रसायनांतून पहिली जिवंत प्रणाली, एका समान पूर्वजापासून अब्जावधी प्रजाती – आणि वारंवार पुसले गेलेले अध्याय
‘अज्ञाताच्या उंबरठ्यावर’ – सात भागांची लेखमाला
डॉ. विनायक भिमराव बंडगर · Oct 30, 2026
प्रवेश : विषाणू जिवंत आहे का?
सर्दीचा विषाणू तुमच्या शरीरात शिरतो, तुमच्या पेशींना वेठीस धरतो आणि स्वतःच्या हजारो प्रती तयार करून घेतो. तो बदलतो, उत्क्रांत होतो, नवनवे प्रकार घडवतो. पण तुमच्या पेशींबाहेर तो काहीच करत नाही – ना ऊर्जा वापरतो, ना वाढतो, ना स्वतःहून प्रत करतो. मग तो जिवंत आहे की नाही?
या प्रश्नावर जीवशास्त्रज्ञांचे आजही एकमत नाही. याचा अर्थ एक धक्कादायक सत्य आहे: ज्या ‘जीवना’चा उगम आपण शोधत आहोत, त्याची सर्वमान्य व्याख्याच आपल्याकडे नाही.
कालच्या भागात आपण पाहिले की पृथ्वीने आपला इतिहास खडक, बर्फ आणि समुद्रतळात जपला. पण त्या इतिहासातील सर्वांत विलक्षण घटनेची – निर्जीव रसायनांतून पहिल्या जिवंत प्रणालीच्या जन्माची – कोणतीही थेट नोंद उरलेली नाही. या भागात तीन प्रश्नांचा मागोवा घेऊ: रसायनशास्त्र जीवशास्त्रात कसे बदलले असावे? एकदा जीवन सुरू झाल्यावर उत्क्रांतीने ते कसे घडवले? आणि पृथ्वीच्या इतिहासात वारंवार झालेल्या महाविनाशांनंतर जीवन पुन्हा कसे उभे राहिले?
आधीच्या भागांप्रमाणेच प्रत्येक निष्कर्षाचा दर्जा नोंदवला आहे – सिद्ध, मजबूत पुरावे, संभाव्य, विवादित किंवा पुराव्याविना; जिथे प्रश्नच अद्याप खुला आहे, तिथे ‘खुला प्रश्न’ असे स्पष्ट नमूद केले आहे. या भागात एक विशेष शिस्त पाळली आहे: ‘प्रयोगशाळेत हे शक्य आहे’ आणि ‘इतिहासात हे असेच घडले’ यांतील फरक.
प्रकरण ७ : निर्जीव पदार्थातून जीवन – रसायनशास्त्र आणि जीवशास्त्र यांतील सीमारेषा
व्याख्येचा पेच
‘जीवन’ ओळखण्यासाठी आपण सहसा काही लक्षणांची यादी करतो: वाढ, चयापचय, प्रजनन, प्रतिसाद, उत्क्रांती. पण प्रत्येक लक्षणाला अपवाद आहेत.
| निकष | तो का अपुरा पडतो |
| प्रजनन करतो | खेचर (mule) प्रजनन करू शकत नाही, पण ते निर्विवादपणे जिवंत आहे |
| वाढतो | स्फटिक आणि आगही ‘वाढतात’ |
| ऊर्जा वापरतो (चयापचय) | ज्वालाही इंधन वापरते; सुप्त बीज किंवा बीजाणू जवळजवळ चयापचय थांबवतात |
| स्वतंत्रपणे प्रत करतो | विषाणू आणि अनेक परजीवी जीवाणू यजमानाशिवाय प्रत करू शकत नाहीत |
| उत्क्रांत होतो | प्रयोगशाळेतील काही RNA रेणूही निवडीच्या दबावाखाली ‘उत्क्रांत’ होतात |
म्हणून अनेक शास्त्रज्ञ ‘जीवन’ हे एखादे ठाम लक्षण न मानता एक प्रक्रिया मानतात – स्वतःला टिकवणारी, आणि पिढ्यानपिढ्या बदलत, निवडीद्वारे उत्क्रांत होऊ शकणारी रासायनिक प्रणाली. नासाच्या खगोलजीवशास्त्र संशोधनात याच आशयाची ‘कार्यकारी व्याख्या’ वापरली जाते; ती नासाच्या एका तज्ज्ञ कार्यगटाच्या चर्चेतून आकाराला आली (NASA Astrobiology). ही व्याख्या उपयुक्त आहे, पण अंतिम नाही – ती ‘कामापुरती’ आहे, आणि तिच्या अनेक शब्दांचा (‘स्वतःला टिकवणारी’, ‘उत्क्रांत होऊ शकणारी’) अर्थ लावण्याबाबत आजही चर्चा सुरू आहे. निर्जीव आणि सजीव यांच्यात एक धूसर संक्रमण-पट्टा असू शकतो, ही शक्यता त्यातून नाकारली जात नाही.
हा पेच केवळ तात्त्विक नाही. मंगळ किंवा युरोपावर जीवन शोधताना ‘काय शोधायचे’ हे ठरवण्यासाठी व्याख्या लागते. (त्या शोधाकडे आपण भाग ६ मध्ये वळू.)
सर्वांत प्राचीन पुरावे – आणि त्यांच्याभोवतीचा वाद
पश्चिम ऑस्ट्रेलियाच्या पिल्बारा भागातील सुमारे ३.४५ अब्ज वर्षे जुने स्ट्रोमॅटोलाइट हे सूक्ष्मजीवांच्या अस्तित्वाचे बहुतांश शास्त्रज्ञांना मान्य असलेले प्राचीनतम दृश्य पुरावे मानले जातात.
त्याहून जुन्या दाव्यांभोवती मात्र तीव्र वाद आहे. २०१६ मध्ये ॲलन नटमन यांच्या गटाने ग्रीनलँडच्या इसुआ भागातील सुमारे ३.७ अब्ज वर्षे जुन्या खडकांत शंकूसारख्या संरचना आढळल्याचे Nature मध्ये प्रसिद्ध केले आणि त्या स्ट्रोमॅटोलाइट असल्याचा अर्थ लावला. २०१८ मध्ये ॲबिगेल ऑलवुड यांच्या गटाने त्याच नियतकालिकात त्या संरचनांचे त्रिमितीय विश्लेषण प्रसिद्ध केले. त्यांच्या मते त्या संरचनांत स्ट्रोमॅटोलाइटचे वैशिष्ट्यपूर्ण अंतर्गत थरच नाहीत, आणि त्या खडकांच्या विकृतीतून तयार झाल्या असाव्यात. मूळ गटाने आपला निष्कर्ष कायम ठेवत, नमुने खराब जतन झालेल्या भागातून घेतले गेल्याचा आक्षेप घेतला (Cosmos; Discover).
