पृथ्वीचा जन्म, जीवनाची उत्क्रांती, संस्कृतींचा उदयास्त, निसर्गाचा निर्दय न्याय, परग्रहावरील जीवन आणि विज्ञानाच्या सीमारेषा — एक चिकित्सक, संशोधनाधारित शोधप्रवास

डॉ. विनायक भिमराव बंडगर · २७ ऑक्टोबर २०२६

प्रस्तावना : बारा किलोमीटरचा विरोधाभास

उभ्या खोलीच्या दृष्टीने मानवाने आजवर पृथ्वीत खोदलेले सर्वांत खोल छिद्र म्हणजे रशियाच्या कोला द्वीपकल्पातील ‘कोला सुपरडीप बोअरहोल’. त्याची खोली आहे १२,२६२ मीटर — म्हणजे सव्वाबारा किलोमीटर (Wikipedia: Kola Superdeep Borehole). पृथ्वीची सरासरी त्रिज्या सुमारे ६,३७१ किलोमीटर आहे. म्हणजे पृथ्वी एखादे सफरचंद असेल, तर आपण अजून त्याच्या सालीलाही पूर्ण भेदलेले नाही.

आणि तरीही आपण आत्मविश्वासाने सांगतो की पृथ्वीचा गाभा लोह-निकेलचा आहे, त्याचा बाह्य भाग द्रव आहे आणि आतला भाग घन आहे. त्याच वेळी, ज्यांचा प्रकाश सुमारे १३ अब्ज वर्षांपूर्वी निघाला अशा दूरवरच्या आकाशगंगांचे आपण प्रकाश पृथक्करण करतो. पायाखालचे जग प्रत्यक्ष पाहिलेले नाही, पण दूरवरचे विश्व मोजले आहे — हा विरोधाभासच या लेखाचे प्रवेशद्वार आहे.

हा लेख ‘रहस्यकथा’ नाही. त्याचा हेतू तिहेरी आहे: आपल्याला काय निश्चितपणे माहीत आहे, काय अंशतः माहीत आहे, आणि कुठे अजून पुरावाच नाही — हे स्पष्टपणे वेगळे करणे. एखादे कोडे अद्याप सुटलेले नाही, याचा अर्थ त्यामागे अलौकिक शक्ती किंवा परग्रहवासी आहेत असा होत नाही. पण खुल्या प्रश्नांचा प्रामाणिक शोध हेच विज्ञानाचे खरे सौंदर्य आहे.

वाचकासाठी एक संकेत. प्रत्येक प्रकरणाच्या शेवटी ‘पुराव्यांची स्थिती’ दिली आहे. त्यात पुढील सहा पातळ्या वापरल्या आहेत:

पातळी	अर्थ
सिद्ध	अनेक स्वतंत्र पुराव्यांनी वारंवार पुष्टी झालेले
मजबूत पुरावे	बहुतांश तज्ज्ञ स्वीकारतात; तपशिलांवर चर्चा सुरू
संभाव्य	काही पुरावे आहेत; पर्यायी स्पष्टीकरणेही शक्य
विवादित	पुरावे परस्परविरोधी किंवा अपुरे
पुराव्याविना	तपासता येईल असा पुरावा उपलब्ध नाही
खुला प्रश्न	अद्याप निर्णायक उत्तर नाही; अनेक स्पर्धक स्पष्टीकरणे तपासली जात आहेत

चला, सुरुवात विश्वाच्या पहिल्या क्षणापासून करूया — कारण पृथ्वीतील प्रत्येक अणूची कथा तिथूनच सुरू होते.

प्रकरण १ : विश्वाच्या जन्मापासून पृथ्वीच्या निर्मितीपर्यंत

आपल्या रक्तातील लोह, हाडांतील कॅल्शियम आणि श्वासातील ऑक्सिजन — हे सगळे अणू एखाद्या प्राचीन ताऱ्याच्या भट्टीत घडले आहेत. कार्ल सेगन यांनी ‘आपण ताऱ्यांच्या द्रव्यापासून बनलो आहोत’ (star stuff) असे म्हटले होते. ही केवळ काव्यात्म कल्पना नाही; तो आण्विक खगोलभौतिकीचा (nuclear astrophysics) मोजलेला निष्कर्ष आहे.

महाविस्फोट (Big Bang) : स्फोट नव्हे, विस्तार

‘बिग बँग’ हा शब्द दिशाभूल करणारा आहे. तो अवकाशात कुठेतरी झालेला स्फोट नसून, अवकाशाचाच विस्तार आहे. १९२७ मध्ये बेल्जियन भौतिकशास्त्रज्ञ जॉर्ज लमेत्र यांनी आणि १९२९ मध्ये एडविन हबल यांनी दाखवले की दूरच्या आकाशगंगा आपल्यापासून दूर जात आहेत आणि जितक्या दूर, तितक्या वेगाने. म्हणूनच आंतरराष्ट्रीय खगोलशास्त्र संघाने (IAU) २०१८ मध्ये या नियमाला ‘हबल–लमेत्र नियम’ म्हणण्याची शिफारस केली. हे निरीक्षण सर्वत्र एकसमान विस्तार दर्शवते.

दुसरा निर्णायक पुरावा १९६५ मध्ये योगायोगाने मिळाला. आर्नो पेन्झियास आणि रॉबर्ट विल्सन यांना सर्व दिशांतून येणारा एक मंद सूक्ष्मलहरी ‘आवाज’ सापडला — वैश्विक सूक्ष्मलहरी पार्श्वप्रारण (Cosmic Microwave Background, CMB). विश्व सुमारे ३,८०,००० वर्षांचे असताना पहिल्यांदा पारदर्शक झाले; त्या क्षणीचा प्रकाश आज थंड होऊन सुमारे २.७ केल्व्हिन तापमानाचा झाला आहे. युरोपीय अवकाश संस्थेच्या (ESA) प्लँक उपग्रहाने या प्रारणाचे अत्यंत सूक्ष्म नकाशे काढले. त्यावरून विश्वाचे वय सुमारे १३.८ अब्ज वर्षे ठरते (Planck Collaboration, 2020).

तिसरा पुरावा म्हणजे हलक्या मूलद्रव्यांचे प्रमाण. सुरुवातीच्या काही मिनिटांत हायड्रोजन, हेलियम आणि अल्प लिथियम तयार झाले. सिद्धांताने वर्तवलेले प्रमाण आणि निरीक्षणात आढळणारे प्रमाण बहुतांश जुळते. लिथियमच्या प्रमाणातील किरकोळ तफावत (‘लिथियम समस्या’) मात्र अजून पूर्ण सुटलेली नाही.

ताऱ्यांची भट्टी आणि जड मूलद्रव्ये

पहिल्या ताऱ्यांमध्ये केवळ हायड्रोजन-हेलियम होते. ताऱ्यांच्या गाभ्यात अणुसंमीलनाने (nuclear fusion) कार्बन, ऑक्सिजन, सिलिकॉन ते लोहापर्यंतची मूलद्रव्ये तयार झाली. लोहापेक्षा जड मूलद्रव्ये मुख्यतः महाकाय ताऱ्यांच्या स्फोटात (supernova) आणि न्यूट्रॉन ताऱ्यांच्या टकरीत तयार होतात. २०१७ मध्ये गुरुत्वीय लहरींसह निरीक्षिलेल्या एका न्यूट्रॉन-तारा टकरीत (GW170817) जड मूलद्रव्यांच्या निर्मितीची चिन्हे प्रत्यक्ष दिसली. तुमच्या अंगठीतील सोने कदाचित अशाच एखाद्या वैश्विक टकरीची आठवण आहे.

सौरमाला आणि पृथ्वीचा जन्म

सुमारे ४.५७ अब्ज वर्षांपूर्वी वायू व धुळीचा एक ढग स्वतःच्याच गुरुत्वाने कोसळला. मध्यभागी सूर्य पेटला आणि भोवतीच्या चकतीत धूलिकण एकत्र येऊन ग्रहबीजे (planetesimals) तयार झाली. पृथ्वीचे वय सुमारे ४.५४ अब्ज वर्षे मानले जाते. हा आकडा उल्कापाषाण आणि पृथ्वीवरील प्राचीनतम खनिजांच्या किरणोत्सारी कालमापनावरून (radiometric dating) काढला आहे.

सुरुवातीची पृथ्वी वितळलेल्या खडकांचा महासागर होती. त्याच काळात मंगळाएवढा एक ग्रह — ज्याला ‘थिया’ म्हणतात — पृथ्वीवर आदळला, असा ‘महाधडक सिद्धांत’ (Giant Impact Hypothesis) प्रचलित आहे. त्या धडकेत उडालेल्या पदार्थातून चंद्र घडला. चंद्राच्या खडकांची समस्थानिक रचना पृथ्वीशी विलक्षण साम्य दाखवते, हा त्याचा आधार. पण ते साम्य ‘फारच जास्त’ आहे; त्यामुळे धडकेचे नेमके स्वरूप आजही चर्चेत आहे.

ऑस्ट्रेलियाच्या जॅक हिल्समधील झिरकॉन स्फटिक सुमारे ४.४ अब्ज वर्षे जुने आहेत. त्यांच्या रासायनिक खुणा सूचित करतात की पृथ्वी जन्मानंतर तुलनेने लवकर थंड झाली आणि द्रव पाणी अस्तित्वात आले (Wilde et al., 2001). पाणी कुठून आले — पृथ्वीच्या मूळ खडकांतून, लघुग्रहांतून की धूमकेतूंतून — याचे प्रमाण अजून निश्चित नाही.

कालखंड (आजपासून मागे)	घटना	पुराव्याचा मुख्य आधार
सुमारे १३.८ अब्ज वर्षे	विश्वाचा विस्तार सुरू	CMB, आकाशगंगांचा दूर जाण्याचा वेग
विश्वाच्या जन्मानंतर ~३.८ लाख वर्षे	विश्व पारदर्शक; CMB मुक्त	प्लँक, WMAP उपग्रह
सुमारे १३.५ अब्ज वर्षे	ज्ञात सर्वांत प्राचीन आकाशगंगा (पहिले तारे याहूनही आधी; ते अद्याप थेट पाहिलेले नाहीत)	JWST सारख्या दुर्बिणींची निरीक्षणे
सुमारे ४.५७ अब्ज वर्षे	सौरमालेची निर्मिती	उल्कापाषाणांतील प्राचीनतम कण
सुमारे ४.५४ अब्ज वर्षे	पृथ्वीची निर्मिती	किरणोत्सारी कालमापन
सुमारे ४.५ अब्ज वर्षे	चंद्राची निर्मिती (महाधडक)	चंद्रखडकांची समस्थानिक रचना
सुमारे ४.४ अब्ज वर्षे	द्रव पाण्याची शक्यता	जॅक हिल्स झिरकॉन

ज्ञात तथ्य आणि सोडवलेले प्रश्न

प्लँकच्या मोजमापानुसार विश्वातील आपल्याला ओळखीचा पदार्थ फक्त सुमारे ५ टक्के आहे. सुमारे २७ टक्के ‘अदृश्य द्रव्य’ (dark matter) आणि सुमारे ६८ टक्के ‘अदृश्य ऊर्जा’ (dark energy) आहे. अदृश्य द्रव्याचे अस्तित्व आकाशगंगांच्या फिरण्याच्या वेगातून आणि गुरुत्वीय भिंगांच्या परिणामांतून ठामपणे दिसते; पण तो नेमका कोणता कण आहे, हे कोणत्याही प्रयोगशाळेत अद्याप सापडलेले नाही. अदृश्य ऊर्जा तर विस्ताराच्या वेगवर्धनाला दिलेले नाव आहे — त्याचे स्वरूप समजलेले नाही.

आणि ती स्थिर आहे का, हाही प्रश्न आता सोडवलेला आहे. मार्च २०२५ मध्ये ‘डार्क एनर्जी स्पेक्ट्रोस्कोपिक इन्स्ट्रुमेंट’ (DESI) सर्वेक्षणाच्या निष्कर्षांनी, इतर मोजमापांसोबत जोडल्यावर, अदृश्य ऊर्जा काळानुसार कमकुवत होत असावी असे संकेत दिले. मात्र हा पुरावा अद्याप ‘शोध’ म्हणून मान्य होण्याइतका (५-सिग्मा) भक्कम नाही (DESI Collaboration, 2025). शिवाय विश्वाचा सध्याचा विस्तारदर दोन वेगवेगळ्या पद्धतींनी मोजल्यास वेगवेगळा येतो — या ‘हबल तणावा’चे (Hubble tension) कारणही अद्याप स्पष्ट नाही. म्हणून १३.८ अब्ज वर्षे हे वय प्रचलित विश्वमॉडेलवर आधारित आहे, हे लक्षात ठेवावे.

