जे आपण दिवाळीच्या फराळाबरोबर गिळून टाकतो, ते आज मोकळेपणाने बोलूया

टीप: या लेखातील प्रसंग संमिश्र आहेत. अनेक घरांतील निरीक्षणांवरून रचलेले, कुणा एका व्यक्तीचे किंवा कुटुंबाचे नाहीत. नावे बदललेली आहेत. आकडे आणि संशोधन मात्र खरे आहेत, आणि त्यांचे स्रोत लेखाच्या शेवटी दिले आहेत.

दिवाळीच्या आधीचा आठवडा. घरात साफसफाई, फराळाची तयारी, नातेवाइकांचे फोन. सगळं आनंदाचं, सगळं उजळलेलं. पण त्याच घरात एक बारा वर्षांचा मुलगा जेवणाच्या टेबलावरही फोनमध्ये डोकं खुपसून बसला आहे. एक बायको रात्री साडेदहा वाजता स्वयंपाकघर आवरते आहे आणि नवरा सोफ्यावर बातम्या पाहतो आहे. आणि शेजारच्या खोलीत सत्तर वर्षांचे आजोबा, दिवसभरात कुणी आपल्याशी दोन वाक्यंसुद्धा बोललं नाही हे कुणालाही न सांगता, दिवा मालवून झोपायला जात आहेत.

हे चित्र कुणाला दोषी ठरवण्यासाठी रंगवलेलं नाही. ते जर तुम्हाला ओळखीचं वाटलं, तर हा लेख तुमच्यासाठी आहे. आणि जर ते तुमच्या घरातलं नसेल, तर तुम्ही नशीबवान आहात. पण तुमच्या शेजारच्या घरात ते असण्याची शक्यता चांगलीच आहे.कुटुंब आणि नातेसंबंधांबद्दल आपण भरपूर बोलतो: सल्ले देतो, पोस्ट फॉरवर्ड करतो, सणासुदीला भावुक होतो. पण आकडे काय सांगतात, तेही एकदा पाहूया. कारण आकडे खोटं बोलत नाहीत आणि कुणाची बाजूही घेत नाहीत.

१. पहिलं सत्य: नाती ही चैन नाही, ते आरोग्य आहे

अमेरिकेत हार्वर्ड विद्यापीठाने १९३८ साली एक अभ्यास सुरू केला. आजही तो चालू आहे. सुरुवातीला ७२४ सहभागी होते; आता त्यांच्या पत्नी आणि वंशजांसह सुमारे २५०० लोक त्यात आहेत. त्यांची तब्येत, नोकरी, लग्न, मैत्री, सगळं दर काही वर्षांनी नोंदवलं गेलं. या अभ्यासाचे संचालक डॉ. रॉबर्ट वॉल्डिंगर यांचा निष्कर्ष एका वाक्यात: चांगली नाती आपल्याला अधिक आनंदी आणि अधिक निरोगी ठेवतात. पैसा, प्रसिद्धी किंवा अधिकाधिक काम यांच्यापेक्षा हा घटक जास्त महत्त्वाचा ठरला. त्यांच्या मांडणीनुसार, वयाच्या पन्नासव्या वर्षी नात्यांमध्ये सर्वाधिक समाधानी असलेली माणसं ऐंशीव्या वर्षी सर्वाधिक निरोगी होती.

            जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) सामाजिक जोडणी आयोगाने ३० जून २०२५ रोजी जो जागतिक अहवाल प्रसिद्ध केला, तो याच सत्याची दुसरी बाजू दाखवतो: जगातील प्रत्येक सहा व्यक्तींपैकी एक जण एकटेपणाने त्रस्त आहे, आणि एकटेपणा दर वर्षी सुमारे ८ लाख ७१ हजार मृत्यूंशी जोडलेला आहे. म्हणजे दर तासाला सुमारे शंभर. १३ ते २९ वयोगटातील १७ ते २१ टक्के लोकांनी एकटेपणा जाणवत असल्याचं सांगितलं आणि किशोरवयीनांमध्ये हे प्रमाण सर्वाधिक आहे. कमी उत्पन्नाच्या देशांत सुमारे २४ टक्के लोक एकटेपणा अनुभवतात, तर श्रीमंत देशांत सुमारे ११ टक्के.

परखड सत्य: आपण घर बांधतो, गाडी घेतो, विमा काढतो, गुंतवणूक करतो. आणि ज्यावर आयुष्याची गुणवत्ता सर्वात जास्त अवलंबून आहे, त्या नात्यांसाठी “वेळच मिळत नाही” म्हणतो. वेळ मिळत नाही असं नाही; आपण तो दुसरीकडे देतो. हे निवडीचं गणित आहे, नशिबाचं नाही.

            एक प्रामाणिक टीप: हे आकडे एका मोठ्या लोकसंख्येतील संबंध दाखवतात, कोणत्याही एका माणसाचं भविष्य नाही. एकटेपणा म्हणजे मृत्यू असं नाही. पण संदेश स्पष्ट आहे. नात्यांकडे दुर्लक्ष करणं ही छोटी चूक नाही.

२. पालकत्व: मुलं आपलं ऐकत नाहीत, ती आपल्याकडे पाहतात.