हा वाद महत्त्वाचा का आहे? कारण तो दाखवतो की अब्जावधी वर्षांनंतर ‘जैविक’ आणि ‘अजैविक’ खुणा वेगळ्या ओळखणे किती कठीण असते – आणि हीच अडचण मंगळावरील खडकांचा अर्थ लावतानाही येते. दर्जा : ३.४५ अब्ज वर्षे – मजबूत पुरावे; ३.७ अब्ज वर्षे (इसुआ) – विवादित.
तीन मार्ग, एक कोडे
जीवनाच्या उगमाचे गृहीतक मांडताना ‘आधी काय?’ हा प्रश्न केंद्रस्थानी असतो. माहिती साठवणारे रेणू, ऊर्जा वापरणारी रासायनिक चक्रे आणि त्यांना एकत्र ठेवणारे आवरण – हे तिन्ही आजच्या प्रत्येक पेशीत एकमेकांवर अवलंबून आहेत. मग पहिले कोणते आले?
| दृष्टिकोन | मुख्य कल्पना | बलस्थान | कमकुवत दुवा |
| ‘माहिती-प्रथम’ (RNA जग) | RNA ने माहिती साठवणे आणि रासायनिक क्रिया घडवणे ही दोन्ही कामे केली | आजच्या पेशींत RNA ची दुहेरी भूमिका; प्रथिने बनवणाऱ्या रायबोसोमचा गाभा RNA चा | नैसर्गिक परिस्थितीत लांब RNA रेणू कसे बनले आणि टिकले |
| ‘चयापचय-प्रथम’ | खनिजांच्या पृष्ठभागावर किंवा झऱ्यांत स्वतःला टिकवणारी रासायनिक चक्रे आधी घडली | ऊर्जा-प्रवाहाचे नैसर्गिक स्रोत उपलब्ध | माहितीशिवाय अशी चक्रे ‘उत्क्रांत’ कशी होणार |
| ‘आवरण-प्रथम’ (आद्यपेशी, protocells) | चरबीसदृश रेणू आपोआप बुडबुडे बनवतात; आतमध्ये रसायने एकत्र येतात | असे बुडबुडे प्रयोगशाळेत सहज तयार होतात, वाढतात आणि विभागतात | आतील रसायनशास्त्र आणि आवरण यांचा समन्वय |
आज अनेक संशोधक या तिन्हींना प्रतिस्पर्धी न मानता परस्परपूरक मानतात – कदाचित तिन्ही प्रक्रिया एकाच वातावरणात एकमेकांना आधार देत विकसित झाल्या असाव्यात.
प्रयोगशाळेतील प्रगती
गेल्या सात दशकांत प्रयोगशाळेत अनेक महत्त्वाचे टप्पे गाठले गेले. १९५३ च्या मिलर-युरी प्रयोगाने साध्या वायूंपासून अमिनो आम्ले तयार होऊ शकतात हे दाखवले. २००९ मध्ये मॅथ्यू पॉवनर आणि जॉन सदरलँड यांनी RNA चे काही घटक (पिरिमिडीन न्यूक्लिओटाइड) पूर्वीच्या अपेक्षेपेक्षा वेगळ्या, अधिक नैसर्गिक भासणाऱ्या रासायनिक मार्गाने तयार होऊ शकतात हे दाखवले.
सर्वांत लक्षवेधी प्रगती ‘स्वतःची प्रत करणाऱ्या RNA’च्या शोधात आहे. केंब्रिजमधील फिलिप होलिगर यांच्या प्रयोगशाळेने उत्क्रांत केलेले RNA-एन्झाइम (रायबोझाइम) आपल्यापेक्षा लांब RNA धाग्यांची प्रत करू शकतात. २०२४ मध्ये याच गटाने केवळ ४५ घटकांचा एक लहान रायबोझाइम शोधला, जो स्वतःचा धागा आणि त्याचा पूरक धागा – दोन्ही तयार करू शकतो. पण संशोधकांनीच स्पष्ट केले की या दोन क्रिया अजून एकाच प्रक्रियेत, सलगपणे घडत नाहीत; म्हणजे पूर्ण स्व-प्रतिकृती अद्याप साध्य झालेली नाही (Chemistry World). अमेरिकेतील जेराल्ड जॉइस यांच्या गटाने २००९ मध्येच तयार तुकडे जोडून स्वतःच्या प्रती घातांकी वेगाने वाढवणारी RNA-प्रणाली (लायगेज रायबोझाइम) बनवली होती; पण साध्या घटकांपासून कोणताही RNA धागा – स्वतःसह – प्रत करू शकणारा पॉलिमरेझ रायबोझाइम अद्याप त्यांनाही साधलेला नाही (Sloan Foundation, २०२५).
‘शक्य’ विरुद्ध ‘घडले’
इथे सर्वांत महत्त्वाची सावधगिरी. प्रयोगशाळेत एखादी रासायनिक क्रिया घडवता आली, तर ते दाखवते की असा मार्ग शक्य आहे. पण चार अब्ज वर्षांपूर्वीच्या पृथ्वीवर तोच मार्ग प्रत्यक्ष वापरला गेला, हे त्यातून सिद्ध होत नाही. प्रयोगशाळेत रसायने शुद्ध असतात, प्रमाण नियंत्रित असते, आणि टप्पे संशोधक ठरवतात. प्राचीन पृथ्वीवर हे सर्व आपोआप, अशुद्ध मिश्रणात, आणि कोणत्याही योजनेशिवाय घडावे लागले असते.
उपमा द्यायची तर: एखादा वास्तुविशारद आज प्राचीन तंत्राने एखादे मंदिर पुन्हा बांधू शकतो. त्यातून ते तंत्र वापरता येते हे सिद्ध होते; पण मूळ मंदिर नेमके त्याच पद्धतीने बांधले गेले, हे सिद्ध होत नाही. त्यासाठी मूळ बांधकामाचे पुरावे लागतात – आणि जीवनाच्या उगमाचे ‘मूळ बांधकाम’ पृथ्वीने कधीच पुसून टाकले आहे.
याचा उलटा अर्थही चुकीचा आहे. उगमाचा नेमका मार्ग अज्ञात आहे, म्हणून उत्क्रांतीचा सिद्धांत संशयास्पद ठरत नाही; दोन्ही वेगवेगळे प्रश्न आहेत (आधीच्या दीर्घलेखात आपण हा फरक पाहिला होता).