बिग बँगपूर्वी काय होते? हा प्रश्न कदाचित अर्थपूर्णही नसेल, कारण काळ स्वतः त्याच क्षणी सुरू झाला असावा. किंवा आपले विश्व एका मोठ्या रचनेचा भाग असू शकते. सध्या या कल्पना गणितीय अटकळींच्या पातळीवर आहेत.

पुराव्यांची स्थिती : विश्वाचा विस्तार — सिद्ध; १३.८ अब्ज वर्षांचे वय — मजबूत पुरावे (प्रचलित विश्वमॉडेलवर आधारित). पृथ्वीचे ४.५४ अब्ज वर्षांचे वय — सिद्ध. चंद्राचा महाधडक उगम — मजबूत पुरावे, तपशील विवादित. अदृश्य ऊर्जा काळानुसार बदलते का — विवादित. अदृश्य द्रव्य व अदृश्य ऊर्जेचे स्वरूप, बिग बँगपूर्वीची स्थिती — खुला प्रश्न.

पुढचा प्रश्न : ताऱ्यांच्या राखेतून बनलेला हा उकळता ग्रह जिवंत कसा झाला?

प्रकरण २ : निर्जीव पृथ्वीवर जीवनाचा उदय कसा झाला?

जीवनाचा उदय कसा झाला, हे आपल्याला अजून नेमके माहीत नाही. हे वाक्य प्रामाणिकपणे सुरुवातीलाच लिहिणे आवश्यक आहे. पण ‘माहीत नाही’ याचा अर्थ ‘काहीच माहीत नाही’ असा नाही.

दोन वेगळे प्रश्न : उत्पत्ती आणि उत्क्रांती

अनेकदा दोन प्रश्नांची गल्लत होते. जीवनाची उत्पत्ती (abiogenesis) म्हणजे निर्जीव रसायनांपासून स्वतःची प्रत करू शकणारी पहिली जैविक प्रणाली कशी निर्माण झाली. जैविक उत्क्रांती (biological evolution) म्हणजे एकदा जीवन अस्तित्वात आल्यानंतर ते पिढ्यानपिढ्या कसे बदलत गेले. दुसऱ्या प्रश्नाचे उत्तर प्रचंड पुराव्यांनी समर्थित आहे; पहिला प्रश्न अजूनही संशोधनाचा अग्रभाग आहे. पहिल्याचे उत्तर अपूर्ण असल्याने दुसरे चुकीचे ठरत नाही — जसे विद्युतप्रवाहाचे मूळ स्वरूप पूर्ण न कळताही दिवा पेटतो हे सत्यच असते.

सर्वांत प्राचीन जीवनाचे पुरावे

पश्चिम ऑस्ट्रेलियाच्या पिल्बारा भागात सुमारे ३.४ ते ३.५ अब्ज वर्षे जुने ‘स्ट्रोमॅटोलाइट’ आढळतात. हे सूक्ष्मजीवांच्या थरांनी गाळ अडकवून बनवलेले थरदार खडक आहेत. आजही ऑस्ट्रेलियाच्या शार्क बे किनारी असे जिवंत स्ट्रोमॅटोलाइट वाढतात, त्यामुळे तुलना शक्य होते.

ग्रीनलँडच्या इसुआ भागातील सुमारे ३.७ अब्ज वर्षे जुन्या संरचनांना जीवाश्म म्हणून सादर केले गेले (२०१६). पण २०१८ मधील पुनर्तपासणीत त्या संरचना भूगर्भीय दाबातून घडल्या असू शकतात, असे दिसले. यावरून एक धडा मिळतो: प्राचीनतम पुरावे नेहमीच सर्वाधिक विवादित असतात, कारण अब्जावधी वर्षांत खडक तापतात, दबतात आणि रूपांतरित होतात.

दुसऱ्या बाजूने, सर्व सजीवांच्या सामायिक पूर्वजाचे (Last Universal Common Ancestor, LUCA) वय जनुकीय ‘आण्विक घड्याळां’च्या आधारे काढण्याचेही प्रयत्न झाले आहेत. २०२४ मधील एका अभ्यासाने तो सुमारे ४.२ अब्ज वर्षांपूर्वी असावा असे सुचवले (Moody et al., 2024); हा अंदाज वापरलेल्या मॉडेलवर अवलंबून असल्याने चर्चेत आहे.

प्रयोगशाळेतील पहिली पावले

१९५३ मध्ये स्टॅन्ली मिलर आणि हॅरल्ड युरी यांनी प्राचीन वातावरणासारख्या वायूंतून विद्युत ठिणग्या सोडल्या. काही दिवसांतच अमिनो आम्ले — प्रथिनांचे घटक — तयार झाली. जीवनाचे काही मूलभूत घटक साध्या रसायनांपासून नैसर्गिकरीत्या बनू शकतात, हे यातून दिसले. पण घटक बनणे आणि ‘जीवन’ बनणे यांत प्रचंड अंतर आहे — विटा बनणे म्हणजे घर बांधणे नव्हे.

प्रमुख वैज्ञानिक गृहीतके

• RNA जग गृहीतक (RNA world hypothesis) : आज DNA माहिती साठवते आणि प्रथिने कामे करतात. RNA मात्र दोन्ही करू शकतो — माहिती साठवणे आणि रासायनिक क्रियांना उत्प्रेरित करणे (ribozymes). त्यामुळे सुरुवातीला RNA वर आधारित जीवन असावे, असे गृहीतक आहे. कमकुवत बाजू: नैसर्गिक परिस्थितीत पुरेसे लांब RNA रेणू कसे टिकले, हे अजून स्पष्ट नाही.
• खोल समुद्रातील उष्णजल झरे (hydrothermal vents) : विशेषतः ‘अल्कधर्मी’ झऱ्यांच्या सच्छिद्र खडकांत नैसर्गिक रासायनिक व ऊर्जेचे प्रवण (gradients) असतात. आजच्या पेशी ज्या प्रकारे ऊर्जा निर्माण करतात, त्याशी याचे साम्य आहे. कमकुवत बाजू: समुद्राच्या पाण्यात रेणू विरघळून विखुरण्याचा प्रश्न.
• उथळ तळी आणि उष्ण झरे : ओले-कोरडे होण्याच्या चक्रांत रेणू एकत्र येऊन लांब साखळ्या बनू शकतात. डार्विननेच एका पत्रात ‘उबदार लहान तळ्या’ची कल्पना मांडली होती.
• अवकाशातून आलेले घटक : उल्कापाषाणांत अमिनो आम्ले सापडली आहेत. याचा अर्थ जीवन बाहेरून आले असा नसून, कच्चा माल अवकाशातही तयार होतो एवढाच.

ऑक्सिजनची क्रांती

सुरुवातीच्या वातावरणात मुक्त ऑक्सिजन जवळजवळ नव्हता. सायनोबॅक्टेरियांनी प्रकाशसंश्लेषणातून (photosynthesis) ऑक्सिजन सोडायला सुरुवात केली. सुमारे २.४ अब्ज वर्षांपूर्वी ‘महा-ऑक्सिडीकरण घटना’ (Great Oxidation Event) घडली. प्राचीन समुद्रांतील ऑक्सिजनच्या बदलत्या पातळीच्या खुणा ‘पट्टेदार लोह-थरां’च्या (banded iron formations) रूपात आजही खडकांत दिसतात. हे थर सुमारे ३.८ ते १.८ अब्ज वर्षांपूर्वीच्या दीर्घ काळात साठले — आणि आज जगात खाणींतून काढले जाणारे बरेच लोहखनिज याच थरांतून येते. अनेक ऑक्सिजन-असहिष्णु सूक्ष्मजीवांसाठी हे विष होते. पृथ्वीवरील पहिले ‘प्रदूषण संकट’ जीवनानेच निर्माण केले, ही विडंबना विचार करण्याजोगी आहे.

कालखंड (आजपासून मागे)	टप्पा	पुराव्यांची स्थिती
~३.७ अब्ज वर्षे	संभाव्य प्राचीनतम जीवनखुणा (इसुआ)	विवादित
~३.४–३.५ अब्ज वर्षे	स्ट्रोमॅटोलाइट (पिल्बारा)	मजबूत पुरावे
~२.४ अब्ज वर्षे	महा-ऑक्सिडीकरण घटना	सिद्ध
~१.६–२ अब्ज वर्षे	केंद्रकयुक्त पेशी (eukaryotes)	मजबूत पुरावे; नेमकी वेळ चर्चेत
~५७ कोटी वर्षे	एडियाकरन बहुपेशीय जीव	मजबूत पुरावे
~५४ कोटी वर्षे	कॅम्ब्रियन विस्फोट — बहुतेक प्राणीगट दिसू लागतात	सिद्ध
~४७ कोटी वर्षे	वनस्पती जमिनीवर	मजबूत पुरावे

पुराव्यांची स्थिती : जीवन किमान ३.४ अब्ज वर्षे जुने — मजबूत पुरावे. ऑक्सिजनक्रांती — सिद्ध. जीवनाची रासायनिक उत्पत्ती नेमकी कुठे व कशी झाली — खुला प्रश्न; अनेक गृहीतके, एकही निर्णायक नाही.

पुढचा प्रश्न : एकदा जीवन सुरू झाल्यावर, साध्या सूक्ष्मजीवापासून विचार करणारा मानव कसा घडला?

प्रकरण ३ : उत्क्रांतीचा प्रवास आणि डार्विनच्या सिद्धांताचे वास्तव

उत्क्रांती हा आधुनिक जीवशास्त्रातील सर्वाधिक पडताळलेला सिद्धांत आहे. पण तो सर्वाधिक गैरसमजलेलाही आहे — विशेषतः ‘बळी तो कान पिळी’ या अर्थाने.

डार्विन, वॉलेस आणि नैसर्गिक निवड

चार्ल्स डार्विन यांनी १८५९ मध्ये On the Origin of Species प्रसिद्ध केले. त्याच्या एक वर्ष आधी आल्फ्रेड रसेल वॉलेस यांनी स्वतंत्रपणे जवळजवळ तीच कल्पना मांडली होती; दोघांचे निबंध १८५८ मध्ये एकत्र वाचले गेले. नैसर्गिक निवडीचे (natural selection) तर्कशास्त्र साधे आहे:

• एकाच प्रजातीतील व्यक्तींमध्ये फरक असतात.
• त्यांतील काही फरक पुढच्या पिढीत उतरतात.
• सर्वच संतती जगू किंवा प्रजनन करू शकत नाहीत.
• ज्या फरकांमुळे विशिष्ट पर्यावरणात जगणे-प्रजनन अधिक यशस्वी होते, ते पुढील पिढ्यांत अधिक प्रमाणात दिसू लागतात.

डार्विनला आनुवंशिकता कशी चालते हे माहीत नव्हते. ग्रेगर मेंडेलचे संशोधन (१८६६) दुर्लक्षित राहिले. १९३०–४० च्या दशकात आनुवंशशास्त्र, लोकसंख्या-गणित आणि जीवाश्मशास्त्र एकत्र येऊन ‘आधुनिक उत्क्रांतीवादी संश्लेषण’ (modern synthesis) घडले. आज DNA क्रमनिर्धारणाने (sequencing) प्रजातींमधील नाते थेट मोजता येते — आणि ते जीवाश्मांवरून आधीच काढलेल्या वंशवृक्षांशी बहुतांश जुळते. दोन स्वतंत्र पद्धती एकाच निष्कर्षावर येणे, हा विज्ञानातील सर्वांत बळकट प्रकारचा पुरावा असतो.