रात्री दहा वाजता आई म्हणते, “फोन ठेव.” आर्यन (नाव बदललेलं) शांतपणे विचारतो, “बाबाही ठेवतात का?” बाबा वर न बघता म्हणतात, “मी काम करतोय.” त्या क्षणी मुलाला जो धडा मिळतो, तो कुठल्याही भाषणापेक्षा खोलवर जातो.WHO ने २०१९ साली पाच वर्षांखालील मुलांसाठी पहिल्यांदा स्पष्ट मार्गदर्शक तत्त्वं जाहीर केली: एक वर्षाखालील बाळांसाठी स्क्रीन टाइम शून्य, आणि दोन ते चार वर्षांच्या मुलांसाठी दिवसाला जास्तीत जास्त एक तास, तेही कमी असेल तर उत्तम. यावर काही तज्ज्ञांनी असंही म्हटलं की प्रत्येक कुटुंबाची परिस्थिती वेगळी असते. आता खरं सांगायचं तर मोठ्या मुलांसाठी आणि किशोरवयीनांसाठी अशी एखादी ठोस, सर्वमान्य “जादूची संख्या” नाही. स्क्रीनचे दीर्घकालीन परिणाम काय, याबाबतचा पुरावा अजूनही मर्यादित आणि चर्चेत आहे. त्यामुळे “इतके तास सुरक्षित” असं कुणी ठामपणे सांगत असेल, तर सावध राहा. पण एक गोष्ट पुराव्याशिवायही स्पष्ट आहे: स्क्रीन जेव्हा झोप, अभ्यास, खेळ आणि कुटुंबाशी संवाद यांची जागा घेऊ लागतो, तेव्हा तो समस्या बनतो.

मोबाईल आणि स्क्रीन टाइम: भांडण न करता मर्यादा कशी घालायची? भांडण न करता मर्यादा घालण्यासाठी काही सुचवणी (हे माझं निरीक्षण आहे, संशोधनाचा निष्कर्ष नाही):

• नियम भांडणाच्या वेळी नाही, शांततेत ठरवा. मुलाला त्यात सहभागी करा.
• नियम सगळ्यांसाठी असू द्या. जेवताना, झोपण्याआधी एक तास आणि कुटुंबाच्या वेळात फोन आई-बाबांचाही बाजूला.
• फोन फक्त काढून घेऊ नका, त्याची जागा भरा. क्रिकेट, सायकल, पत्ते, स्वयंपाकात मदत: काहीतरी करण्यासारखं हवं.
• रात्री सगळ्यांचे फोन झोपण्याच्या खोलीबाहेर चार्जिंगला. हा नियम सर्वात जास्त काम करतो.

परखड सत्य: बहुतेक वेळा प्रश्न मुलाच्या मोबाईलचा नसतो, तो आपल्या मोबाईलचा असतो. मुलं आपण काय सांगतो त्यापेक्षा आपण काय करतो ते शिकतात.

किशोरवयीन मुलांशी संवाद: ते बोलत का नाहीत? कारण बहुतेकदा मागच्या वेळी ते बोलले होते आणि त्यांना उपदेश मिळाला होता. किंवा टोमणा. किंवा “आम्ही तुझ्या वयात तर…” अशी सुरुवात असलेलं भाषण. मुलं शिकतात: बोललं की भाषण ऐकावं लागतं, मग न बोललेलं बरं.

• प्रश्न कमी, सोबत जास्त. गाडीतला प्रवास, फिरायला जाणं, एखादा खेळ किंवा स्वयंपाक करतानाच मुलं सहज बोलतात. समोरासमोर बसून “आता सांग” म्हटलं की ती बंद होतात.
• ऐकताना लगेच उपाय देऊ नका. “हं, मग?” आणि “कठीण असेल ना” ही दोन वाक्यं अनेक भाषणांपेक्षा जास्त उपयोगी पडतात.
• त्यांनी सांगितलेली गोष्ट दुसऱ्या कुणाला (नातेवाईकांना, पाहुण्यांसमोर) सांगू नका. एकदा विश्वास तुटला की तो परत मिळवायला वर्षं लागतात.

               आणि लक्षात ठेवा: WHO च्या अहवालानुसार एकटेपणाचं प्रमाण सर्वाधिक किशोरवयीनांमध्येच आहे. त्यामुळे “तो कुणाशी बोलत नाही” याचा अर्थ “त्याला काही वाटत नाही” असा नाही. उलट कधी कधी तो “मला बोलायचं आहे, पण कसं ते कळत नाही” असा असतो.