पुराव्यांची स्थिती : जीवनाचे काही मूलभूत घटक नैसर्गिक रासायनिक मार्गांनी तयार होऊ शकतात – सिद्ध. RNA प्रत करणारे रायबोझाइम – सिद्ध (प्रयोगशाळेत). पूर्ण स्व-प्रतिकृती करणारी रासायनिक प्रणाली – अद्याप साध्य नाही. जीवनाचा प्रत्यक्ष ऐतिहासिक उगम-मार्ग – खुला प्रश्न.
पुढचा प्रश्न : उगम कसाही झाला असो, एकदा ‘प्रत करणारी’ प्रणाली अस्तित्वात आली की तिच्यावर कोणत्या शक्ती काम करतात – आणि त्या शक्तींनी साध्या पेशींपासून मानवी मेंदूपर्यंतचा प्रवास कसा घडवला?
प्रकरण ८ : उत्क्रांती, अनुवंशशास्त्र आणि जीवनाचा अदृश्य नकाशा
उत्क्रांतीची पाच इंजिने
डार्विन यांनी नैसर्गिक निवडीचे सूत्र मांडले, तेव्हा आनुवंशिकता कशी चालते हे त्यांना माहीत नव्हते. आज आपल्याला माहीत आहे की लोकसंख्येतील जनुकांचे प्रमाण अनेक वेगवेगळ्या प्रक्रियांमुळे बदलते. त्या प्रक्रिया वेगळ्या ओळखल्या नाहीत, तर ‘प्रत्येक गुणधर्म उपयुक्त म्हणूनच आला’ असा चुकीचा निष्कर्ष निघतो.
| प्रक्रिया | काय करते | सोपे उदाहरण |
| उत्परिवर्तन (mutation) | DNA मध्ये यादृच्छिक बदल – कच्चा माल पुरवते | बहुतांश बदल परिणामशून्य किंवा हानिकारक; क्वचित उपयुक्त |
| नैसर्गिक निवड (natural selection) | विशिष्ट पर्यावरणात जगणे-प्रजनन यशस्वी करणारे गुण वाढवते | प्रतिजैविकांच्या वापरानंतर प्रतिरोधी जीवाणू वाढणे |
| जनुकीय विचलन (genetic drift) | निव्वळ योगायोगाने जनुकांचे प्रमाण बदलते – लहान लोकसंख्येत अधिक प्रभावी | एखाद्या संकटातून मोजकेच जीव वाचल्यास पुढील पिढ्यांतील विविधता योगायोगाने ठरते |
| जनुक-प्रवाह (gene flow) | लोकसंख्यांमध्ये स्थलांतरातून जनुकांची देवाणघेवाण | आधुनिक मानव आणि निएंडरथल यांचा प्राचीन संकर |
| क्षैतिज जनुक-हस्तांतरण (horizontal gene transfer) | पालक-संततीऐवजी थेट एका जीवाकडून दुसऱ्याकडे जनुके | प्रतिजैविक-प्रतिरोधाची जनुके वेगवेगळ्या जीवाणू-प्रजातींत पसरणे |
जपानी जनुकशास्त्रज्ञ मोटू किमुरा यांनी १९६० च्या दशकात दाखवले की आण्विक पातळीवरील अनेक बदल नैसर्गिक निवडीमुळे नव्हे, तर निवडीला ‘तटस्थ’ असल्यामुळे केवळ योगायोगाने पसरतात (‘तटस्थ सिद्धांत’). याचा अर्थ नैसर्गिक निवड महत्त्वाची नाही असा नाही; याचा अर्थ एवढाच की प्रत्येक जनुकीय फरकामागे ‘उपयुक्तता’ शोधणे चुकीचे ठरू शकते.
जीवाणूंच्या जगात क्षैतिज जनुक-हस्तांतरण इतके सामान्य आहे की त्यांच्यासाठी ‘जीवनवृक्ष’ ही प्रतिमा अपुरी पडते – तो वृक्षापेक्षा फांद्या एकमेकांत गुंफलेले जाळे अधिक वाटतो. प्रतिजैविक-प्रतिरोध वेगाने पसरण्याचे हे एक प्रमुख कारण आहे, आणि म्हणूनच हा विषय केवळ शैक्षणिक नसून सार्वजनिक आरोग्याचा प्रश्न आहे.
एपिजेनेटिक्स : खरी व्याप्ती आणि अतिशयोक्ती
DNA चा क्रम न बदलता, त्यावरील रासायनिक ‘खुणा’ एखादे जनुक कार्यरत होईल की नाही हे ठरवू शकतात. याला ‘एपिजेनेटिक्स’ म्हणतात. काही वनस्पती आणि सूक्ष्म कृमींमध्ये अशा खुणा अनेक पिढ्यांपर्यंत टिकतात, हे प्रयोगांनी दाखवले आहे.
पण लोकप्रिय लेखनात याची मोठी अतिशयोक्ती होते – ‘आजीच्या अनुभवांचा ठसा नातवंडांच्या जनुकांवर’ असे मथळे वारंवार दिसतात. मानवांमध्ये अनेक पिढ्यांपर्यंत टिकणाऱ्या एपिजेनेटिक वारशाचे पुरावे अद्याप मर्यादित आणि विवादित आहेत. काही निरीक्षणात्मक अभ्यासांत पिढ्यांमधील सहसंबंध दिसतात; पण कुटुंबातील सामायिक पर्यावरण, आर्थिक परिस्थिती आणि संस्कृती यांचे परिणाम वेगळे करणे अत्यंत कठीण असते. दर्जा : एपिजेनेटिक नियमन – सिद्ध; मानवांमध्ये बहुपिढी वारसा – विवादित.
एकच ‘अवजारपेटी’, अगणित रूपे
उत्क्रांतीय विकासजीवशास्त्राने (evolutionary developmental biology, ‘इव्हो-डेव्हो’) एक आश्चर्यकारक शोध लावला: माशी, उंदीर आणि मानव यांच्या शरीररचनेचा आराखडा ठरवणारी अनेक नियामक जनुके मूलतः सारखीच आहेत. शरीराचे पुढचे-मागचे भाग ठरवणारी ‘हॉक्स’ (Hox) जनुके, किंवा डोळ्यांच्या विकासाला चालना देणारे एक नियामक जनुक, अतिशय वेगवेगळ्या प्राण्यांत आढळतात. नवीन रूपे घडवण्यासाठी उत्क्रांतीला नवी अवजारे शोधावी लागली नाहीत; जुन्याच अवजारांचा वापर वेगळ्या वेळी, वेगळ्या ठिकाणी आणि वेगळ्या प्रमाणात झाला.