‘Survival of the fittest’ चा खरा अर्थ

हा वाक्प्रचार डार्विनचा नाही; तत्त्वज्ञ हर्बर्ट स्पेन्सर यांनी तो १८६४ मध्ये वापरला आणि डार्विनने नंतरच्या आवृत्तीत स्वीकारला. इथे ‘fit’ म्हणजे सर्वांत बलवान, हिंस्र किंवा हुशार नव्हे; तर विशिष्ट पर्यावरणाशी जुळणारा — इंग्रजीत ‘a key that fits a lock’ या अर्थाने. गुहेत राहणारा आंधळा मासा डोळे गमावूनही ‘fit’ असतो; बहुधा कारण असे की अंधारात डोळ्यांवर ऊर्जा खर्च करणे फायदेशीर ठरत नाही (इतर स्पष्टीकरणेही संशोधनात चर्चेत आहेत).

उत्क्रांतीत स्पर्धेइतकेच सहकार्यही महत्त्वाचे आहे. आपल्या प्रत्येक पेशीतील ऊर्जाकेंद्र — मायटोकॉन्ड्रिया — एकेकाळी स्वतंत्र जीवाणू होते, जे दुसऱ्या पेशीत सामावले गेले. लिन मार्गुलिस यांनी मांडलेला हा ‘अंतःसहजीवन सिद्धांत’ (endosymbiosis) आज सर्वमान्य आहे. मधमाश्यांचे पोळे, मुंग्यांच्या वसाहती, फुले आणि परागवाहक कीटक — सर्वत्र परस्परावलंबन दिसते.

निसर्गाचा न्याय विरुद्ध मानवी न्याय

हा या लेखातील कदाचित सर्वांत नाजूक विचार आहे.

निसर्गाला ‘चांगले-वाईट’ ही कल्पना नाही. प्रामाणिक हरीण आणि लबाड कोल्हा यांच्यात निसर्ग भेद करत नाही; दुष्काळ सज्जन-दुर्जन दोघांवर सारखाच पडतो. नैसर्गिक निवड फक्त एकच गोष्ट ‘मोजते’ — पुढच्या पिढीत गुणधर्म किती प्रमाणात पोहोचले. या अर्थाने निसर्ग खरोखरच ‘निर्दय’ आहे — किंवा अधिक अचूक शब्दांत, नीतिनिरपेक्ष आहे.

पण इथूनच एक धोकादायक चूक सुरू होते. एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात ‘सामाजिक डार्विनवाद’ (Social Darwinism) नावाने असा युक्तिवाद केला गेला की गरीब, दुर्बल किंवा वंचित लोक ‘अयोग्य’ आहेत आणि त्यांचे मागे पडणे नैसर्गिक आहे. या विचाराने वसाहतवाद, वंशश्रेष्ठत्ववाद आणि युजेनिक्सला खतपाणी घातले. हे विज्ञान नव्हते; तो विज्ञानाचा राजकीय गैरवापर होता.

तत्त्वज्ञ डेव्हिड ह्यूम यांनी अठराव्या शतकातच सावध केले होते: जगात काय आहे (is) यावरून काय असले पाहिजे (ought) हे थेट काढता येत नाही — यालाच ‘is–ought समस्या’ म्हणतात. आणि ‘जे नैसर्गिक, ते योग्य’ असे मानणाऱ्या तर्कदोषाला ‘निसर्गाचे आवाहन’ (appeal to nature) म्हणतात. निसर्गात रोग आहे, म्हणून आपण औषध नाकारत नाही. तसेच निसर्गात दुर्बल नष्ट होतात, म्हणून मानवी समाजात गरिबांना वाऱ्यावर सोडणे ‘नैसर्गिक’ ठरत नाही.

शिवाय बहुतेक समाजशास्त्रज्ञ व अर्थशास्त्रज्ञांच्या मते मानवी समाजातील गरिबी किंवा श्रीमंती ही मुख्यतः जैविक ‘योग्यते’चे फळ नसते. वारसा, संस्था, धोरणे, बाजारव्यवस्था आणि ऐतिहासिक अन्याय हे त्याचे मुख्य घटक असतात. अर्थशास्त्रीय विषमता समजावून घेण्यासाठी जीवशास्त्र नव्हे, तर समाजशास्त्र आणि अर्थशास्त्र ही योग्य साधने आहेत.

म्हणून खरा निष्कर्ष असा: निसर्ग न्याय देत नाही; न्याय ही मानवाने निर्माण केलेली संकल्पना आहे. आणि कदाचित हेच मानवाचे सर्वांत विलक्षण उत्क्रांतीवादी वैशिष्ट्य आहे — नीतिनिरपेक्ष प्रक्रियेतून नैतिकतेची जाणीव असणारा प्राणी जन्माला आला. रशियन विचारवंत पीटर क्रोपॉटकिन यांनी Mutual Aid (१९०२) मध्ये प्राण्यांतील परस्परसहाय्याचे पुरावे मांडून सामाजिक डार्विनवादाला आव्हान दिले होते.

मानवाची उत्क्रांती : आपण एकटे नव्हतो

मोरोक्कोतील जेबेल इरहूद येथे सापडलेले अवशेष आधुनिक मानवाचा (Homo sapiens) इतिहास सुमारे ३ लाख वर्षे मागे नेतात (Hublin et al., 2017). सुमारे ६० ते ५० हजार वर्षांपूर्वी आधुनिक मानवाच्या मोठ्या गटांनी आफ्रिकेबाहेर स्थलांतर केले, असे जनुकीय पुरावे सांगतात.

पण तेव्हा पृथ्वीवर आपण एकटे मानव नव्हतो. युरोप-पश्चिम आशियात निएंडरथल मानव होते; आशियात डेनिसोव्हन मानव होते. २०१० मध्ये निएंडरथल जीनोमचा पहिला मसुदा प्रसिद्ध झाला (Green et al., 2010). त्यातून दिसले की आफ्रिकेबाहेरील आजच्या मानवांच्या DNA मध्ये सुमारे १–२ टक्के निएंडरथल अंश आहे. डेनिसोव्हन मानवाची ओळख २०१० मध्ये सायबेरियातील डेनिसोव्हा गुहेत सापडलेल्या एका बोटाच्या हाडातील DNA वरून झाली. जून २०२५ मध्ये चीनमधील हार्बिन येथे सापडलेली, किमान १,४६,००० वर्षे जुनी, जवळजवळ पूर्ण कवटी प्राचीन प्रथिने आणि दंतमलातील मायटोकॉन्ड्रियल DNA यांच्या आधारे डेनिसोव्हन असल्याचे दाखवले गेले (Science व Cell, 2025) — त्यामुळे प्रथमच या मानवगटाचा ‘चेहरा’ समोर आला. या प्राचीन DNA संशोधनासाठी स्वान्ते पाबो यांना २०२२ चा वैद्यकशास्त्राचा नोबेल पुरस्कार मिळाला.

म्हणजे ‘मानव’ ही एकच रेषा नसून, अनेक फांद्यांचे, परस्पर मिसळलेले जाळे आहे. त्यांतील बाकी सर्व फांद्या लुप्त झाल्या — आणि का, हा आजही चर्चेचा विषय आहे.

पुराव्यांची स्थिती : सामायिक पूर्वजांपासून उत्क्रांती व नैसर्गिक निवड — सिद्ध. निएंडरथल-आधुनिक मानव संकर — सिद्ध. निएंडरथल लुप्त होण्याची नेमकी कारणे — विवादित. हार्बिन कवटी डेनिसोव्हन — मजबूत पुरावे. सामाजिक डार्विनवाद — पुराव्याविना.

पुढचा प्रश्न : उत्क्रांतीने जी विविधता निर्माण केली, ती निसर्गाने किती वेळा एका झटक्यात पुसून टाकली?

प्रकरण ४ : निसर्गाचा निर्दय न्याय आणि अस्तित्वाची लढाई

पृथ्वीवर आजवर जन्मलेल्या प्रजातींपैकी ९९ टक्क्यांहून अधिक प्रजाती आज अस्तित्वात नाहीत, असा जीवाश्मशास्त्रज्ञांचा सर्वसाधारण अंदाज आहे. म्हणजे विलुप्ती हा अपवाद नाही; तो जीवनाचा नियम आहे.

पण काही वेळा विलुप्तीचा सामान्य वेग अचानक प्रचंड वाढतो. भूवैज्ञानिकदृष्ट्या अल्प काळात पृथ्वीवरील प्रजातींपैकी सुमारे तीन-चतुर्थांश किंवा अधिक नष्ट होतात. अशा घटनांना ‘सामूहिक विलुप्ती’ (mass extinction) म्हणतात. १९८२ मध्ये डेव्हिड रॉप आणि जॅक सेपकोस्की यांनी सागरी जीवाश्मांच्या नोंदींतून अशा पाच मोठ्या घटना ओळखल्या (Raup & Sepkoski, 1982).

घटना	काळ (आजपासून मागे, अंदाजे)	नष्ट प्रजाती (अंदाज)	प्रमुख संभाव्य कारण	कारणाविषयी पुराव्यांची स्थिती
ऑर्डोव्हिशियन अंत	~४४.५ कोटी वर्षे	~८५%	हिमयुग, समुद्रपातळी घसरण	मजबूत पुरावे; तपशील चर्चेत
उत्तर डेव्होनियन	~३७ ते ३६ कोटी वर्षे	~७५%	महासागरांतील ऑक्सिजनक्षय, हवामानबदल	विवादित; अनेक टप्पे
पर्मियन अंत (‘महामृत्यू’)	~२५.२ कोटी वर्षे	सुमारे ८०–९०% (सागरी; नव्या अभ्यासांत कमी अंदाज)	सायबेरियन ट्रॅप्स ज्वालामुखी, तापमानवाढ, आम्लीकरण	मजबूत पुरावे
ट्रायासिक अंत	~२०.१ कोटी वर्षे	~७५–८०%	मध्य-अटलांटिक ज्वालामुखी प्रांत	मजबूत पुरावे
क्रिटेशियस अंत (डायनासोर)	~६.६ कोटी वर्षे	~७५%	चिक्सुलूब लघुग्रह आघात; दख्खन ट्रॅप्स ज्वालामुखी	आघात सिद्ध; ज्वालामुखीचा वाटा चर्चेत

टीप : टक्केवारी ही प्रजातींच्या पातळीवरील अंदाज आहे; ती मुख्यतः सागरी जीवाश्मांवरून काढली जाते. वेगवेगळ्या अभ्यासांत आकडे काही टक्क्यांनी बदलतात.

डायनासोरांचा अंत : एक गुप्तहेरकथा

१९८० मध्ये लुईस आणि वॉल्टर आल्वारेझ (पिता-पुत्र) व सहकाऱ्यांना जगभर ६.६ कोटी वर्षे जुन्या एका पातळ मातीच्या थरात इरिडियम या दुर्मीळ धातूचे असामान्य प्रमाण आढळले (Alvarez et al., 1980). इरिडियम पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर दुर्मीळ, पण लघुग्रहांत तुलनेने अधिक असते. त्यांनी प्रचंड लघुग्रह आघाताचे गृहीतक मांडले. पुढे मेक्सिकोच्या युकाटन द्वीपकल्पाखाली सुमारे १८० किलोमीटर व्यासाचा ‘चिक्सुलूब’ विवर सापडले. एक गृहीतक, एक भाकीत आणि नंतर सापडलेला प्रत्यक्ष पुरावा — विज्ञान असेच काम करते.

पण कथेत एक भारतीय वळण आहे. त्याच काळात महाराष्ट्र-मध्य भारतात प्रचंड ज्वालामुखी उद्रेक होत होते. त्यांतून घडलेले ‘दख्खनचे पठार’ (Deccan Traps) — ज्या बेसाल्टवर आज पुणे, सह्याद्री आणि मराठवाड्याचा बराच भाग उभा आहे — त्याच महासंकटाचा साक्षीदार आहे. डायनासोर नष्ट होण्यात लघुग्रहाचा वाटा किती आणि दख्खनच्या ज्वालामुखींचा किती, यावर संशोधकांत आजही चर्चा आहे. अनेक जण दोन्ही घटकांनी एकत्रित परिणाम केला असे मानतात.

अजून एक धक्कादायक तथ्य: सर्व डायनासोर नष्ट झाले नाहीत. पक्षी हे थेरोपॉड डायनासोरांचेच वंशज आहेत. तुमच्या अंगणातील चिमणी जीवशास्त्रीयदृष्ट्या एक जिवंत डायनासोर आहे.