परीक्षेच्या ताणात मुलांना कशी साथ द्यावी? हा भाग जड आहे, पण तो टाळता येत नाही. राष्ट्रीय गुन्हे नोंद विभागाच्या (NCRB) आकडेवारीनुसार भारतात  २०२२ मध्ये सुमारे १३००० विद्यार्थ्यांनी आत्महत्या केली, म्हणजे एकूण आत्महत्यांपैकी ७.६ टक्के. २०२३ मध्ये ही संख्या १३८९२ झाली, म्हणजे एकूण आत्महत्यांच्या ८.१ टक्के, आणि ही गेल्या दहा वर्षांतील सर्वाधिक संख्या आहे. (टीप: सप्टेंबर २०२५ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या NCRB च्या ADSI २०२४ अहवालानुसार, ही संख्या २०२४ मध्ये १४,४८८ पर्यंत आणखी वाढली, जी आतापर्यंतची सर्वाधिक नोंद आहे.) एका विश्लेषणानुसार गेल्या दशकात ० ते २४ वयोगटाची लोकसंख्या जवळपास तेवढीच राहिली (सुमारे ५८ कोटी), पण विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्या ६,६५४ वरून १३,०४४ पर्यंत वाढल्या. २०२३ मध्ये अठरा वर्षांखालील १,३०३ मुलांच्या बाबतीत “परीक्षेतील अपयश” हे कारण नोंदवलं गेलं. महाराष्ट्रात विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्यांची संख्या देशात सर्वाधिक आहे. २०२३ मध्ये २,०४६.

            ही केवळ आकडेवारी नाही. प्रत्येक आकड्यामागे एक खोली आहे, जिथे कुणीतरी रात्री जागं राहून विचार करत होतं की “मी घरच्यांना काय तोंड दाखवू?”

परखड सत्य: अनेक घरांत मुलाचे मार्क हे कुटुंबाच्या प्रतिष्ठेचं मोजमाप बनतात. आपण म्हणतो “आम्ही दबाव टाकत नाही”, पण नातेवाइकांसमोर मार्क सांगताना आपला चेहरा काय सांगतो, हे मुलं अचूक वाचतात. मार्क म्हणजे मूल नव्हे. मूल परीक्षेपेक्षा फार मोठं आहे.

• निकालाआधीच सांगा: “जे काही येईल, तू आमचा आहेस.” हे वाक्य निकालानंतर सांगून उपयोग नाही, आधीच सांगा.
• झोप, जेवण आणि खेळ यांच्याशी तडजोड करू नका. परीक्षेच्या काळात ते वाढवायला हवेत, कमी नाही.
• तुलना बंद. “शर्माजींचा मुलगा” हा घरातला सर्वात हानिकारक पाहुणा आहे.
• बदल ओळखा: मूल अचानक खूप शांत झालं, चिडचिडं झालं, झोप-भूक बदलली, आवडीच्या गोष्टींत रस गेला, तर “परीक्षेचा ताण आहे” असं म्हणून सोडून देऊ नका. त्याच्याशी शांतपणे बोला आणि गरज वाटली तर तज्ज्ञांची मदत घ्या.

३. पती-पत्नी: एकाच घरात, पण एकाच बाजूला का नाही?

लग्नानंतर काही वर्षांनी संवाद कमी का होतो? कारण संवादाची जागा हळूहळू “व्यवस्थापनाने” घेतलेली असते. “दूध आणलंस का?”, “शाळेचा फॉर्म भरला का?”, “EMI ची तारीख आठवते ना?” दोघं रोज बोलतात, पण एकमेकांशी नाही, घराच्या प्रकल्पाबद्दल बोलतात. पूर्वी जे “तू कसा आहेस?” असायचं, ते “उद्याचं काय?” झालं.

            वैवाहिक संबंधांवर दशकानुदशकं संशोधन करणारे अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ जॉन गॉटमन यांनी नात्याला हानी पोहोचवणाऱ्या चार सवयी ओळखल्या: सतत टीका, तुच्छता (तिरस्कार किंवा टोमणे), स्वतःचा बचाव करत राहणं आणि संवादातून पूर्ण माघार घेणं (शांत बसणं). यात तुच्छता सर्वात विषारी मानली जाते. ते असंही सांगतात की टिकणाऱ्या जोडप्यांमध्ये वादाच्या वेळीही चांगल्या देवाणघेवाणीचं प्रमाण वाईट देवाणघेवाणीपेक्षा खूप जास्त (साधारण पाचास एक) असतं. हार्वर्डच्या अभ्यासानेही नात्यातलं समाधान आणि पुढच्या वयातलं आरोग्य यांच्यातील दुवा दाखवला आहे.

परखड सत्य: “आमच्यात भांडणंच होत नाहीत” हे अनेकदा चांगल्या नात्याचं लक्षण नसतं. ते बोलणंच थांबल्याचं लक्षण असू शकतं. भांडण कधी कधी अजूनही नात्यात जीव असल्याचं चिन्ह असतं; शांतता ही सर्वात धोकादायक असते.

• रोज दहा मिनिटं, ज्यात घरकाम, मुलं आणि पैसे हे तीन विषय नसतील. फक्त “आज तुझा दिवस कसा गेला?” आणि उत्तर ऐकणं.
• तक्रार करताना “तू नेहमी…” ऐवजी “मला असं वाटतं…” वापरा. तक्रार तीच राहते, पण समोरच्याला बचावात्मक होण्याची गरज वाटत नाही.
• कौतुक ठरवून करा. जे दिसतं ते बोलून दाखवा, नाहीतर ते गृहीत धरलं जातं.