आपल्या पेशींतील ‘दत्तक’ जीवाणू
आपल्या प्रत्येक पेशीतील ऊर्जाकेंद्र – मायटोकॉन्ड्रिया – एकेकाळी स्वतंत्र जीवाणू होते, आणि दुसऱ्या पेशीने त्यांना आत सामावून घेतले. लिन मार्गुलिस यांनी १९६० च्या दशकात हा ‘अंतःसहजीवन’ सिद्धांत ठामपणे मांडला तेव्हा त्याला मोठा विरोध झाला; आज तो सर्वमान्य आहे.
पण ‘यजमान’ पेशी कोणती होती? गेल्या दशकात समुद्रतळाच्या गाळात ‘अस्गार्ड’ नावाचा आर्कियांचा एक गट सापडला. २०२३ मध्ये Nature मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका सर्वंकष जनुकीय विश्लेषणानुसार केंद्रकयुक्त पेशी असलेले सर्व जीव – वनस्पती, बुरशी, प्राणी, मानव – अस्गार्ड आर्कियांच्या आतील एका शाखेतून उत्क्रांत झाले असावेत, आणि ‘होडार्किएल्स’ नावाचा उपगट त्यांचा सर्वांत जवळचा जिवंत नातेवाईक आहे (Eme et al., 2023). म्हणजे जीवनाच्या तीन ‘महाशाखा’ असल्याची जुनी प्रतिमा बदलून, केंद्रकयुक्त जीव हे आर्कियांतूनच उगवलेली एक फांदी असल्याचे चित्र अधिक बळकट होत आहे. दर्जा : मजबूत पुरावे; तपशील चर्चेत.
परोपकार : स्वार्थी जनुके, निःस्वार्थी जीव?
कामकरी मधमाशी स्वतः प्रजनन न करता वसाहतीसाठी प्राण देते. नैसर्गिक निवड असे वर्तन कसे टिकवते? १९६४ मध्ये विल्यम हॅमिल्टन यांनी एक साधे पण शक्तिशाली उत्तर दिले: नातेवाईकांमध्ये आपलीच जनुके मोठ्या प्रमाणात असतात. त्यामुळे नातेवाईकाला होणारा लाभ, नात्याच्या जवळिकीने गुणल्यावर, स्वतःला होणाऱ्या तोट्यापेक्षा मोठा असेल, तर परोपकाराची प्रवृत्ती जनुकीय पातळीवर टिकू शकते (‘नातेसंबंध निवड’). याशिवाय, वारंवार भेटणाऱ्या व्यक्तींमध्ये ‘तू मला मदत कर, मी तुला करेन’ या तत्त्वावर परस्पर परोपकारही उत्क्रांत होऊ शकतो.
याचा अर्थ परोपकार ‘खोटा’ आहे असा नाही. जनुकीय स्पष्टीकरण एखाद्या प्रवृत्तीचा उगम सांगते; त्या प्रवृत्तीचे मानवी जीवनातील मूल्य किंवा अर्थ ते कमी करत नाही.
उत्क्रांतीला दिशा असते का? बुद्धिमत्ता अपरिहार्य होती का?
नैसर्गिक निवडीला कोणतेही भविष्यातील ध्येय नसते; ती फक्त आजच्या पर्यावरणात काय टिकते, एवढेच ‘पाहते’. म्हणून ‘उत्क्रांती मानवाकडे वाटचाल करत होती’ ही कल्पना वैज्ञानिकदृष्ट्या चुकीची आहे.
पण बुद्धिमत्तेबाबत दोन प्रसिद्ध भूमिका आहेत. जीवाश्मशास्त्रज्ञ स्टीफन जे गूल्ड यांनी Wonderful Life (१९८९) मध्ये मांडले की जीवनाचा इतिहास पुन्हा ‘चालवला’ तर योगायोगांमुळे परिणाम पूर्णपणे वेगळा असेल, आणि मानवासारखा प्राणी पुन्हा उदयाला येण्याची शक्यता अत्यल्प आहे. याउलट सायमन कॉन्वे मॉरिस यांनी Life’s Solution (२००३) मध्ये ‘अभिसारी उत्क्रांती’कडे (convergent evolution) लक्ष वेधले. कॅमेऱ्यासारखा डोळा पृष्ठवंशीय प्राणी आणि ऑक्टोपसमध्ये स्वतंत्रपणे विकसित झाला; कावळे आणि ऑक्टोपस यांसारख्या खूप दूरच्या प्राण्यांत समस्या सोडवण्याची क्षमता स्वतंत्रपणे दिसते. म्हणून जटिल बुद्धिमत्ता एक ‘आकर्षक उपाय’ असू शकतो, जो वारंवार गाठला जातो.
पुराव्यांचे प्रामाणिक वाचन असे: बुद्धिमत्तेचे काही घटक अनेकदा स्वतंत्रपणे उदयाला आले, हे खरे आहे. पण तंत्रज्ञान घडवणारी, भाषा वापरणारी बुद्धिमत्ता आपल्याला पृथ्वीवर फक्त एकदाच दिसते. एकाच उदाहरणावरून ‘अपरिहार्य’ की ‘अपघाती’ हे ठरवता येत नाही. दर्जा : खुला प्रश्न – आणि भाग ६ मधील परग्रही बुद्धिमत्तेच्या प्रश्नाशी तो थेट जोडलेला आहे.
तीन वेगवेगळे निकष : गल्लत टाळा
| निकष | प्रश्न | कोण ठरवते |
| जैविक अनुकूलता (fitness) | या पर्यावरणात हा गुणधर्म पुढील पिढ्यांत किती पोहोचतो? | नैसर्गिक प्रक्रिया – मूल्यनिरपेक्ष |
| नैतिक श्रेष्ठता | ही कृती किंवा हा स्वभाव चांगला, न्याय्य आहे का? | मानवी विचार, संस्कृती, तत्त्वज्ञान |
| सामाजिक यश | संपत्ती, सत्ता, प्रतिष्ठा कोणाला मिळते? | सामाजिक संस्था, अर्थव्यवस्था, इतिहास, योगायोग |
हे तिन्ही निकष एकमेकांपासून स्वतंत्र आहेत. जैविकदृष्ट्या ‘यशस्वी’ गुणधर्म नैतिकदृष्ट्या वाईट असू शकतो; सामाजिकदृष्ट्या यशस्वी व्यक्ती जैविकदृष्ट्या ‘अनुकूल’ असेलच असे नाही. एकोणिसाव्या-विसाव्या शतकातील सामाजिक डार्विनवाद आणि युजेनिक्स यांनी पहिल्या निकषाचा वापर दुसऱ्या आणि तिसऱ्याचे समर्थन करण्यासाठी केला – आणि त्याचे परिणाम इतिहासात भयावह ठरले. विज्ञान काय आहे ते सांगते; काय असावे हे ठरवण्याची जबाबदारी आपली आहे.