सहावी विलुप्ती? मानवाचा ठसा

आज विलुप्ती पुन्हा वेगावली आहे, आणि यावेळी कारण लघुग्रह नव्हे, तर एक प्रजाती आहे. जैवविविधतेवरील आंतरशासकीय मंचाच्या (IPBES) २०१९ च्या जागतिक मूल्यांकनानुसार सुमारे दहा लाख वनस्पती व प्राणी प्रजाती विलुप्तीच्या धोक्यात असाव्यात, असा अंदाज आहे; त्यांतील अनेक येत्या काही दशकांत नष्ट होऊ शकतात. त्याच अहवालानुसार सोळाव्या शतकापासून किमान ६८० पृष्ठवंशीय प्रजाती नष्ट झाल्या असून ४० टक्क्यांहून अधिक उभयचर प्रजाती धोक्यात आहेत (IPBES, 2019).

अहवालाने बदलाचे पाच प्रमुख थेट कारक ओळखले: जमीन व समुद्राच्या वापरातील बदल (अधिवासनाश), जीवांचे थेट शोषण (शिकार, अतिमासेमारी), हवामानबदल, प्रदूषण आणि आक्रमक परकीय प्रजाती.

हे ‘सहावे सामूहिक विलुप्तीकरण’ आहे का? काटेकोर व्याख्येनुसार (७५ टक्के प्रजातींचा नाश) अजून नाही. पण बार्नोस्की व सहकाऱ्यांच्या २०११ च्या Nature मधील विश्लेषणानुसार, सध्याचा वेग असाच राहिला तर काही शतकांत ती पातळी गाठली जाऊ शकते (Barnosky et al., 2011). म्हणजे आपण कदाचित एका सामूहिक विलुप्तीच्या सुरुवातीला उभे आहोत — आणि ती थांबवण्याची क्षमता असलेली एकमेव प्रजातीही आपणच आहोत.

निसर्गाला आपली गरज आहे का?

उत्तर कठोर आहे: नाही. प्रत्येक सामूहिक विलुप्तीनंतर जीवन काही लाख ते काही कोटी वर्षांत पुन्हा बहरले. डायनासोरांच्या अंतानेच सस्तन प्राण्यांना — आणि अखेरीस आपल्याला — संधी दिली. पृथ्वी आपल्याशिवाय पुढे जाईल.

पण उलट प्रश्न अधिक महत्त्वाचा आहे: आपल्याला स्थिर परिसंस्थांची गरज आहे का? होय, नितांत. परागीभवन, शुद्ध पाणी, सुपीक माती, मत्स्यसंपदा — मानवी अर्थव्यवस्था या ‘मोफत’ सेवांवर उभी आहे. म्हणून ‘पृथ्वी वाचवा’ हे घोषवाक्य थोडे दिशाभूल करणारे आहे; अधिक प्रामाणिक घोषवाक्य असेल — ‘पृथ्वीवरील मानवी संस्कृतीला पोषक परिस्थिती वाचवा’.

पुराव्यांची स्थिती : पाच सामूहिक विलुप्ती — सिद्ध. क्रिटेशियस-अंती लघुग्रह आघात — सिद्ध; दख्खन ज्वालामुखींचा वाटा — विवादित. सध्याचा मानवप्रेरित विलुप्तीवेग नैसर्गिक पार्श्वभूमीपेक्षा अधिक — मजबूत पुरावे. ‘सहावी सामूहिक विलुप्ती’ आधीच सुरू — व्याख्येवर अवलंबून, चर्चेत.

पुढचा प्रश्न : जर पृथ्वीने इतक्या वेळा स्वतःचा इतिहास पुसला, तर आपल्याला माहीत नसलेले काय हरवले असेल?

प्रकरण ५ : पृथ्वीच्या इतिहासातील गूढ कालखंड

डार्विननेच On the Origin of Species मध्ये भूवैज्ञानिक नोंदीला अपूर्ण राहिलेल्या ग्रंथाची उपमा दिली होती. पृथ्वीचा इतिहास खरोखर एखाद्या ग्रंथासारखा आहे — पण असा ग्रंथ ज्याची बरीच पाने जळाली, काही चिकटली आणि काही पुन्हा लिहिली गेली. भूवैज्ञानिक त्या ग्रंथाचे वाचक आहेत, आणि हरवलेली पाने ओळखणे हे त्यांचे सर्वांत अवघड काम आहे.

का हरवतात इतिहासाची पाने?

• भूपट्ट विवर्तनिकी (plate tectonics) : महासागरी तळ सतत खंडांच्या खाली गिळला जातो. त्यामुळे आजचा सर्वांत जुना महासागरी तळ सुमारे २० कोटी वर्षांपेक्षा फारसा जुना नाही. त्याआधीच्या समुद्रतळावरील नोंदी बहुतांश नष्ट झाल्या आहेत.
• झीज आणि रूपांतर : खडक वारा-पाण्याने झिजतात, उष्णता-दाबाने बदलतात. मूळ जीवाश्म व रासायनिक खुणा पुसल्या जातात.
• जीवाश्मीकरणाची दुर्मीळता : सजीव मेल्यानंतर जीवाश्म बनणे हा अपवाद आहे. त्यासाठी जलद गाडले जाणे, ऑक्सिजनचा अभाव आणि पुढील कोट्यवधी वर्षे खडक अबाधित राहणे आवश्यक असते. मऊ शरीराचे जीव क्वचितच टिकतात.

याची नाट्यमय उदाहरणे आहेत. पृथ्वीच्या पहिल्या ५० कोटी वर्षांचा काळ — हेडियन युग (Hadean) — याचे खडक जवळजवळ उरलेलेच नाहीत; फक्त काही झिरकॉन कण साक्ष देतात. ग्रँड कॅन्यनसारख्या ठिकाणी ‘महा-विसंगती’ (Great Unconformity) दिसते: काही ठिकाणी एक अब्ज वर्षांपर्यंतचे खडक-स्तर गायब आहेत आणि जुने खडक थेट खूप नव्या खडकांखाली येतात. सुमारे ७२ ते ६३.५ कोटी वर्षांपूर्वी पृथ्वी जवळजवळ पूर्णपणे बर्फाने झाकली गेली असावी, असे ‘हिमगोल पृथ्वी’ (Snowball Earth) गृहीतक सांगते; त्याची व्याप्ती आजही चर्चेत आहे.

म्हणून एक महत्त्वाचे तत्त्व: जीवाश्म न सापडणे म्हणजे त्या काळात जीवन नव्हते, असे नाही. पण त्याच वेळी उलट तत्त्वही तितकेच महत्त्वाचे आहे: पुरावा नसणे म्हणजे आपल्याला हव्या त्या गोष्टीचा पुरावा असणे, असेही नाही. रिकाम्या जागेत कल्पना भरणे सोपे असते; विज्ञानाची शिस्त त्या मोहाला आवर घालणे आहे.

सिल्युरियन हायपोथिसिस : मानवापूर्वी औद्योगिक संस्कृती?

२०१८ मध्ये नासाच्या गॉडार्ड अंतराळ अभ्यास संस्थेचे हवामानशास्त्रज्ञ गॅव्हिन श्मिट आणि खगोलभौतिकशास्त्रज्ञ ॲडम फ्रँक यांनी International Journal of Astrobiology मध्ये एक धाडसी प्रश्न विचारला: कोट्यवधी वर्षांपूर्वी एखादी औद्योगिक संस्कृती अस्तित्वात असती, तर तिच्या कोणत्या खुणा आज शोधता आल्या असत्या? (Schmidt & Frank, 2018, arXiv)

नाव ‘डॉक्टर हू’ या ब्रिटिश विज्ञानकथा मालिकेतील बुद्धिमान सरपटणाऱ्या ‘सिल्युरियन’ पात्रांवरून घेतले आहे. श्मिट यांनी स्वतः स्पष्ट केले आहे की ते अशी संस्कृती होती असे सुचवत नाहीत; सिल्युरियन कालखंड तर जमिनीवरील जटिल जीवनासाठी फारच जुना आहे (RealClimate, 2018).

त्यांच्या मांडणीचा गाभा असा:

• आपली स्वतःची संस्कृती कोट्यवधी वर्षांनी कोणत्या खुणा मागे ठेवेल? — कार्बन समस्थानिकांतील अचानक बदल, जागतिक तापमानवाढ, गाळ साचण्याचा वाढलेला वेग, जड धातूंचे प्रमाण, प्लॅस्टिक आणि कृत्रिम रसायने.
• शहरे, यंत्रे, इमारती टिकण्याची शक्यता अत्यल्प आहे; आज पृथ्वीच्या पृष्ठभागाचा फारच छोटा भाग शहरीकृत आहे.
• भूतकाळातील काही घटना — उदा. सुमारे ५.६ कोटी वर्षांपूर्वीची ‘पॅलिओसीन-इओसीन तापमान कमाल’ (PETM) — रासायनिकदृष्ट्या आजच्या मानवी ठशाशी काही बाबतीत साम्य दाखवतात. पण त्या घटनांसाठी ज्वालामुखी-आधारित नैसर्गिक स्पष्टीकरणे उपलब्ध आहेत.

लेखकांचा स्वतःचा निष्कर्ष ठाम आहे: अशी पूर्वीची औद्योगिक संस्कृती अस्तित्वात होती यावर त्यांचा विश्वास नाही. प्रश्न औपचारिकपणे विचारल्याने आपण आपल्या स्वतःच्या भूवैज्ञानिक ठशाबद्दल अधिक स्पष्ट विचार करू शकतो, हा त्यांचा हेतू होता. श्मिट यांनी मान्य केलेला सर्वांत बळकट प्रतिवाद म्हणजे खाणकाम: औद्योगिक संस्कृती खोलवर खनिजे उपसते, आणि असे रिकामे केलेले साठे दीर्घकाळ ओळखता येतील. शिवाय जीवाश्म इंधनांचे प्रचंड साठे आज अबाधित आहेत — कुणीतरी आधीच ते जाळले असते तर?

हा विचारप्रयोग अंगावर काटा आणतो, पण वेगळ्या कारणाने. तो दाखवतो की आपली संपूर्ण संस्कृती — पिरॅमिड, शहरे, ग्रंथालये — कोट्यवधी वर्षांनी कदाचित खडकातील एक पातळ, रासायनिकदृष्ट्या विचित्र रेषा एवढीच उरेल.

पुराव्यांची स्थिती : भूवैज्ञानिक नोंदी अपूर्ण आहेत — सिद्ध. हिमगोल पृथ्वी — मजबूत पुरावे, व्याप्ती विवादित. मानवापूर्वी औद्योगिक संस्कृती — पुराव्याविना; केवळ विचारप्रयोग.

पुढचा प्रश्न : जमिनीवरील नोंदी इतक्या अपूर्ण, तर पृथ्वीच्या दोन-तृतीयांश भागाखालील समुद्रतळाबद्दल आपल्याला किती माहीत आहे?

प्रकरण ६ : समुद्राच्या तळाशी दडलेले अज्ञात जग

‘आपल्याला चंद्राच्या पृष्ठभागाचा नकाशा आपल्या समुद्रतळापेक्षा अधिक चांगला माहीत आहे’ — हे वाक्य अनेकदा ऐकू येते. ते बऱ्याच अंशी खरे आहे. पण ‘समुद्राचा किती भाग अज्ञात आहे?’ या प्रश्नाची तीन वेगवेगळी उत्तरे आहेत, कारण तो प्रत्यक्षात तीन वेगळे प्रश्न आहेत.