घरकामाची वाटणी: वाद न होता समजूत कशी काढायची? सुनीता (नाव बदललेलं) रात्री साडेदहाला स्वयंपाकघर आवरते. राजेश सोफ्यावरून विचारतो, “काही मदत करू का?” ती काहीच बोलत नाही. कारण तो “मदत” हा शब्द वापरतो, आणि त्या एका शब्दात तो हे काम तिचं आहे असं मान्य करतो आणि स्वतःला उपकारकर्ता ठरवतो.

            भारत सरकारच्या राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालयाच्या (NSO) “Time Use in India २०१९” या सर्वेक्षणात १३८,७९९ कुटुंबांतील ४.४७ लाख लोकांच्या दिवसाचा हिशेब घेतला गेला. निष्कर्ष: भारतात स्त्रिया घरगुती न-पगारी कामावर दिवसाला सरासरी २९९ मिनिटं खर्च करतात, तर पुरुष ९७ मिनिटं. ग्रामीण भागात स्त्रिया आपल्या एकूण कामाच्या वेळेपैकी ८५.२ टक्के वेळ न-पगारी कामात घालवतात, पुरुष २६.५ टक्के. शहरी भागात स्त्रियांच्या बाबतीत हे प्रमाण ८२.९ टक्के आहे, आणि पुरुष आपल्या कामाच्या वेळेपैकी ८७.९ टक्के वेळ पगारी कामावर घालवतात. म्हणजे शहरातली नोकरी करणारी स्त्री ऑफिस आणि घर अशी दोन्ही कामं करते; पुरुष एकात, ती दोन्हींत. यालाच जगभर “दुहेरी ओझं” म्हणतात.

परखड सत्य: “मी मदत करतो” हे वाक्य चुकीचं आहे. मदत म्हणजे दुसऱ्याचं काम केल्याचा भास. घर दोघांचं असेल, तर घरकामही दोघांचंच आहे. जोपर्यंत “मदत” हा शब्द वापरला जातो, तोपर्यंत जबाबदारी एका पक्षाकडेच राहते.

• न दिसणारं काम लिहून काढा. फक्त स्वयंपाक-धुणं नाही: उद्या डब्यात काय, कुणाचा वाढदिवस, डॉक्टरची भेट, वीजबिल, सणाची तयारी. काम मनात लक्षात ठेवणं हेही मोठं काम आहे.
• कामं “मदत” म्हणून नाही, “मालकीने” वाटा. उदा. “सकाळचा डबा तुझा, संध्याकाळचं जेवण माझं.” म्हणजे कुणाला सांगावं लागत नाही आणि कुणी विचारावंही लागत नाही.
• अपेक्षित पद्धतीने झालं नाही तरी टीका करू नका. काम घेतलं की ते त्या माणसाच्या पद्धतीने होऊ द्या.
• मुलांना मुलगा-मुलगी दोघांना घरकाम शिकवा. तुमच्या घरात जे दिसेल, तेच पुढच्या घरात होईल.

दोघेही नोकरी करत असताना एकमेकांना वेळ कसा द्यायचा? वेळ “मिळत” नाही; तो ठरवावा लागतो. जी गोष्ट कॅलेंडरमध्ये नसते, ती बहुतेकदा घडत नाही. आठवड्यातून एक संध्याकाळ, फक्त दोघांसाठी, मुलांशिवाय आणि फोनशिवाय, हे नात्याचं “मासिक हप्त्यासारखं” काम आहे. रोज छोट्या सवयी (सकाळचा चहा एकत्र, रात्री फिरायला जाणं) मोठ्या सहलींपेक्षा जास्त टिकतात. NSO च्या सर्वेक्षणानुसार भारतीय दिवसाला सरासरी सुमारे अडीच तास सामाजिक संवाद, गप्पा आणि धार्मिक/सामाजिक उपक्रमांत घालवतात (पुरुष १४७, स्त्रिया १३९ मिनिटं). यातला किती वेळ खरंच जोडीदारासाठी आहे, हे प्रत्येकाने स्वतःला विचारावं.

४. ज्येष्ठ आई-वडील: त्यांना जगण्यासाठी पैसा हवा असतो, पण त्याहून जास्त आपण

आजोबांचा (नाव बदललेलं) दिवस: सकाळी चहा, मग टीव्ही, दुपारी झोप, संध्याकाळी बाल्कनीत बसणं. दिवसभरात “जेवलात का?” याखेरीज त्यांना कुणीही काही विचारलेलं नसतं. ते कधी तक्रार करत नाहीत. आणि तक्रार न करणं हीच त्यांची सर्वात मोठी तक्रार आहे.

वृद्ध आई-वडिलांची काळजी घेताना स्वतःला विसरू नका. भारत झपाट्याने वृद्ध होतो आहे. UNFPA आणि इंटरनॅशनल इन्स्टिट्यूट फॉर पॉप्युलेशन सायन्सेसच्या (IIPS) “India Ageing Report २०२३” नुसार साठ वर्षांवरील लोकांची संख्या २०२२ मधील सुमारे १४.९ कोटींवरून (लोकसंख्येच्या १०.५ टक्के) २०५० पर्यंत सुमारे ३४.७ कोटींवर (२०.८ टक्के) पोहोचेल. २०४६ पर्यंत भारतात ज्येष्ठ नागरिकांची संख्या ० ते १५ वयोगटातील मुलांपेक्षा जास्त होण्याचा अंदाज आहे. म्हणजे आज आपण जे “आई-वडिलांच्या काळजीचं” प्रश्न सोडवतोय, तेच उद्या आपल्या मुलांना आपल्यासाठी सोडवावे लागणार आहेत. आपण ते कसं करतो, हे ते बघत आहेत.