पुढचा प्रश्न : उत्क्रांतीने अगणित रूपे घडवली – पण निसर्गाने ती वारंवार एका झटक्यात पुसूनही टाकली. त्या महाविनाशांनंतर जीवन पुन्हा कसे उभे राहिले, आणि आज आपण त्याच मार्गावर आहोत का?
प्रकरण ९ : सामूहिक विलुप्ती, जीवसृष्टीचे पुनरुत्थान आणि पुढील संकट
विनाशानंतरचा प्रश्न
आधीच्या दीर्घलेखात आपण पाच महाविलुप्तींची कारणे पाहिली होती. या प्रकरणात प्रश्न वेगळा आहे: प्रत्येक विनाशानंतर जीवन पुन्हा कसे उभे राहिले, आणि त्याला किती वेळ लागला? कारण आजच्या जैवविविधता-संकटाबाबत सर्वांत महत्त्वाचा प्रश्न हाच आहे.
| महाविलुप्ती | काळ (आजपासून मागे, अंदाजे) | पुनरुत्थानाचे स्वरूप |
| ऑर्डोव्हिशियन अंत | ~४४.५ कोटी वर्षे | बहुतांश महाविलुप्तींप्रमाणे सुमारे १–४ दशलक्ष वर्षांच्या श्रेणीत (बेंटन यांचा सर्वसाधारण अंदाज) |
| उत्तर डेव्होनियन | ~३७ कोटी वर्षे | भित्ती-परिसंस्थांवर दीर्घकालीन परिणाम – तपशील चर्चेत |
| पर्मियन अंत (‘महामृत्यू’) | ~२५.२ कोटी वर्षे | सर्वांत संथ – स्थिर, जटिल परिसंस्था सुमारे ८–९ दशलक्ष वर्षांनंतर; त्यानंतर सागरी सरपटणारे प्राणी, नवे कवचधारी आणि अखेरीस डायनासोर उदयाला आले |
| ट्रायासिक अंत | ~२०.१ कोटी वर्षे | प्रतिस्पर्धी गट नष्ट झाल्याने डायनासोरांच्या वर्चस्वाचा मार्ग मोकळा झाला |
| क्रिटेशियस अंत | ~६.६ कोटी वर्षे | सस्तन प्राणी आणि पक्ष्यांचा वेगाने विस्तार |
पर्मियन अंताचे उदाहरण विशेष बोलके आहे. चिनी व ब्रिटिश जीवाश्मशास्त्रज्ञ झोंग-चियांग चेन आणि मायकेल बेंटन यांच्या २०१२ च्या विश्लेषणानुसार, ९० टक्क्यांहून अधिक प्रजाती नष्ट करणाऱ्या त्या संकटाची कारणे होती – जागतिक तापमानवाढ, आम्लवर्षा, महासागरांचे आम्लीकरण आणि समुद्रातील ऑक्सिजनक्षय. हे धक्के पुढील ५–६ दशलक्ष वर्षे वारंवार येत राहिले. काही गट १–३ दशलक्ष वर्षांत वेगाने वाढले, पण परिसंस्था अन्नसाखळीच्या खालच्या स्तरापासून वरपर्यंत टप्प्याटप्प्याने उभ्या राहिल्या, आणि स्थिर, जटिल परिसंस्था सुमारे ८–९ दशलक्ष वर्षांनंतरच परत आल्या (Chen & Benton, Nature Geoscience, 2012). तुलनेसाठी, बेंटन यांच्या मते बहुतांश इतर महाविलुप्तींनंतरचे पुनरुत्थान सुमारे १ ते ४ दशलक्ष वर्षांत झाले.
दशलक्ष वर्षे हा मानवी संस्कृतीच्या दृष्टीने अकल्पनीय काळ आहे. शेती सुरू होऊन जेमतेम दहा-बारा हजार वर्षे झाली आहेत. म्हणजे ‘निसर्ग सावरेल’ हे भूवैज्ञानिक सत्य असले, तरी ते मानवी पिढ्यांसाठी दिलासा देणारे नाही.
आजचे संकट : आकडे काय सांगतात?
जैवविविधतेवरील आंतरशासकीय मंचाच्या (IPBES) २०१९ च्या जागतिक मूल्यांकनानुसार सुमारे दहा लाख वनस्पती व प्राणी प्रजाती विलुप्तीच्या धोक्यात आहेत, आणि सोळाव्या शतकापासून किमान ६८० पृष्ठवंशीय प्रजाती नष्ट झाल्या आहेत (UNEP/IPBES).
आंतरराष्ट्रीय निसर्ग संवर्धन संघाच्या (IUCN) जुलै २०२६ च्या ‘रेड लिस्ट’ अद्यतनानुसार आतापर्यंत मूल्यांकन झालेल्या १,७५,९०९ प्रजातींपैकी ४९,५०५ प्रजाती विलुप्तीच्या धोक्यात आहेत. याच अद्यतनात खोल समुद्रातील उष्णजल झऱ्यांजवळ राहणाऱ्या स्थानिक मृदुकाय प्राण्यांपैकी (molluscs) सुमारे ६२ टक्के प्रजाती समुद्रतळ-खाणकामामुळे धोक्यात असल्याचे नोंदवले गेले – त्यांतील एक गोगलगाय हिंदी महासागरातील आहे (TNPSC सारांश, जुलै २०२६; Civil Services Chronicle). हा तपशील भाग २ मधील ‘अंधारातील जीवना’शी थेट जोडलेला आहे: ज्या परिसंस्था आपण नीट पाहिल्याही नाहीत, त्या नष्ट होण्याचा धोका आधीच निर्माण झाला आहे.
एक महत्त्वाची मर्यादा लक्षात ठेवावी: IUCN ने आतापर्यंत पृथ्वीवरील ज्ञात प्रजातींपैकी फक्त एका लहान भागाचेच मूल्यांकन केले आहे. त्यामुळे ‘४९,५०५’ हा धोक्यातील प्रजातींचा एकूण आकडा नसून, तपासलेल्या प्रजातींतील आकडा आहे.