तीन प्रश्न, तीन उत्तरे

प्रश्न	सद्यस्थिती	वर्ष	स्रोत
आधुनिक सोनार मानकांनुसार समुद्रतळाचा किती भाग नकाशांकित?	२८.७%	एप्रिल २०२६	Seabed 2030 (Nippon Foundation–GEBCO)
खोल समुद्रतळाचा (२०० मीटरपेक्षा खोल) किती भाग कॅमेरा/डोळ्यांनी प्रत्यक्ष पाहिला?	०.००१% पेक्षा कमी	मे २०२५	Bell et al.,Science Advances
सखोल जैविक अभ्यास किती?	अचूक जागतिक आकडा नाही; बहुतांश खोल समुद्री प्रजाती अद्याप वर्णन न झालेल्या असाव्यात असा अंदाज	—	सागरी जैवविविधता संशोधन

नकाशांकन : २०१७ मध्ये ‘सीबेड २०३०’ प्रकल्प सुरू झाला तेव्हा आधुनिक मानकांनी केवळ सुमारे ६ टक्के समुद्रतळ नकाशांकित होता. जून २०२५ मध्ये हा आकडा २७.३ टक्के होता, आणि एप्रिल २०२६ मध्ये तो २८.७ टक्क्यांवर (सुमारे १०.४ कोटी चौरस किलोमीटर) पोहोचला; म्हणजे सुमारे ७१ टक्के भाग अजूनही बाकी आहे (Seabed 2030, एप्रिल २०२६). भारतासाठी विशेष उल्लेखनीय बाब: २०२५ च्या एका अभ्यासानुसार हिंदी महासागर हा सर्वांत कमी नकाशांकित महासागर आहे — २०२४ अखेरपर्यंत केवळ सुमारे १७.५ टक्के (Niyazi et al., 2025,Frontiers in Marine Science).

प्रत्यक्ष दृष्टी : नकाशा म्हणजे उंच-सखलपणाचे चित्र; तिथे काय राहते ते त्यातून कळत नाही. ओशन डिस्कव्हरी लीगच्या संशोधकांनी सुमारे ४४,००० खोल-समुद्री गोतांच्या नोंदी तपासल्या. त्यांच्या निष्कर्षानुसार उपलब्ध नोंदींप्रमाणे खोल समुद्रतळाचा (२०० मीटरपेक्षा खोल) ०.००१ टक्क्यांपेक्षा कमी भाग आपण प्रत्यक्ष पाहिला आहे (अप्रकाशित, खाजगी किंवा लष्करी गोतांच्या नोंदी यात नसल्याने प्रत्यक्ष आकडा थोडा अधिक असू शकतो) — क्षेत्रफळात बेल्जियमच्या सुमारे एक-दशांश एवढा. शिवाय तो नमुनाही पक्षपाती आहे: एकूण गोतांपैकी ९७ टक्के केवळ पाच देशांनी (अमेरिका, जपान, न्यूझीलंड, फ्रान्स, जर्मनी) केल्या आहेत (Bell et al., 2025). म्हणजे आपली ‘खोल समुद्राची प्रतिमा’ प्रत्यक्षात काही मोजक्या किनाऱ्यांजवळील झलकींवर आधारित आहे.

सूर्याविना जीवन : उष्णजल झरे

१९७७ मध्ये ‘ॲल्विन’ या पाणबुडीतून गॅलापागोसजवळ समुद्रतळावर संशोधक उतरले. त्यांना अपेक्षित होते फक्त गरम पाण्याचे झरे; त्यांना सापडले एक संपूर्ण जीवसृष्टीचे विश्व — महाकाय नलिका-कृमी, पांढरे खेकडे, शिंपले. या परिसंस्थेचा ऊर्जास्रोत सूर्यप्रकाश नसून झऱ्यांतून येणारी रसायने होती; सूक्ष्मजीव ‘रसायनसंश्लेषण’ (chemosynthesis) करून अन्नसाखळीचा पाया घालत होते.

हा शोध केवळ समुद्रविज्ञानापुरता मर्यादित राहिला नाही. सूर्याशिवाय जीवन शक्य आहे, हे सिद्ध झाल्याने बर्फाखाली महासागर असणाऱ्या युरोपा, एन्सेलॅडससारख्या चंद्रांवरील जीवनाचा प्रश्न गांभीर्याने विचारला जाऊ लागला (प्रकरण १० पाहा). आणि जीवनाच्या उत्पत्तीविषयीच्या गृहीतकांनाही नवी दिशा मिळाली (प्रकरण २).

अंधारातील प्रकाश आणि ‘राक्षस’

सुमारे २०० मीटरनंतर सूर्यप्रकाश जवळजवळ संपतो आणि १,००० मीटरनंतर पूर्ण अंधार असतो. तरीही खोल समुद्र प्रकाशाने लुकलुकत असतो — कारण तेथील अनेक जीव स्वतः प्रकाश निर्माण करतात (bioluminescence). शिकार आकर्षित करणे, भक्षकाला गोंधळवणे, जोडीदार शोधणे — यासाठी प्रकाश ही भाषा बनली आहे.

महाकाय स्क्विड (giant squid) शतकानुशतके खलाशांच्या दंतकथांमधील ‘क्रॅकेन’ होता. त्याचा जिवंत अवस्थेतील पहिला फोटो २००४ मध्ये आणि नैसर्गिक अधिवासातील पहिले व्हिडिओ चित्रण २०१२ मध्ये झाले. दंतकथेचा राक्षस प्रत्यक्षात एक लाजाळू, अद्भुत प्राणी निघाला.

१९९७ मध्ये अमेरिकेच्या NOAA च्या जलध्वनी यंत्रणांनी प्रशांत महासागरात एक अतिशय शक्तिशाली कमी-वारंवारतेचा आवाज टिपला — ज्याला ‘ब्लूप’ (Bloop) म्हटले गेले. इंटरनेटवर तो अज्ञात महाकाय प्राण्याचा आवाज असल्याच्या कथा पसरल्या. पुढील अभ्यासात NOAA ने तो अंटार्क्टिकाजवळ प्रचंड हिमनग फुटताना होणाऱ्या ‘हिमकंपाचा’ (icequake) आवाज असल्याचे निष्कर्ष काढले. हे विज्ञानाचे वैशिष्ट्यपूर्ण उदाहरण आहे: सुरुवातीला अज्ञात — म्हणजे अलौकिक नव्हे, तर ‘अद्याप न ओळखलेले’.

प्राचीन अवशेषांचे संग्रहालय

खोल समुद्र हे इतिहासाचेही संग्रहालय आहे. थंड, अंधारी आणि कमी ऑक्सिजनच्या पाण्यात लाकडी जहाजेही शतकानुशतके टिकतात. काळ्या समुद्राच्या तळाशी सुमारे २,४०० वर्षांपूर्वीचे ग्रीक व्यापारी जहाज जवळजवळ अखंड सापडले (२०१८). भारताच्या किनाऱ्यांवरही प्राचीन बंदरे व बुडालेल्या संरचनांचा अभ्यास सागरी पुरातत्त्वशास्त्र करत आहे (प्रकरण ८).

पुराव्यांची स्थिती : समुद्रतळाचा बहुतांश भाग अद्याप उच्च-विभेदन नकाशांकित नाही — सिद्ध. खोल समुद्रतळ प्रत्यक्ष फारच अल्प प्रमाणात पाहिला गेला — सिद्ध. अज्ञात महाकाय ‘राक्षसी’ जीव — पुराव्याविना; अज्ञात लहान प्रजाती मात्र मोठ्या संख्येने असण्याची शक्यता — मजबूत पुरावे.

पुढचा प्रश्न : समुद्राच्या तळापेक्षाही खोल, खडकांच्या आत — जिथे कोणताही कॅमेरा पोहोचू शकत नाही — तिथले आपल्याला कसे कळते?

प्रकरण ७ : पृथ्वीच्या पोटातील रहस्ये

प्रस्तावनेतील प्रश्नाकडे परत येऊया: मानवाचे सर्वांत खोल छिद्र १२.२६ किलोमीटर, आणि पृथ्वीचा केंद्रबिंदू ६,३७१ किलोमीटर खोल. म्हणजे आपण पृथ्वीच्या त्रिज्येच्या फक्त ०.२ टक्के अंतरापर्यंत थेट पोहोचलो आहोत. मग गाभ्याबद्दल आपण इतक्या आत्मविश्वासाने कसे बोलतो?

भूकंप : पृथ्वीचा ‘क्ष-किरण’

उत्तर आहे — भूकंपलहरी (seismic waves). मोठा भूकंप होतो तेव्हा त्याच्या लहरी संपूर्ण पृथ्वीतून प्रवास करतात आणि जगभरातील भूकंपमापक त्या नोंदवतात. डॉक्टर जसे शरीरातील हाडे क्ष-किरणांनी पाहतात, तसे भूकंपशास्त्रज्ञ लहरींच्या वेगातील, दिशेतील आणि परावर्तनातील बदलांवरून आतली रचना ओळखतात.

दोन प्रकारच्या लहरी महत्त्वाच्या: ‘P’ लहरी (दाबलहरी) घन आणि द्रव दोन्हींतून जातात; ‘S’ लहरी (कातरलहरी) फक्त घन पदार्थांतून जातात. मोठ्या भूकंपानंतर पृथ्वीच्या पलीकडच्या बाजूला एक ‘छाया-क्षेत्र’ (shadow zone) दिसते, जिथे S लहरी पोहोचतच नाहीत. याचा अर्थ पृथ्वीच्या आत एक मोठा द्रवरूप थर आहे.

या तर्कातून टप्प्याटप्प्याने रचना उलगडली:

शोध	वर्ष	संशोधक	काय कळले
कवच-प्रावरण सीमा (मोहो)	१९०९	आंद्रिया मोहोरोविचिच	कवचाखाली लहरींचा वेग अचानक वाढतो
गाभ्याची सीमा	१९१४	बेनो गुटेनबर्ग	सुमारे २,९०० किमी खोलीवर गाभा सुरू
घन अंतर्गाभा	१९३६	इंगे लेहमन	द्रव बाह्यगाभ्याच्या आत घन गाभा

डॅनिश भूकंपशास्त्रज्ञ इंगे लेहमन यांचा शोध विशेष उल्लेखनीय आहे. विज्ञानात स्त्रियांना फारसे स्थान नसताना, केवळ भूकंपनोंदींतील अतिमंद लहरींचे काटेकोर विश्लेषण करून त्यांनी पृथ्वीच्या हृदयात एक घन गोल असल्याचे दाखवले.

थरांची रचना (अंदाजे)

• कवच (crust) : महासागराखाली ५–१० किमी, खंडांखाली ३०–७० किमी.
• प्रावरण (mantle) : सुमारे २,९०० किमी खोलीपर्यंत. घन असूनही कोट्यवधी वर्षांच्या काळमानात हळूहळू वाहणारे — जसे हिमनदीतील बर्फ.
• बाह्यगाभा (outer core) : सुमारे ५,१५० किमीपर्यंत; द्रवरूप लोह-निकेल.
• अंतर्गाभा (inner core) : केंद्रापर्यंत; घन. तापमान सुमारे ५,०००–६,०००° सेल्सियस — सूर्याच्या पृष्ठभागाशी तुलना करण्याइतके. तरीही प्रचंड दाबामुळे तो घन राहतो.

द्रव बाह्यगाभ्यातील लोहाच्या प्रवाहामुळे पृथ्वीचे चुंबकीय क्षेत्र निर्माण होते (geodynamo). हे क्षेत्र आपल्याला सौरवाऱ्यापासून वाचवते. खडकांतील चुंबकीय खुणा सांगतात की हे क्षेत्र इतिहासात अनेकदा उलटले आहे — शेवटचे उलटणे सुमारे ७.८ लाख वर्षांपूर्वी झाले. पुढचे उलटणे कधी होईल, हे कोणालाही सांगता येत नाही.

कोला बोअरहोलने दिलेले धक्के

सोव्हिएत शास्त्रज्ञांनी १९७० मध्ये कोला द्वीपकल्पात खोदकाम सुरू केले. १९८९ मध्ये ते १२,२६२ मीटरपर्यंत पोहोचले — आजवरची सर्वांत खोल मानवनिर्मित खोली (Wikipedia). अपेक्षेपेक्षा अधिक तापमान आणि खडकांच्या वर्तनामुळे पुढे जाणे अशक्य झाले.

या प्रकल्पाने काही अपेक्षा मोडल्या. भूकंपलहरींच्या आधारे सुमारे ७ किलोमीटरवर ग्रॅनाइटचा थर संपून बेसाल्ट सुरू होईल असे वाटत होते; प्रत्यक्षात बेसाल्ट सापडलेच नाही, उलट ग्रॅनाइट अधिक खोलवर चालू राहिले. आणि इतक्या खोलवर, भेगाळलेल्या खडकांत पाणी आढळले. धडा असा: अप्रत्यक्ष पद्धती शक्तिशाली आहेत, पण प्रत्यक्ष नमुने त्यांना अजूनही आश्चर्यचकित करू शकतात.