            त्याच अहवालानुसार भारतातील ४० टक्क्यांहून अधिक वृद्ध सर्वात गरीब आर्थिक गटात आहेत आणि सुमारे १८.७ टक्के वृद्धांना कोणतंही उत्पन्न नाही. केरळ आणि पश्चिम बंगालसारख्या राज्यांत मुलं नोकरीसाठी बाहेर गेल्यामुळे एकटे राहणाऱ्या वृद्धांची संख्या वाढते आहे.

            आणि जे कठीण आहे ते: भारतातील वृद्धांच्या राष्ट्रीय सर्वेक्षणानुसार (Longitudinal Ageing Study in India, LASI, २०१७-१८) साठ वर्षांवरील सुमारे ५.२ टक्के लोकांना मागील वर्षात कसल्या ना कसल्या गैरवर्तनाचा सामना करावा लागला, आणि सुमारे ३ टक्के लोकांना स्वतःच्या घरात. सर्वात सामान्य प्रकार होता शाब्दिक अपमान किंवा अनादर. एकटे राहणारे, आजारी किंवा हालचालीवर मर्यादा असलेले वृद्ध याला जास्त बळी पडतात, आणि ज्यांना असा अनुभव आला, त्यांच्यात नैराश्याची लक्षणं दिसण्याची शक्यता सुमारे दुप्पट होती. बिहार (११.६ टक्के) आणि कर्नाटक (१०.१ टक्के) येथे हे प्रमाण सर्वाधिक होतं. हा आकडा लोकांनी स्वतः सांगितलेल्या अनुभवांचा आहे. प्रत्यक्ष चित्र यापेक्षा वेगळं असू शकतं.

परखड सत्य: अपमान म्हणजे फक्त मारहाण नाही. “तुम्हाला काय कळतं?”, “हे तुमच्या हातचं नाही”, “सांगितलं ना एकदा”, हे शब्द आणि तासन्तास केलेलं दुर्लक्ष हेही अपमान आहे. आपण ज्यांच्या बोटाला धरून चालायला शिकलो, त्यांना आता आपल्या स्वरातूनच आपण लहान बनवत असतो.

आता दुसरी बाजू, जी लेखात अनेकदा विसरली जाते: काळजी घेणाऱ्यालाही काळजीची गरज असते. NSO च्या आकडेवारीनुसार घरातील काळजीचं बहुतेक काम स्त्रियांकडे जातं, आणि ते बहुतेकदा त्यांच्या नोकरी आणि मुलांच्या जबाबदारीवर वरून येतं. जो माणूस स्वतः कोसळेल, तो कुणाची काळजी घेऊ शकत नाही.

• भावंडांमध्ये जबाबदारी लिहून वाटा. कुणी पैसे, कुणी डॉक्टरची भेट, कुणी रोजचा फोन आणि भेट. “सगळं तिने/त्याने करावं” ही अपेक्षा नात्याला विष करते.
• सशुल्क मदत घेणं हा अपराध नाही. गरज असेल तेव्हा मदतनीस, दिवसाची देखभाल, फिजिओ यांचा वापर करा.
• स्वतःची तपासणी आणि विश्रांती वगळू नका. थकलेला माणूस चिडचिडा होतो आणि चिडचिडेपणा हेच घरातलं पुढचं शाब्दिक अपमानाचं कारण बनू शकतं.
• रोज ठरलेल्या वेळी फोन किंवा गप्पा, आठवड्यातून एकदा एकत्र जेवण. मोठे सोहळे नकोत. रोजची छोटी उपस्थिती जास्त महत्त्वाची.

आजी-आजोबा आणि नातवंडांचं नातं जपण्याचे मार्ग. हे नातं दोन्ही बाजूंच्या एकटेपणावर औषध ठरू शकतं. आजीला ऐकणारं कुणी हवं असतं, नातवाला वेळ देणारं कुणी हवं असतं. फक्त त्यांना एकमेकांसाठी जागा द्यावी लागते. आजीच्या हातचं एखादं पक्वान्न मुलांसोबत शिकणं, आजोबांच्या गावाच्या गोष्टी मोबाईलवर रेकॉर्ड करणं, सुट्टीत आजोबांसोबत एक दिवस “फोन नाही” असा ठरवणं: अशा छोट्या गोष्टी पुढच्या पिढ्यांसाठी ठेव बनतात. ज्येष्ठांनाही हे लक्षात घ्यावं लागतं की नातवंडांना सल्ल्यांपेक्षा गोष्टी आणि स्वीकार जास्त हवा असतो.