प्राचीन विनाश आणि आजचा विनाश : साम्य आणि फरक
| पैलू | प्राचीन महाविलुप्ती | आजचे संकट |
| मुख्य कारण | महाज्वालामुखी, लघुग्रह, हिमयुग | एकच प्रजाती – मानव |
| प्रक्रिया | तापमानवाढ, आम्लीकरण, ऑक्सिजनक्षय (पर्मियन) | तापमानवाढ आणि महासागर आम्लीकरण – पर्मियनशी लक्षणीय साम्य; पण त्याशिवाय अधिवासनाश, अतिशोषण, प्रदूषण, आक्रमक प्रजाती |
| वेग | भूवैज्ञानिक मानाने जलद, पण हजारो ते लाखो वर्षे | अनेक अभ्यासांनुसार नैसर्गिक पार्श्वभूमी-दरापेक्षा खूप जलद |
| व्याप्ती | ७५% हून अधिक प्रजाती | अद्याप त्या पातळीपर्यंत नाही – ‘सहावी महाविलुप्ती सुरू झाली का’ हा व्याख्येवर अवलंबून असलेला वाद |
| जाणीव आणि क्षमता | कोणत्याही प्रजातीला ती थांबवण्याची क्षमता नव्हती | कारण असलेली प्रजातीच ती समजू शकते आणि थांबवू शकते |
शेवटची ओळ या संपूर्ण तक्त्यातील सर्वांत महत्त्वाची आहे. पृथ्वीच्या इतिहासात पहिल्यांदाच महाविलुप्तीचा कारक घटकच तिची नोंद ठेवतो आहे, तिचे परिणाम मोजतो आहे – आणि तिला थांबवण्याचा पर्याय त्याच्याकडे आहे.
सर्व जीव एकाच पूर्वजाचे वंशज?
जीवाणूपासून वटवृक्षापर्यंत, आणि बुरशीपासून मानवापर्यंत, सर्व ज्ञात जीव एकाच मूलभूत रासायनिक ‘भाषे’त लिहिलेले आहेत. तोच जनुकीय संकेत (genetic code) – काही किरकोळ अपवाद वगळता सर्वत्र; प्रथिनांसाठी तीच मूलभूत अमिनो आम्ले; ऊर्जेसाठी तोच ATP रेणू; आणि सर्वत्र एकाच ‘हाता’ची (डाव्या-हाती) अमिनो आम्ले. हे साम्य इतके खोल आहे की सर्व जीवांचा एकच अंतिम समान पूर्वज (Last Universal Common Ancestor, LUCA) होता, हा निष्कर्ष आधुनिक जीवशास्त्रातील सर्वांत भक्कम निष्कर्षांपैकी एक मानला जातो. (त्या पूर्वजाच्या वयाविषयीचा २०२४ चा लक्षवेधी अभ्यास पुढील विशेष विभागात पाहू.)
पण इथे एक सूक्ष्म फरक आहे. ‘सर्व आजचे जीव एकाच पूर्वजापासून आले’ याचा अर्थ ‘जीवन फक्त एकदाच सुरू झाले’ असा होत नाही. जीवनाची उत्पत्ती अनेकदा झाली असेल, पण इतर वंश स्पर्धेत मागे पडून नष्ट झाले असतील – आणि त्यांच्या खुणा भूवैज्ञानिक नोंदींतून पुसल्या गेल्या असतील.
काही शास्त्रज्ञांनी याहून धाडसी प्रश्न विचारला आहे: आजही पृथ्वीवर पूर्णपणे वेगळ्या रसायनशास्त्रावर आधारित, स्वतंत्र उत्पत्तीचे सूक्ष्मजीव अस्तित्वात असू शकतात का – ज्यांना आपल्या नेहमीच्या DNA-आधारित चाचण्या ओळखूच शकत नाहीत (‘छाया जीवमंडल’, shadow biosphere)? ही कल्पना तपासण्याजोगी आहे; पण आजपर्यंत अशा जीवाचा एकही पुरावा सापडलेला नाही. दर्जा : सर्व ज्ञात जीवांचा समान पूर्वज – सिद्ध; जीवनाची एकापेक्षा अधिक स्वतंत्र उत्पत्ती – खुला प्रश्न; छाया जीवमंडल – पुराव्याविना.
विशेष संशोधन विभाग : आपला सर्वांचा पूर्वज ४.२ अब्ज वर्षांचा?
जुलै २०२४ मध्ये ब्रिस्टल विद्यापीठाच्या एडमंड मूडी यांच्या नेतृत्वाखालील आंतरविद्याशाखीय गटाने Nature Ecology & Evolution मध्ये एक अभ्यास प्रसिद्ध केला. त्याचा निष्कर्ष अनेक संशोधकांसाठी अनपेक्षित होता: सर्व आजच्या जीवांचा अंतिम समान पूर्वज (LUCA) सुमारे ४.२ अब्ज वर्षांपूर्वी (अंदाजित श्रेणी ४.०९–४.३३ अब्ज वर्षे) जगत होता (Moody et al., 2024; ब्रिस्टल विद्यापीठ).
पृथ्वी सुमारे ४.५४ अब्ज वर्षांपूर्वी तयार झाली. म्हणजे हा अभ्यास खरा ठरला, तर ग्रहाच्या जन्मानंतर अवघ्या २० ते ४५ कोटी वर्षांतच केवळ जीवनच नव्हे, तर एक बऱ्यापैकी जटिल पेशी अस्तित्वात होती.
अभ्यासाने काय केले?
- पद्धत : जिवंत प्रजातींच्या जनुकांतील बदल मोजून ‘आण्विक घड्याळ’ (molecular clock) वापरले. विशेषतः LUCA च्याही आधी दुप्पट झालेल्या जनुकांच्या प्रतींचा वापर करून, आणि सूक्ष्मजीव-जीवाश्म व समस्थानिक नोंदींनी काळ-मापनाचे ‘अँकर’ ठरवून, एका नव्या सांख्यिकीय पद्धतीने वय काढले.
- LUCA चे स्वरूप : किमान सुमारे २.५ दशलक्ष ‘अक्षरां’चा (base pairs) जीनोम आणि सुमारे २,६०० प्रथिने – आजच्या जीवाणू किंवा आर्कियांइतकी जटिलता. ऑक्सिजनशिवाय जगणारा, हायड्रोजन व कार्बन डायऑक्साइडपासून ऊर्जा मिळवणारा (anaerobic acetogen) जीव.
- सर्वांत लक्षवेधी तपशील : LUCA कडे विषाणूंविरुद्ध एक प्राथमिक ‘रोगप्रतिकार’ प्रणाली असावी – म्हणजे ४.२ अब्ज वर्षांपूर्वीही विषाणूंशी संघर्ष सुरू होता.
- परिसंस्था : LUCA एकटा नव्हता; तो इतर सूक्ष्मजीवांसह एका प्रस्थापित परिसंस्थेचा भाग होता, असा अभ्यासाचा अंदाज आहे.