एक दंतकथा : इंटरनेटवर ‘कोला बोअरहोलमधून नरकातील किंचाळ्या ऐकू आल्या’ अशी कथा फिरते. तिचा कोणताही वैज्ञानिक आधार नाही; ती १९८९ च्या सुमारास पसरलेली अफवा आहे.

खोल भूगर्भातील जीवन

जमिनीखाली किलोमीटरभर खोल, खडकांच्या भेगांमधील पाण्यात सूक्ष्मजीव राहतात. काही अत्यंत संथ जगतात — एका पेशीविभाजनाला शेकडो-हजारो वर्षे लागत असावीत. २०१८ मध्ये ‘डीप कार्बन ऑब्झर्व्हेटरी’ या आंतरराष्ट्रीय प्रकल्पाने अंदाज मांडला की पृथ्वीवरील जीवाणू व आर्किया यांचा मोठा भाग जमिनीखाली राहतो, आणि या ‘अंधाऱ्या जीवसृष्टी’चे एकूण वस्तुमान प्रचंड आहे. अचूक आकडे अनिश्चित आहेत, पण संदेश स्पष्ट आहे: पृथ्वीचा ‘जिवंत’ भाग आपल्याला दिसणाऱ्या पृष्ठभागापेक्षा कितीतरी खोल पसरलेला आहे.

उघडे प्रश्न

• अंतर्गाभा प्रावरणाच्या तुलनेत किंचित वेगळ्या गतीने फिरतो का, आणि त्याची गती बदलते का? २०२३ मधील काही अभ्यासांनी असे बदल सुचवले; इतर संशोधक असहमत आहेत.
• प्रावरणाच्या तळाशी आफ्रिका व प्रशांत महासागराखाली दोन खंडांएवढे विचित्र प्रदेश (LLSVPs) आढळतात. ते काय आहेत — प्राचीन प्रावरणाचे अवशेष, की थियाच्या धडकेचे अवशेष? अनिश्चित.
• पृथ्वीतील उष्णतेपैकी किती भाग जन्मकाळची उरलेली उष्णता आहे आणि किती किरणोत्सारी क्षयातून येतो? ‘जिओन्युट्रिनो’ प्रयोग याचे उत्तर शोधत आहेत.

पुराव्यांची स्थिती : थरदार रचना, द्रव बाह्यगाभा, घन अंतर्गाभा — सिद्ध. चुंबकीय उलटणी — सिद्ध; पुढील उलटण्याची वेळ — खुला प्रश्न. अंतर्गाभ्याच्या फिरण्यातील बदल, LLSVPs चे स्वरूप — विवादित.

पुढचा प्रश्न : पृथ्वीच्या अब्जावधी वर्षांच्या कथेत मानवी संस्कृती हा एक क्षण आहे. त्या क्षणातही किती संस्कृती उदयाला आल्या आणि विस्मृतीत गेल्या?

प्रकरण ८ : हरवलेल्या संस्कृती आणि इतिहासाच्या विस्मृतीत गेलेल्या खुणा

पृथ्वीच्या ४.५४ अब्ज वर्षांच्या इतिहासाला एका दिवसाच्या २४ तासांत बसवले, तर शेती आणि लिखित इतिहास असलेली मानवी संस्कृती शेवटच्या सुमारे एक-पंचमांश सेकंदात येते. आणि त्या एवढ्याशा क्षणातही अनेक महान संस्कृती उदयाला आल्या आणि विस्मृतीत गेल्या.

संस्कृती कोसळतात — पण एकाच कारणाने नव्हे

लोकप्रिय कथनांत ‘अमुक संस्कृती दुष्काळाने नष्ट झाली’ किंवा ‘आक्रमणाने संपली’ अशी एकरेषीय उत्तरे दिली जातात. पुरातत्त्वीय पुरावे सहसा अधिक गुंतागुंतीचे चित्र दाखवतात: हवामानबदल, संसाधनांवरील ताण, व्यापारमार्गांतील बदल, राजकीय संघर्ष, रोगराई आणि स्थलांतर एकमेकांना बळ देतात. आणि ‘कोसळणे’ म्हणजे बहुतांश वेळा लोक नष्ट होणे नसते; ते शहरी व्यवस्थेचे विघटन आणि लोकांचे नव्या स्वरूपात विखुरणे असते.

संस्कृती	प्रमुख कालखंड (अंदाजे)	प्रदेश	ऱ्हासाची प्रस्तावित कारणे	पुराव्यांची स्थिती
सिंधू (हडप्पा) — नागरी टप्पा	इ.स.पू. २६०० ते १९००	वायव्य भारत, पाकिस्तान	मान्सून दुर्बल होणे, नद्यांचे प्रवाह बदलणे, मेसोपोटेमियाशी व्यापार घटणे; शहरांपासून लहान ग्रामवसाहतींकडे संक्रमण	मजबूत पुरावे (हवामानबदल); प्रत्येक घटकाचा वाटा विवादित
अक्काडियन साम्राज्य (मेसोपोटेमिया)	इ.स.पू. २३३४ ते सुमारे २१५४	आजचा इराक, सीरिया	सुमारे ४,२०० वर्षांपूर्वीच्या दीर्घ कोरड्या काळाशी संबंध; राजकीय अस्थिरता	विवादित
इजिप्तचे प्राचीन साम्राज्य (Old Kingdom)	सुमारे इ.स.पू. २६८६ ते २१८१	नाइल खोरे	नाइलच्या पुरात घट, केंद्रीय सत्तेचे दुर्बलीकरण	विवादित
अभिजात माया	इ.स. २५० ते ९००	मेक्सिको, ग्वाटेमाला	वारंवार दुष्काळ, युद्धे, लोकसंख्येचा ताण; माया लोक आजही लाखोंच्या संख्येने आहेत	मजबूत पुरावे (दुष्काळ); इतर घटकांचा वाटा चर्चेत
पश्चिम रोमन साम्राज्य	इ.स. ४७६ मध्ये राजकीय अंत	भूमध्य प्रदेश	प्रशासकीय-आर्थिक ताण, स्थलांतरित गटांचा दबाव, साथीचे रोग; पूर्व रोमन साम्राज्य पुढे सुमारे हजार वर्षे टिकले	मजबूत पुरावे (बहुकारणी)
अँगकोर (ख्मेर)	९ वे ते १५ वे शतक	कंबोडिया	दुष्काळ व अतिवृष्टीच्या आलटून-पालटून येणाऱ्या टोकांनी जलव्यवस्थापन जाळे बिघडले; राजकीय बदल	मजबूत पुरावे

टीप : या तक्त्यातील बहुतांश कारणे कालिक सहसंबंधांवर आधारित आहेत. एखादा दीर्घ कोरडा काळ आणि एखाद्या संस्कृतीचा ऱ्हास एकाच वेळी घडणे, म्हणजे तेच एकमेव किंवा मुख्य कारण होते असे सिद्ध होत नाही.

सिंधू संस्कृती : आपल्याच मातीतील कोडे

हडप्पा, मोहेंजोदडो, धोळावीरा, राखीगढी, लोथल — भारतीय उपखंडातील ही संस्कृती तिच्या काळात सर्वांत विस्तृत नागरी संस्कृती होती. नियोजित रस्ते, सांडपाण्याची व्यवस्था, प्रमाणित वजने आणि विटांचे आकार यांतून एक संघटित समाज दिसतो. गुजरातमधील धोळावीराला २०२१ मध्ये युनेस्कोचा जागतिक वारसा दर्जा मिळाला; तिथली पावसाचे पाणी साठवण्याची व्यवस्था आजच्या दुष्काळग्रस्त महाराष्ट्रासाठीही विचार करण्याजोगी आहे.

पण या संस्कृतीचे सर्वांत मोठे रहस्य अजून उलगडलेले नाही — तिची लिपी. हजारो मुद्रा व वस्तूंवरील लहान लेख आजही वाचता आलेले नाहीत; बहुतेक लेख केवळ काही चिन्हांचे असल्याने वाचन विशेष कठीण आहे. त्यामुळे त्यांचे राज्यकर्ते कोण होते, त्यांची भाषा कोणती होती, त्यांची श्रद्धा काय होती, हे प्रश्न अजून खुले आहेत. ‘लिपी वाचली गेल्याचे’ दावे अधूनमधून केले जातात; पण अद्याप एकाही दाव्याला संशोधकांची व्यापक मान्यता मिळालेली नाही.

द्वारका : श्रद्धा, साहित्य आणि पुरातत्त्व

द्वारका हे कोट्यवधी भारतीयांसाठी श्रद्धास्थान आहे. महाभारत आणि पुराणांत समुद्रात बुडालेल्या कृष्णाच्या नगरीचे वर्णन आहे. १९८० च्या दशकात राष्ट्रीय समुद्रविज्ञान संस्थेच्या (NIO) एस. आर. राव यांच्या नेतृत्वाखाली गुजरातच्या किनाऱ्याजवळ पाण्याखाली दगडी संरचना, दगडी नांगर आणि इतर अवशेष सापडले.

एप्रिल २०२५ मध्ये भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाच्या (ASI) पाण्याखालील पुरातत्त्व शाखेने द्वारका आणि बेट द्वारका येथे जमिनीवर व समुद्रात नवीन संशोधन मोहीम सुरू केली (Drishti IAS सारांश, एप्रिल २०२५; मूळ वृत्त: The Hindu). बेट द्वारकावरील उत्खननांत हडप्पाकालीन व मौर्यकालीन वस्तीच्या खुणा आढळल्याचे नोंदवले जाते.

इथे चार स्तर वेगळे ठेवणे आवश्यक आहे:

• श्रद्धा : द्वारका पवित्र आहे — हा व्यक्तिगत व सामूहिक श्रद्धेचा प्रश्न आहे, पुराव्याचा नव्हे.
• साहित्यिक परंपरा : महाभारतातील वर्णन एका प्राचीन सागरी नगरीची स्मृती जपत असू शकते. अनेक संस्कृतींच्या महाकाव्यांत ऐतिहासिक घटनांचे धागे असतात — होमरच्या ट्रॉयचे उदाहरण प्रसिद्ध आहे.
• पुरातत्त्वीय पुरावा : किनाऱ्याजवळ प्राचीन बंदर-वस्ती होती, याचे पुरावे आहेत. पण त्या अवशेषांचा काळ नेमका किती, यावर तज्ज्ञांत मतभेद आहेत; काही दगडी नांगर तुलनेने नंतरच्या ऐतिहासिक काळातील असू शकतात.
• निष्कर्षाची मर्यादा : सापडलेले अवशेष आणि महाकाव्यातील विशिष्ट व्यक्ती-घटना यांचा थेट संबंध सिद्ध करणे हे पुरातत्त्वासाठी अत्यंत कठीण आहे. तो संबंध अद्याप सिद्ध झालेला नाही — आणि असिद्ध होणे म्हणजे श्रद्धेचा अपमान नव्हे.

‘प्राचीन विमाने’ : एक तपासलेला दावा

‘वैमानिक शास्त्र’ नावाच्या ग्रंथाच्या आधारे प्राचीन भारतात विमाने होती, असे दावे वारंवार केले जातात. हा ग्रंथ विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला पंडित सुब्बराय शास्त्री यांनी सांगितल्याचे मानले जाते आणि १९५० च्या दशकात प्रकाशित झाला. १९७४ मध्ये बंगळुरूच्या भारतीय विज्ञान संस्थेतील (IISc) एरोनॉटिकल इंजिनिअरिंग विभागाच्या एच. एस. मुकुंद व सहकाऱ्यांनी त्याचा सखोल अभ्यास केला. त्यांच्या निष्कर्षानुसार ग्रंथातील विमानरचना उड्डाणशास्त्रदृष्ट्या अव्यवहार्य आहेत आणि ग्रंथ प्राचीन नसून आधुनिक काळातील आहे. हे परीक्षण भारतीय शास्त्रज्ञांनीच केले, ही बाब महत्त्वाची आहे.