एकत्र कुटुंब की विभक्त: आजच्या काळात काय जमतं? याचं एकच, सार्वत्रिक उत्तर नाही, आणि जो कुणी असं उत्तर देतो, तो अर्धसत्य सांगतो. एकत्र कुटुंबात आधार, आर्थिक सुरक्षा, मुलांना आजी-आजोबांचा सहवास आणि कामाची वाटणी मिळू शकते. पण त्यासोबत खासगीपणाचा अभाव, निर्णयांची उतरंड आणि नकळत सुनांवर पडणारा भार येतो. विभक्त कुटुंबात स्वातंत्र्य आणि स्वतःच्या पद्धतीने जगण्याची मुभा मिळते. पण त्यासोबत एकटेपणा, दुहेरी ओझं आणि आजारपणात कुणीही नसल्याची भीती येते.

परखड सत्य: घर एकत्र आहे की वेगळं, यापेक्षा त्या घरात आदर, स्पष्टता आणि प्रामाणिकपणा आहे की नाही, हे महत्त्वाचं आहे. एकत्र राहूनही एकमेकांशी बोलत नसलेली कुटुंबं आहेत, आणि वेगळं राहूनही रोज एकमेकांची चौकशी करणारी. हार्वर्डच्या अभ्यासानेही हेच दाखवलं की नात्यांची संख्या नाही, गुणवत्ता महत्त्वाची आहे.

• “जवळ पण स्वतंत्र” हा तिसरा मार्ग विचारात घ्या. एकाच इमारतीत किंवा जवळच्या परिसरात, पण स्वतंत्र दरवाजे.
• एकत्र राहत असाल तर पैसा, जागा आणि निर्णय यांचे नियम आधीच बोलून ठरवा. न बोललेले नियम सर्वात जास्त भांडणं निर्माण करतात.

५. सीमा, मैत्री आणि सासू-सून: नात्यांतलं न बोललेलं व्याकरण

नाही म्हणायला शिका: नात्यांमध्ये सीमा कशा आखाव्यात. आपल्या संस्कृतीत “नाही” हा शब्द जवळजवळ अपराध मानला जातो, विशेषतः मुली, सुना आणि एकलट्या मुलासाठी . आपण “हो” म्हणत जातो आणि आतून थकत जातो, मग एक दिवस चिडचिड किंवा कोरडेपणा म्हणून तो बाहेर येतो. सीमा आखणं म्हणजे प्रेम कमी करणं नाही; ती प्रेम टिकवण्याची अट आहे.

परखड सत्य: ज्याला कधीच “नाही” म्हणता येत नाही, त्याचा “हो” कधीच पूर्णपणे प्रामाणिक नसतो. आणि जे नातं फक्त तुमच्या सततच्या “हो” वर टिकतं, ते नातं नसून व्यवस्था आहे.

• शांतपणे, स्पष्टपणे आणि समजावून सांगा: “मला ते जमणार नाही, पण मी हे करू शकतो/शकते.” पर्याय द्या, स्पष्टीकरणांचा पाऊस नको.
• अपराधी वाटणं सामान्य आहे. ते वाटलं म्हणजे तुम्ही चुकला असं नाही.

मैत्री टिकवणं प्रौढपणी अवघड का होतं? कारण शाळा-कॉलेजमध्ये मैत्री आपोआप घडते: रोज भेट, रोज गप्पा, रोज एकत्र वेळ. प्रौढपणी मैत्री ठरवून करावी लागते आणि आपण ती सर्वात शेवटच्या यादीत ठेवतो. काम, कुटुंब, मुलं, सगळं प्राधान्यक्रमात मैत्रीच्या पुढे जातं. हार्वर्डचा अभ्यास सांगतो की जवळच्या मैत्रीचा आरोग्याशी संबंध पैशापेक्षाही जास्त दिसतो, आणि WHO सांगते की एकटेपणा प्रत्येक सहा जणांपैकी एकाला ग्रासतो. मग आपण मैत्रीला “वेळ मिळाला तर” या रांगेत का ठेवतो?

• एक ठरलेली सवय बनवा: दर महिन्याचा पहिला रविवार चहा, किंवा दर आठवड्याचा एक फोन. ठरलेलं असलं की ते टिकतं.
• “भेटायलाच पाहिजे” ऐवजी तारीख आणि वेळ ठरवा.
• पहिला संदेश तुम्हीच पाठवा. समोरचा तितकाच वाट पाहत असण्याची शक्यता खूप असते.

सासू-सून: बदलत्या काळातला दृष्टिकोन सासू-सुनेच्या नात्यावर आपण अनेक विनोद करतो, आणि ते विनोद बहुतेकदा दोघींपैकी एकीला खलनायक बनवतात. सत्य अधिक गुंतागुंतीचं आहे. दोन स्त्रिया, ज्यांना बहुतेकदा घरात अधिकार कमी मिळाला आहे, एकाच स्वयंपाकघरात एकमेकींच्या समोर उभ्या आहेत. एकीने आपल्या काळात सोसलं, आणि तिला वाटतं दुसरीनेही सोसावं. दुसरीला वाटतं की “मी का सोसू?” दोन्हीही भावना खऱ्या आहेत.या त्रिकोणातला तिसरा माणूस, जो दोघींचा मुलगा आणि पती आहे, तो अनेकदा गप्प असतो. आईला दुखवायचं नाही, बायकोला दुखवायचं नाही, म्हणून तो निर्णय टाळतो. पण टाळणं हेही निर्णयच असतो.