दावा, पुरावा आणि अनिश्चितता
| दावा | पुराव्याचा प्रकार | अनिश्चितता |
| LUCA ~४.२ अब्ज वर्षांपूर्वी | आण्विक घड्याळ + जीवाश्म/समस्थानिक अँकर | घड्याळाचा वेग आणि अँकरची निवड यांवर निष्कर्ष अवलंबून; विस्तृत श्रेणी |
| LUCA जटिल पेशी होता | जनुकांच्या वंशवृक्षांचे पुनर्रचनात्मक विश्लेषण | क्षैतिज जनुक-हस्तांतरणामुळे कोणते जनुक LUCA मध्ये ‘खरोखर’ होते हे ठरवणे अवघड |
| प्राथमिक रोगप्रतिकार प्रणाली | संबंधित जनुकांचे LUCA मध्ये असणे | त्याच पुनर्रचनेवर आधारित |
अभ्यासाचे प्रमुख लेखक मूडी यांनी स्वतःच म्हटले आहे की काही पैलूंमध्ये आपला निष्कर्ष चुकीचा ठरेल अशी त्यांची अपेक्षा आहे, आणि नवे पुरावे पूर्वजाचे अधिक स्पष्ट चित्र देतील अशी त्यांना आशा आहे (Quanta Magazine). ही वैज्ञानिक नम्रता विशेष नोंद घेण्याजोगी आहे.
हा निष्कर्ष काय सांगतो – आणि काय सांगत नाही
सांगतो : जीवन – किंवा किमान जीवनाचा एक वंश – पृथ्वीच्या इतिहासात खूप लवकर, आणि बऱ्याच जटिलतेसह, अस्तित्वात असावे. प्राचीनतम निर्विवाद जीवाश्म (~३.४५ अब्ज वर्षे) आणि LUCA यांच्यात सुमारे ७५ कोटी वर्षांचे अंतर असू शकते, ज्या काळाची कोणतीही थेट जीवाश्म-नोंद आपल्याकडे नाही.
सांगत नाही : (१) जीवनाचा उगम कसा झाला – LUCA हा उगम नसून, आधीच बराच उत्क्रांत झालेला पूर्वज आहे; त्याच्याआधीचा इतिहास अजूनही अंधारात आहे. (२) जीवन ‘सहज’ सुरू होते – पृथ्वी हे एकच उदाहरण आहे, आणि एका उदाहरणावरून संपूर्ण विश्वाबद्दल सामान्य निष्कर्ष काढता येत नाही.
निर्णयाची सद्यस्थिती : सर्व जीवांचा समान पूर्वज – सिद्ध; त्याचे वय ~४.२ अब्ज वर्षे – संभाव्य (एक प्रमुख, पण नुकताच आलेला अंदाज; स्वतंत्र पुष्टी बाकी); LUCA ची जटिल रचना – मजबूत पुरावे, तपशील चर्चेत.
आपल्याला काय माहीत आहे, काय माहीत नाही आणि काय तपासता येईल?
| आपल्याला माहीत आहे | आपल्याला माहीत नाही | पुढे तपासता येईल |
| ~३.४५ अब्ज वर्षांपूर्वी सूक्ष्मजीव अस्तित्वात होते | जीवनाचा पहिला रासायनिक टप्पा कसा, कुठे घडला | प्राचीन-पृथ्वीसदृश परिस्थितीत एकत्रित रासायनिक प्रयोग |
| सर्व ज्ञात जीवांचा एकच समान पूर्वज | जीवनाची उत्पत्ती एकदाच झाली की अनेकदा | पर्यायी जैवरसायन असलेल्या जीवांचा पद्धतशीर शोध |
| RNA प्रत करणारे रायबोझाइम प्रयोगशाळेत बनवता येतात | पूर्ण स्व-प्रतिकृती करणारी प्रणाली नैसर्गिकरीत्या कशी उदयाला आली | होलिगर, जॉइस यांसारख्या गटांचे पुढील प्रयोग |
| केंद्रकयुक्त पेशी अस्गार्ड आर्कियांशी जवळून संबंधित | ‘यजमान’ आणि मायटोकॉन्ड्रिया यांच्या मिलनाचा नेमका क्रम | अधिक अस्गार्ड जीवांचे प्रयोगशाळेत संवर्धन |
| महाविलुप्तींनंतर जीवन सावरते – पण लाखो वर्षांत | आजचे संकट किती पुढे जाईल | IUCN, IPBES चे नियमित मूल्यांकन |
| – | बुद्धिमत्ता अपरिहार्य की अपघाती | परग्रही जीवनाचा शोध (भाग ६) |
तथ्य विरुद्ध गृहीतक : एका दृष्टिक्षेपात
| वर्ग | या भागातील दावे |
| सिद्ध | नैसर्गिक निवड, जनुकीय विचलन, उत्परिवर्तन, क्षैतिज जनुक-हस्तांतरण; मायटोकॉन्ड्रियांचा अंतःसहजीवन उगम; सर्व ज्ञात जीवांचा समान पूर्वज; पाच महाविलुप्ती; एपिजेनेटिक नियमन |
| मजबूत पुरावे | ~३.४५ अब्ज वर्षे जुने स्ट्रोमॅटोलाइट; केंद्रकयुक्त पेशींचे अस्गार्ड मूळ; नातेसंबंध निवड; पर्मियननंतर ८–९ दशलक्ष वर्षांचे पुनरुत्थान |
| संभाव्य | LUCA ~४.२ अब्ज वर्षे; RNA जग गृहीतक |
| विवादित | इसुआ ‘जीवाश्म’ (३.७ अब्ज वर्षे); मानवांमध्ये बहुपिढी एपिजेनेटिक वारसा; ‘सहावी महाविलुप्ती’ची व्याख्या |
| खुला प्रश्न / पुराव्याविना | जीवनाचा ऐतिहासिक उगम-मार्ग; अनेक स्वतंत्र उत्पत्ती; छाया जीवमंडल; बुद्धिमत्तेची अपरिहार्यता |
निष्कर्ष : जीवनाला ‘टिकायचे’ असते का?
या भागाच्या शेवटी एक प्रश्न उरतो: जीवनाला स्वतःचे अस्तित्व टिकवण्याची ‘प्रवृत्ती’ आहे, असे म्हणणे योग्य आहे का?
आपण सहजपणे अशी भाषा वापरतो – ‘जीवन मार्ग शोधते’, ‘प्रजाती टिकून राहण्यासाठी धडपडते’. पण उत्क्रांतीच्या यंत्रणेत कुठेही इच्छा, हेतू किंवा ध्येय नाही. जे गुणधर्म पुढील पिढीपर्यंत पोहोचतात, ते आपोआप अधिक दिसतात; जे पोहोचत नाहीत, ते नाहीसे होतात. ‘टिकण्याची प्रवृत्ती’ म्हणजे प्रत्यक्षात या साध्या चाळणीचा दीर्घकालीन परिणाम आहे – एखाद्या चाळणीतून खडे वेगळे होतात, पण चाळणीला खडे वेगळे करायचे ‘असते’ असे आपण म्हणत नाही.