प्राचीन भारताचे खरे वैज्ञानिक योगदान — शून्य आणि दशमान पद्धती, आर्यभटाचे खगोलशास्त्र, सुश्रुताची शल्यचिकित्सा, धातुशास्त्र (दिल्लीचा गंजरोधक लोहस्तंभ), हडप्पाचे नगरनियोजन — हे इतके भव्य आहे की त्याला कल्पित दाव्यांची गरजच नाही. उलट असे दावे खऱ्या वारशाची विश्वासार्हता कमी करतात.

पुराव्यांची स्थिती : सिंधू संस्कृतीचा क्रमिक ऱ्हास, हवामानाचा वाटा — मजबूत पुरावे; लिपी — खुला प्रश्न. द्वारकेजवळ प्राचीन सागरी वस्ती — पुरावे आहेत, काळनिश्चिती विवादित; महाकाव्याशी थेट संबंध — पुराव्याविना (अद्याप सिद्ध नाही). प्राचीन उडणारी विमाने — पुराव्याविना.

पुढचा प्रश्न : प्राचीन मानवाच्या कर्तृत्वाचे श्रेय त्याला न देता आकाशातील पाहुण्यांना देण्याची प्रवृत्ती कुठून आली?

प्रकरण ९ : एरिख फॉन डेनिकेन आणि प्राचीन परग्रहवासींचा प्रश्न

स्विस लेखक एरिख फॉन डेनिकेन (१९३५–२०२६) यांचे १० जानेवारी २०२६ रोजी वयाच्या ९० व्या वर्षी निधन झाले (Wikipedia). १९६८ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या त्यांच्या पहिल्या पुस्तकाने — जर्मन Erinnerungen an die Zukunft, इंग्रजीत Chariots of the Gods? — ‘प्राचीन अंतराळवीर’ (ancient astronauts) ही कल्पना जगभर लोकप्रिय केली. त्यांच्या प्रकाशकांच्या म्हणण्यानुसार त्यांच्या पुस्तकांच्या कोट्यवधी प्रती विकल्या गेल्या. आजच्या अनेक दूरचित्रवाणी मालिका आणि यूट्यूब व्हिडिओंचे बीज याच पुस्तकात आहे.

त्यांचा मूळ युक्तिवाद असा: प्राचीन स्मारके इतकी भव्य आणि अचूक आहेत की तत्कालीन मानव ती स्वबळावर बांधू शकला नसता; धार्मिक कथांतील ‘आकाशातून उतरलेले देव’ हे प्रत्यक्षात परग्रहवासी होते.

पण त्यांच्या मांडणीला वैज्ञानिक समुदायाने सातत्याने नाकारले. चुकीची तथ्ये, संदर्भ तोडून घेतलेली उदाहरणे आणि काही प्रकरणांत बनावट पुरावे — असे आक्षेप घेतले गेले. एका ब्रिटिश दूरचित्रवाणी माहितीपटाने दाखवून दिले की त्यांनी ‘प्राचीन’ म्हणून सादर केलेली मातीची भांडी प्रत्यक्षात जवळजवळ नवी होती (NBC News/AP, जानेवारी २०२६).

खाली पाच निवडक उदाहरणे, प्रत्येकी पाच प्रश्नांच्या चौकटीत.

१. गिझाचे महापिरॅमिड

• दावा : लाखो प्रचंड दगड इतक्या अचूकतेने उचलणे प्राचीन इजिप्शियनांना शक्य नव्हते.
• समर्थनार्थ मांडणी : दगडांचे वजन, कोनांची अचूकता, ‘गुप्त ज्ञान’.
• तज्ज्ञांचे आक्षेप : पिरॅमिडजवळ कामगारांची वसाहत, बेकरी, स्मशानभूमी सापडली आहे. थडग्यांवरील शिलालेखांत कामगार-तुकड्यांची नावे आहेत. २०१३ मध्ये लाल समुद्राजवळ वादी अल-जर्फ येथे सापडलेल्या पॅपिरसवर (‘मेरेरची दैनंदिनी’) एका अधिकाऱ्याने तुरा येथून चुनखडी नावेतून गिझाला नेल्याची नोंद आहे.
• अधिक समर्थित निष्कर्ष : खुफू राजाच्या काळात (सुमारे इ.स.पू. २५६०) संघटित मानवी श्रम, तांब्याची अवजारे, उतारमार्ग (ramps) आणि नाइलच्या कालव्यांचा वापर करून बांधकाम झाले.
• खुला प्रश्न : उतारमार्गांची नेमकी रचना आणि सर्वांत वरचे दगड कसे चढवले, याचे तपशील अद्याप चर्चेत आहेत.

२. नाझ्का रेषा (पेरू)

• दावा : फक्त आकाशातूनच दिसणाऱ्या या प्रचंड आकृत्या परग्रहयानांच्या धावपट्ट्या किंवा संकेत होत्या.
• समर्थनार्थ मांडणी : आकारांची भव्यता; ‘जमिनीवरून त्या ओळखताच येत नाहीत’.
• तज्ज्ञांचे आक्षेप : वाळवंटाच्या पृष्ठभागावरील लालसर दगड बाजूला करून खालची फिकट जमीन उघडी केली की रेषा तयार होते. १९८० च्या दशकात संशोधक जो निकेल यांनी लाकडी खुंट्या आणि दोरी एवढ्याच साधनांनी एक मोठी आकृती अचूक पुन्हा तयार करून दाखवली. मऊ वाळूवर ‘धावपट्टी’ निरुपयोगी ठरेल.
• अधिक समर्थित निष्कर्ष : सुमारे इ.स.पू. ५०० ते इ.स. ५०० दरम्यान नाझ्का लोकांनी त्या बनवल्या; पाणी, सुपीकता आणि धार्मिक मिरवणुकांशी त्यांचा संबंध असावा.
• खुला प्रश्न : प्रत्येक आकृतीचा नेमका धार्मिक अर्थ.

३. पालेंकेचे ‘अंतराळवीर’ शिल्प (मेक्सिको)

• दावा : माया राजा पाकलच्या शवपेटीच्या झाकणावर रॉकेटमध्ये बसलेला अंतराळवीर कोरलेला आहे.
• समर्थनार्थ मांडणी : आकृतीची बसण्याची स्थिती ‘नियंत्रणे हाताळल्यासारखी’ दिसते.
• तज्ज्ञांचे आक्षेप : माया लिपी आता बऱ्याच अंशी वाचता येते. शिलालेख सांगतात की हा राजा किनिच जनाब पाकल (मृत्यू इ.स. ६८३) आहे. ‘रॉकेट’ म्हणजे माया विश्वरचनेतील जागतिक वृक्ष आणि पाताळाचे प्रतीक — जे इतर माया कलाकृतींतही दिसते.
• अधिक समर्थित निष्कर्ष : राजाच्या मृत्यूनंतरच्या पुनर्जन्म-प्रवासाचे धार्मिक चित्रण.
• खुला प्रश्न : फारसे काही नाही; हे उदाहरण संदर्भ तोडल्यास कलाकृतीचा अर्थ कसा बदलतो, याचे उत्तम प्रतीक आहे.

४. रापा नुई (ईस्टर बेट) चे मोआई

• दावा : एवढे जड पुतळे आदिम बेटवासी हलवू शकले नसते.
• समर्थनार्थ मांडणी : बेटावर मोठी झाडे नाहीत, यंत्रे नाहीत.
• तज्ज्ञांचे आक्षेप : रानो राराकू खाणीत अर्धवट कोरलेले शेकडो पुतळे आजही आहेत — कामाचा प्रत्येक टप्पा दिसतो. स्थानिक परंपरा पुतळे ‘चालत’ गेल्याचे सांगते; २०१२ मध्ये संशोधकांनी प्रतिकृती दोरीने डावीकडे-उजवीकडे डोलवत ‘चालवून’ दाखवली.
• अधिक समर्थित निष्कर्ष : रापा नुई लोकांनी स्वतः त्या कोरल्या व हलवल्या.
• खुला प्रश्न : बेटावरील लोकसंख्या आणि पर्यावरणाच्या ऱ्हासाची नेमकी कथा — युरोपीय संपर्कानंतरचे रोग आणि गुलामगिरी यांचा वाटा — यावर चर्चा सुरू आहे.

५. दिल्लीचा लोहस्तंभ

• दावा : फॉन डेनिकेन यांनीही उल्लेख केलेला हा स्तंभ सुमारे १,६०० वर्षांनंतरही जवळजवळ गंजमुक्त दिसतो; म्हणून त्यामागे परग्रही तंत्रज्ञान असावे.
• समर्थनार्थ मांडणी : आधुनिक लोखंडही गंजते, मग हा का नाही?
• तज्ज्ञांचे आक्षेप : आयआयटी कानपूरचे धातुशास्त्रज्ञ आर. बालसुब्रमण्यम यांनी दीर्घ अभ्यासात दाखवले की लोखंडातील उच्च फॉस्फरस आणि दिल्लीच्या तुलनेने कोरड्या हवामानामुळे पृष्ठभागावरील संथ गंजातूनच ‘मिसावाइट’ (misawite) युक्त एक पातळ संरक्षक थर तयार होतो, जो पुढील गंजाचा वेग अत्यल्प करतो.
• अधिक समर्थित निष्कर्ष : गुप्तकालीन भारतीय लोहारांचे उत्कृष्ट धातुकौशल्य.
• खुला प्रश्न : एवढ्या मोठ्या स्तंभाचे फोर्ज-वेल्डिंग नेमके कसे केले, याचे काही तांत्रिक तपशील.

या दाव्यांमधील छुपी गृहीतके

या सर्व उदाहरणांत एक समान धागा आहे: ‘मला कळत नाही, म्हणून ते मानवाने केलेच नसणार’. याला ‘अज्ञानातून युक्तिवाद’ (argument from ignorance) म्हणतात. शिवाय हे दावे बहुतेकदा इजिप्त, माया, पेरू, भारत, रापा नुई अशा युरोपेतर संस्कृतींबद्दलच केले जातात; युरोपातील मध्ययुगीन कॅथेड्रलबद्दल क्वचितच (स्टोनहेंजसारखे अपवाद मात्र आहेत). अनेक इतिहासकारांनी याकडे लक्ष वेधले आहे की अशा मांडणीत प्राचीन बिगरयुरोपीय लोकांच्या बुद्धिमत्तेला नकळत कमी लेखले जाते.

म्हणून फॉन डेनिकेन यांच्या दाव्यांची चिकित्सा करणे म्हणजे परग्रही जीवनाची शक्यता नाकारणे नव्हे. तो एक स्वतंत्र, गंभीर वैज्ञानिक प्रश्न आहे — आणि त्याचे उत्तर पिरॅमिडमध्ये नव्हे, तर दुर्बिणी, ग्रहमोहिमा आणि प्रयोगशाळांमध्ये शोधले जात आहे.

पुराव्यांची स्थिती : प्राचीन स्मारके मानवनिर्मित — सिद्ध (प्रत्येक स्मारकासाठी स्वतंत्र पुरावे). प्राचीन काळी परग्रहवासींचा हस्तक्षेप — पुराव्याविना.

पुढचा प्रश्न : मग विज्ञान खरोखर परग्रही जीवनाचा शोध कसा घेते — आणि आतापर्यंत काय सापडले?

प्रकरण १० : परग्रहावरील जीवन आणि पृथ्वीला भेट देण्याचा प्रश्न

सरळ उत्तर आधी: आजपर्यंत (ऑक्टोबर २०२६) पृथ्वीबाहेरील जीवनाचा निर्णायक, सर्वमान्य आणि स्वतंत्रपणे पडताळलेला पुरावा उपलब्ध नाही. पण हा प्रश्न आता तत्त्वज्ञानाचा राहिलेला नसून प्रत्यक्ष मोजमापांचा झाला आहे — आणि काही आश्वासक संकेत मिळत आहेत.