परखड सत्य: जोपर्यंत नवरा “दोघींची भांडणं आहेत, मी काय करू?” म्हणतो, तोपर्यंत तो समस्येचा भाग आहे, तटस्थ प्रेक्षक नाही. त्याने निरोप्या बनू नये (“आई म्हणते…”, “ती म्हणते…”), तर दोघींना समोरासमोर बोलण्याची जागा तयार करावी.

• सासूसाठी: तुम्ही जे सहन केलं ते चूक होतं, आणि ते पुढच्या पिढीला वारसा म्हणून देणं आवश्यक नाही. सुनेला “माझ्यासारखंच कर” ऐवजी “तुला कसं आवडेल?” विचारून बघा.
• सुनेसाठी: सासूचं वागणं कधी कधी असुरक्षिततेतून येतं. मुलावरचा हक्क गेल्याची भीती, घरातलं स्थान हरवल्याची भीती. समजून घेणं म्हणजे सहन करणं नाही, पण संवादाचं दार उघडतं.
• दोघींसाठी: काम आणि जागा स्पष्ट वाटून घ्या. स्वयंपाकघरातली “कुणाची जागा” ही अनेक वादांची मुळं आहेत.

६. आमच्या लहानपणची दिवाळी आणि आजची दिवाळी

            आठवा: पहाटेचं उटणं, आकाशकंदील, किल्ला बांधण्याची लगबग, आजीच्या हातचे चिवडा-लाडू-चकल्यांचा दरवळ, भाऊबीजेला बहिणीने ओवाळल्यावर मिळालेली भेट. त्या आठवणी खऱ्या आहेत आणि त्या जपण्यासारख्या आहेत. नॉस्टॅल्जिया चुकीचा नाही; तो आपल्या नात्यांचं मूळ दाखवतो.

            पण आपल्या नॉस्टॅल्जियाला एक सत्य कधी कधी झाकावं लागतं: तो फराळ कुणी केला? ती आजी, ती आई, ती काकू, ज्यांनी दिवाळीचे आठ दिवस पहाटेपासून रात्रीपर्यंत स्वयंपाकघरात घालवले, आणि ज्यांना दिवाळी “साजरी” करायला कधी वेळच मिळाला नाही. NSO च्या २९९ विरुद्ध ९७ मिनिटांच्या आकड्यांचा अर्थ दिवाळीतही तोच आहे. आपल्या आठवणी सुंदर आहेत, कारण कुणीतरी त्यामागे थकलं होतं.

परखड सत्य: “आमच्या वेळी दिवाळी खरी असायची” हे वाक्य आपण मुलांना ऐकवतो. पण आमच्या वेळीही वडील मुलांशी बोलत नसत, आई थकून झोपे, आणि आजी एकटी पडे. आठवणी निवडक असतात; भूतकाळ आपण त्यातलं गोड निवडून गोड बनवतो. ते ठीक आहे, पण त्याचा उपयोग आजच्या पिढीला कमी लेखण्यासाठी करू नका.

म्हणून यंदाच्या दिवाळीत एक वेगळा संकल्प करून बघा: आठवणी जपण्यासोबत त्या घडवा.

• फराळ एकत्र करा. वडिलांनी, मुलांनी, मुलीने आणि मुलानेही, सगळ्यांनी काहीतरी हातात घ्या. फराळाची वाटणी हीच सर्वात खरी दिवाळी भेट आहे.
• आजी-आजोबांना एक पदार्थ शिकवायला सांगा आणि तो फोनमध्ये व्हिडिओ किंवा आवाजात रेकॉर्ड करा. पाच-दहा वर्षांनी ती रेकॉर्डिंग सोन्याहून महाग वाटेल.
• भाऊबीज, पाडवा, लक्ष्मीपूजन या दिवशी काही तासांसाठी सगळ्यांचे फोन बाजूला. फोटो काढा, पण मग फोन ठेवा.
• घरातल्या एखाद्या एकट्या माणसाला (शेजारचे आजोबा, एकटी राहणारी काकू, दूरचा नातेवाईक) फराळाचं ताट घेऊन भेटायला जा.

७. आजच करून पाहण्यासारख्या सात छोट्या गोष्टी

मोठे संकल्प टिकत नाहीत. छोट्या कृती टिकतात. यातली एक तरी आज करा:

• रात्रीच्या जेवणात सगळ्यांचे फोन दूर ठेवा, आई-बाबांचेही.
• जोडीदाराशी दहा मिनिटं बोला, ज्यात घरकाम, मुलं आणि पैसे हे विषय नसतील.
• मुलाला/मुलीला विचारा: “आज सर्वात चांगली गोष्ट कोणती घडली?” आणि उत्तर ऐकताना मध्ये बोलू नका.
• आई-वडिलांना फोन करा, कामासाठी नाही, फक्त बोलण्यासाठी.
• घरकामाची यादी लिहा: कोण काय करतं, आणि कुणाचं काम न दिसणारं आहे.
• तो एक “नाही” म्हणा, जो बरेच दिवस तुमच्या मनात अडकलेला आहे.
• एका जुन्या मित्रा/मैत्रिणीला संदेश पाठवा: “आज तुझी आठवण आली.”