तरीही ही भाषा पूर्णपणे निरर्थक नाही. स्वतःची प्रत करणारी प्रत्येक प्रणाली, तिच्या स्वरूपामुळेच, स्वतःसारख्या प्रणाली वाढवते. चार अब्ज वर्षांच्या या प्रक्रियेने अखेरीस अशा प्राण्याला जन्म दिला, ज्याला स्वतःच्या टिकण्याची जाणीव आहे, आणि जो भविष्याची योजना आखतो. म्हणजे जी ‘प्रवृत्ती’ सुरुवातीला केवळ एक रासायनिक परिणाम होती, ती किमान मानवामध्ये जाणीवपूर्वक, दीर्घकालीन हेतू बनली.
म्हणून या भागाचे उत्तर असे: जीवनाला टिकण्याची ‘इच्छा’ नसते; पण टिकणाऱ्या गोष्टीच टिकतात, आणि त्या प्रक्रियेतून अखेर अशी जाणीव उदयाला आली जिला टिकायचे आहे. आजच्या जैवविविधता-संकटासमोर हा विचार विशेष अर्थपूर्ण ठरतो – कारण पृथ्वीच्या इतिहासात पहिल्यांदाच इतर प्रजातींचे टिकणे एका प्रजातीच्या जाणीवपूर्वक निर्णयांवर अवलंबून आहे.
भाग ४ कडे
उत्क्रांतीने डोळे घडवले, पंख घडवले, विष घडवले. पण तिने आणखी एक गोष्ट घडवली, जिचे स्पष्टीकरण भौतिकशास्त्र किंवा रसायनशास्त्राच्या कोणत्याही समीकरणात अजून सापडत नाही – लाल रंग दिसण्याचा अनुभव, वेदना जाणवण्याची भावना, ‘मी’ असल्याची जाणीव.
मेंदूतील विद्युत-रासायनिक क्रियांमधून हा आतला अनुभव कसा निर्माण होतो? आणि एखादे यंत्र कधी असा अनुभव घेऊ शकेल का?
उद्या, शनिवार ३१ ऑक्टोबर : भाग ४ – मानवी चेतना, मेंदू, स्व आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता.
अस्वीकरण : हा लेख केवळ माहिती आणि लोकशिक्षणाच्या उद्देशाने लिहिला आहे. यातील वैज्ञानिक माहिती लेखनाच्या वेळी उपलब्ध असलेले प्रकाशित संशोधन आणि अधिकृत स्रोत यांवर आधारित आहे; नव्या संशोधनानुसार निष्कर्ष बदलू शकतात. प्रत्येक दाव्याला दिलेला पुराव्याचा दर्जा हे स्रोतांच्या आधारे लेखकाने केलेले मूल्यमापन आहे, अंतिम निर्णय नव्हे. धार्मिक ग्रंथ, परंपरा किंवा कोणत्याही समुदायाच्या श्रद्धांचा अनादर करण्याचा हेतू नाही. हा लेख वैद्यकीय, कायदेशीर किंवा आर्थिक सल्ला नाही. कोणत्याही विधानात चूक आढळल्यास कृपया संदर्भासह कळवावे.
संदर्भ आणि पुढील वाचन
लेखातील आकडेवारी, अवतरित संशोधन आणि निष्कर्षांचे मूळ स्रोत खाली दिले आहेत.
जीवनाची व्याख्या आणि उगम
- NASA Astrobiology. Forming a Definition for Life (गेराल्ड जॉइस यांची मुलाखत). astrobiology.nasa.gov
- Miller, S. L. (1953). A production of amino acids under possible primitive earth conditions. Science 117, 528–529. doi:10.1126/science.117.3046.528
- Powner, M. W., Gerland, B. & Sutherland, J. D. (2009). Synthesis of activated pyrimidine ribonucleotides in prebiotically plausible conditions. Nature 459, 239–242. doi:10.1038/nature08013
- Nutman, A. P. et al. (2016). Nature – इसुआ संरचनांचा मूळ दावा. doi:10.1038/nature19355
- Allwood, A. C. et al. (2018). Nature – त्याच संरचनांचे पुनर्मूल्यांकन. doi:10.1038/s41586-018-0610-4 · वादाचा सारांश: Discover
- होलिगर गटाचे २०२४ चे रायबोझाइम संशोधन – Chemistry World; जॉइस गटाचे सद्य संशोधन – Sloan Foundation, 2025
उत्क्रांती आणि अनुवंशशास्त्र
- Kimura, M. (1968). Evolutionary rate at the molecular level. Nature 217, 624–626. doi:10.1038/217624a0
- Hamilton, W. D. (1964). The genetical evolution of social behaviour. I. Journal of Theoretical Biology 7, 1–16. doi:10.1016/0022-5193(64)90038-4
- Sagan, L. [Lynn Margulis] (1967). On the origin of mitosing cells. Journal of Theoretical Biology 14, 255–274. doi:10.1016/0022-5193(67)90079-3
- Eme, L. et al. (2023). Inference and reconstruction of the heimdallarchaeial ancestry of eukaryotes. Nature 618, 992–999. doi:10.1038/s41586-023-06186-2
- Moody, E. R. R. et al. (2024). The nature of the last universal common ancestor and its impact on the early Earth system. Nature Ecology & Evolution. doi:10.1038/s41559-024-02461-1 · Quanta Magazine
विलुप्ती आणि जैवविविधता
- Chen, Z.-Q. & Benton, M. J. (2012). The timing and pattern of biotic recovery following the end-Permian mass extinction. Nature Geoscience 5, 375–383. doi:10.1038/ngeo1475
- IPBES (2019). Global Assessment Report on Biodiversity and Ecosystem Services. UNEP प्रसिद्धिपत्रक
- IUCN Red List – जुलै २०२६ अद्यतन. TNPSC सारांश · अधिकृत संकेतस्थळ: iucnredlist.org
पुढील वाचन
- Stephen Jay Gould (1989). Wonderful Life: The Burgess Shale and the Nature of History. W. W. Norton.
- Simon Conway Morris (2003). Life’s Solution: Inevitable Humans in a Lonely Universe. Cambridge University Press.
- Nick Lane (2015). The Vital Question. Profile Books.
- Richard Dawkins (1976). The Selfish Gene. Oxford University Press.
- Elizabeth Kolbert (2014). The Sixth Extinction. Henry Holt.
- याच लेखमालेचे भाग १ व २ आणि आधीचा दीर्घलेख (vimarshinsights.in).