जर हे सगळं खूप जड वाटत असेल तर- घरातला ताण, नात्यांतला संघर्ष, एकटेपणा, परीक्षेचं दडपण, किंवा जगणंच अवघड वाटणं: हे सगळं बोलण्याजोगं आहे, आणि त्यासाठी मदत उपलब्ध आहे. केंद्र सरकारची Tele-MANAS ही मोफत, २४ तास चालणारी मानसिक आरोग्य हेल्पलाइन आहे. तुम्ही १४४१६ किंवा १८००-८९१-४४१६ या क्रमांकांवर कधीही संपर्क साधू शकता. ती सुमारे २० भाषांत सेवा देते आणि तणाव, नात्यांतील अडचणी, कौटुंबिक वाद, परीक्षेचा ताण यांसाठी समुपदेशन आणि पुढच्या मदतीसाठी मार्गदर्शन देते. तुमच्या घरात एखादं मूल किंवा ज्येष्ठ अचानक शांत, उदास किंवा वेगळं वागू लागलं असेल, तर तेही या क्रमांकावर तुमच्या वतीने चौकशी करू शकता. जर कुणी स्वतःला इजा करण्याबद्दल बोलत असेल किंवा तात्काळ धोक्यात असेल, तर वाट न पाहता जवळच्या डॉक्टरांशी, रुग्णालयाशी किंवा आपत्कालीन सेवांशी संपर्क साधा.

८. शेवटी

            फराळ संपेल. पणत्या शांत होतील. आकाश कंदील उतरवले जातील. फोटो फोनमध्ये राहतील. पण खोलवर जे उरतं, ते हे असतं: कुणी कुणाशी कसं वागलं, कुणी कुणाचं ऐकलं, आणि कुणी कुणासाठी वेळ काढला. आपल्या मुलांना आपण काय देणार आहोत? घर, पैसा, शिक्षण: हो, नक्कीच. पण त्याहून जास्त ते आठवणीत ठेवणार आहेत की आपल्या घरात बोललं जायचं का, ऐकलं जायचं का, आणि माणसाला माणूस म्हणून वागवलं जायचं का. नाती सणासुदीला सजवली जात नाहीत. ती रोजच्या साध्या, ठरवून केलेल्या, कधी कधी अवघड गोष्टींनी जपली जातात. या दिवाळीत एक दिवा तिथे लावा, जिथे बऱ्याच दिवसांत उजेड पडला नाही. येणार्‍या दिवाळीसाठी खूप खूप शुभेच्छा .. शुभ दीपावली.

संदर्भ आणि स्रोत

• National Statistical Office (NSO), Ministry of Statistics and Programme Implementation, Government of India: Time Use in India – २०१९ (सप्टेंबर २०२० मध्ये प्रसिद्ध). घरगुती न-पगारी कामाचे तास (स्त्रिया २९९ मिनिटं, पुरुष ९७ मिनिटं), ग्रामीण/शहरी वाटणी आणि सामाजिक संवादाचा वेळ.
• UNFPA India आणि International Institute for Population Sciences (IIPS): India Ageing Report २०२३. वृद्धांची संख्या (२०२२: सुमारे १४.९ कोटी; २०५०: सुमारे ३४.७ कोटी), २०४६ पर्यंत वृद्ध > मुलं, आर्थिक स्थिती.
• Sathya T., Selvamani Y., Nagarajan R.: Elder abuse/mistreatment and associated covariates in India: results from the Longitudinal Aging Study in India wave १, २०१७–२०१८. Epidemiology and Health, २०२२; ४४: e२०२२०१७. DOI: १०.४१७८/epih.e२०२२०१७.
• National Crime Records Bureau (NCRB), Ministry of Home Affairs: Accidental Deaths & Suicides in India (ADSI) २०२२ आणि ADSI २०२३ (सप्टेंबर २०२५ मध्ये प्रसिद्ध). विद्यार्थ्यांच्या आत्महत्यांची आकडेवारी.
• IC३ Institute: Student Suicides: An Epidemic Sweeping India (२०२४), NCRB आकडेवारीवर आधारित विश्लेषण.
• World Health Organization, Commission on Social Connection: जागतिक अहवाल आणि प्रसिद्धीपत्रक, ३० जून २०२५ (“Social connection linked to improved health and reduced risk of early death”).
• Harvard Gazette (मे २०२५): “Things money can’t buy — like happiness and better health”; तसेच Robert Waldinger आणि Marc Schulz: The Good Life: Lessons from the World’s Longest Scientific Study of Happiness (२०२३).
• World Health Organization: Guidelines on physical activity, sedentary behaviour and sleep for children under ५ years of age (२०१९).
• John Gottman आणि Nan Silver: The Seven Principles for Making Marriage Work (१९९९).
• Tele-MANAS (Ministry of Health & Family Welfare, Government of India): telemanas.mohfw.gov.in; हेल्पलाइन १४४१६ / १८००-८९१-४४१६.

आकडे वर दिलेल्या स्रोतांनुसार आहेत. अहवालांच्या नवीन आवृत्त्या आल्यास आकडे बदलू शकतात.