सौरमालेतील उमेदवार

• मंगळ : एकेकाळी तिथे नद्या, सरोवरे वाहत होती, हे निश्चित आहे. सप्टेंबर २०२५ मध्ये नासाने जाहीर केले की ‘पर्सिव्हिअरन्स’ रोव्हरने जेझेरो विवरातील ‘चेयावा फॉल्स’ खडकातून घेतलेल्या ‘सॅफायर कॅन्यन’ नमुन्यात संभाव्य जैवचिन्हे (potential biosignatures) आहेत; हा शोध जोएल हुरोविट्झ व सहकाऱ्यांनी Nature मध्ये प्रसिद्ध केला (Hurowitz et al., 2025) (NASA, सप्टेंबर २०२५). ‘संभाव्य’ हा शब्द निर्णायक आहे: ही खनिज-रासायनिक रचना सूक्ष्मजीवांमुळे बनली असू शकते, पण जैविक नसलेल्या रासायनिक प्रक्रियांनीही बनू शकते. अंतिम निष्कर्षासाठी नमुना पृथ्वीवरील प्रयोगशाळांत आणणे आवश्यक आहे. मात्र जानेवारी २०२६ मध्ये अमेरिकी काँग्रेसने मंजूर केलेल्या NASA अर्थसंकल्पात सध्याच्या ‘मंगळ नमुना-परतावा’ (Mars Sample Return) कार्यक्रमाला निधी देण्यात आला नाही; भविष्यातील स्वस्त पर्यायांसाठी केवळ मर्यादित तंत्रज्ञान-निधी ठेवण्यात आला. त्यामुळे हा नमुना पृथ्वीवर कधी येईल, हे सध्या सांगता येत नाही (The Register, जानेवारी २०२६).
• युरोपा (गुरूचा चंद्र) : बर्फाच्या कवचाखाली खाऱ्या पाण्याचा महासागर असल्याचे मजबूत पुरावे. नासाचे ‘युरोपा क्लिपर’ यान ऑक्टोबर २०२४ मध्ये रवाना झाले असून ते २०३० च्या सुमारास पोहोचेल.
• एन्सेलॅडस (शनीचा चंद्र) : त्याच्या दक्षिण ध्रुवातून बर्फ-पाण्याचे फवारे उडतात. कॅसिनी यानाने त्यांतून उड्डाण करताना सेंद्रिय रेणू आणि फॉस्फरससारखे जीवनावश्यक घटक शोधले.
• टायटन (शनीचा चंद्र) : मिथेनच्या नद्या-सरोवरे असलेले विचित्र जग. नासाची ‘ड्रॅगनफ्लाय’ ड्रोन-मोहीम तिथे जाणार आहे.

सौरमालेबाहेरील ग्रह

१९९५ मध्ये सूर्यासारख्या ताऱ्याभोवती पहिला बाह्यग्रह (exoplanet) सापडला. आज नासाच्या नोंदीनुसार अशा पुष्टी झालेल्या ग्रहांची संख्या सहा हजारांच्या पुढे आहे. जेम्स वेब अवकाश दुर्बीण आता काही ग्रहांच्या वातावरणातील वायू ओळखू शकते. २०२५ मध्ये K2-18 b या ग्रहाच्या वातावरणात पृथ्वीवर मुख्यतः सागरी सूक्ष्मजीवांनी निर्माण होणाऱ्या डायमिथाइल सल्फाइड (DMS) या रेणूचे संकेत मिळाल्याचा दावा केला गेला; पण इतर संशोधकांच्या पुनर्विश्लेषणात हा संकेत सांख्यिकीदृष्ट्या दुर्बल असल्याचे दिसले. शिवाय काही अभ्यास सूचित करतात की DMS जीवनाशिवायही तयार होऊ शकतो; त्यामुळे संकेत खरा ठरला तरी तो एकट्याने जीवनाचा निर्णायक पुरावा ठरणार नाही. सध्या तो विवादित आहे — आणि विज्ञान नेमके असेच चालते.

ड्रेक समीकरण आणि फर्मी विरोधाभास

१९६१ मध्ये खगोलशास्त्रज्ञ फ्रँक ड्रेक यांनी एक समीकरण मांडले. आपल्या आकाशगंगेत संपर्क साधू शकणाऱ्या संस्कृतींची संख्या काढण्यासाठी त्यात ताऱ्यांच्या निर्मितीचा दर, ग्रह असलेल्या ताऱ्यांचे प्रमाण, जीवन सुरू होण्याची शक्यता, बुद्धिमत्ता विकसित होण्याची शक्यता आणि संस्कृती किती काळ टिकते — असे घटक गुणले जातात. पहिले काही घटक आता बऱ्याच अंशी मोजले गेले आहेत. पण जीवन, बुद्धिमत्ता आणि संस्कृतीच्या आयुष्याचे घटक पूर्णपणे अज्ञात आहेत. त्यामुळे उत्तर ‘एक’ (फक्त आपण) पासून ‘लाखो’ पर्यंत काहीही येऊ शकते. ड्रेक समीकरण उत्तर देत नाही; ते आपल्या अज्ञानाची रचना स्पष्ट करते.

भौतिकशास्त्रज्ञ एन्रिको फर्मी यांनी १९५० मध्ये एका भोजनप्रसंगी विचारले होते, असे सांगितले जाते: जर आकाशगंगेत असंख्य संस्कृती असतील, तर ते सगळे आहेत कुठे? हा ‘फर्मी विरोधाभास’. संभाव्य उत्तरे अनेक: जीवन दुर्मीळ आहे; बुद्धिमत्ता दुर्मीळ आहे; संस्कृती लवकर स्वतःचा नाश करतात; अंतरे प्रचंड आहेत; किंवा आपण अजून नीट शोधलेलेच नाही. यांतील कोणते खरे, हे आपल्याला माहीत नाही — आणि हे अज्ञानच अंगावर काटा आणणारे आहे.

SETI (परग्रही बुद्धिमत्तेचा शोध) प्रकल्प १९६० पासून रेडिओ संकेत शोधत आहेत. १९७७ मध्ये टिपलेला ‘वॉव! संकेत’ (Wow! signal) प्रसिद्ध आहे — पण तो पुन्हा कधीच मिळाला नाही, आणि पुनरावृत्ती न होणारा संकेत पुरावा ठरू शकत नाही. आता संशोधक ‘तंत्रचिन्हे’ (technosignatures) — उदा. औद्योगिक प्रदूषके, कृत्रिम प्रकाश, लेसर संकेत — देखील शोधत आहेत.

UFO/UAP : सरकारी चौकशा काय सांगतात?

अमेरिकी सरकार आता ‘UFO’ ऐवजी ‘अज्ञात असामान्य घटना’ (Unidentified Anomalous Phenomena, UAP) हा शब्द वापरते. २०२३ मध्ये नासाच्या स्वतंत्र अभ्यासगटाने अहवाल दिला; नासाचे तत्कालीन प्रशासक बिल नेल्सन यांनी स्पष्ट केले की UAP परग्रही असल्याचा पुरावा मिळाला नाही, पण त्या नेमक्या काय आहेत हेही माहीत नाही (NASA UAP Independent Study Team, 2023).

मार्च २०२४ मध्ये अमेरिकी संरक्षण विभागाच्या ‘ऑल-डोमेन ॲनॉमली रिझोल्यूशन ऑफिस’ने (AARO) १९४५ ते ऑक्टोबर २०२३ या काळातील सरकारी नोंदींचा आढावा घेणारा ६३ पानांचा अहवाल (खंड १) प्रसिद्ध केला. त्याचे प्रमुख निष्कर्ष (DoD News, मार्च २०२४):

• एकाही UAP दर्शनामागे परग्रही तंत्रज्ञान असल्याचा पडताळण्याजोगा पुरावा आढळला नाही.
• सरकार किंवा खाजगी कंपन्यांकडे परग्रही तंत्रज्ञान असल्याचा किंवा त्याचे ‘रिव्हर्स इंजिनिअरिंग’ होत असल्याचा पुरावा आढळला नाही.
• अशा ‘गुप्त कार्यक्रमां’चे दावे एकतर निराधार आहेत, किंवा परग्रही तंत्रज्ञानाशी संबंध नसलेल्या खऱ्या संरक्षण-कार्यक्रमांची चुकीची ओळख आहेत.
• बहुतांश ऐतिहासिक दर्शने सामान्य वस्तू किंवा नैसर्गिक घटनांच्या चुकीच्या ओळखीतून झाली.

काही प्रकरणे अजूनही ‘अस्पष्टीकृत’ आहेत, हे खरे. पण ‘अस्पष्टीकृत’ म्हणजे ‘परग्रही’ नव्हे; बहुतेकदा त्याचा अर्थ ‘डेटा अपुरा’ असा असतो — धूसर व्हिडिओ, एकच सेन्सर, अंतराचा अंदाज नसणे.

परग्रहवासी आले असतील, तर कोणता पुरावा अपेक्षित?

वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून प्रश्न ‘विश्वास ठेवायचा की नाही’ असा नसून ‘कोणता पुरावा निर्णायक ठरेल?’ असा आहे:

• पृथ्वीवर न आढळणाऱ्या समस्थानिक प्रमाणांचे किंवा मिश्रधातूंचे भौतिक अवशेष, अनेक स्वतंत्र प्रयोगशाळांनी तपासलेले.
• पृथ्वीवरील जीवनवृक्षात न बसणारी जैविक सामग्री — वेगळा अनुवंशिक संकेत.
• अनेक स्वतंत्र सेन्सरनी (रडार, उपग्रह, दृश्य, अवरक्त) एकाच वेळी टिपलेले, सार्वजनिकरीत्या तपासता येणारे निरीक्षण.
• अवकाशातून आलेला, पुनरावृत्त होणारा, नैसर्गिक प्रक्रियांनी स्पष्ट न होणारा संकेत.

कार्ल सेगन यांच्या प्रसिद्ध विचारानुसार, असामान्य दाव्यासाठी पुरावाही तितकाच असामान्यपणे भक्कम हवा. आजपर्यंत हा निकष कोणत्याही दाव्याने पूर्ण केलेला नाही.

पुराव्यांची स्थिती : सौरमालेत पूर्वी किंवा आज अधिवासयोग्य वातावरण — मजबूत पुरावे. मंगळावरील संभाव्य जैवचिन्ह — संभाव्य. K2-18 b वरील संकेत — विवादित. परग्रहवासी पृथ्वीवर आले/येतात — पुराव्याविना.

पुढचा प्रश्न : पुरावा, अटकळ आणि श्रद्धा यांच्यातील रेषा आपण नेमकी कशी ओळखायची?

प्रकरण ११ : विज्ञानाची ताकद, मर्यादा आणि छद्मविज्ञान

विज्ञान हा तथ्यांचा संग्रह नसून चुका शोधून दुरुस्त करण्याची पद्धत आहे. त्याची ताकद ‘नेहमी बरोबर असणे’ यात नसून ‘चूक झाल्यास ती पकडण्याची यंत्रणा असणे’ यात आहे.

काही मूलभूत संज्ञा

संज्ञा	अर्थ	उदाहरण
निरीक्षण (observation)	प्रत्यक्ष मोजलेली किंवा नोंदलेली गोष्ट	इरिडियमचा जागतिक थर
गृहीतक (hypothesis)	निरीक्षणाचे तपासता येईल असे संभाव्य स्पष्टीकरण	लघुग्रह आघात
भाकीत (prediction)	गृहीतक खरे असेल तर पुढे काय आढळले पाहिजे	कुठेतरी प्रचंड विवर असले पाहिजे
सिद्धांत (theory)	अनेक तपासण्या पार केलेली, व्यापक स्पष्टीकरण देणारी रचना	उत्क्रांती, भूपट्ट विवर्तनिकी
समकक्ष पुनरावलोकन (peer review)	प्रसिद्धीपूर्वी इतर तज्ज्ञांनी केलेली तपासणी	नियतकालिकांची प्रक्रिया
पुनरुत्पादन (replication)	दुसऱ्या प्रयोगशाळेत तोच निकाल मिळणे	निर्णायक कसोटी

दैनंदिन भाषेत ‘थिअरी’ म्हणजे ‘अंदाज’. विज्ञानात ‘सिद्धांत’ म्हणजे सर्वोच्च दर्जाचे, अनेकदा तपासलेले स्पष्टीकरण. ‘उत्क्रांती फक्त एक थिअरी आहे’ हा युक्तिवाद या दोन अर्थांच्या गल्लतीवर उभा आहे.

तत्त्वज्ञ कार्ल पॉपर यांनी एक उपयुक्त कसोटी सुचवली: वैज्ञानिक दावा असा असला पाहिजे की कोणते निरीक्षण तो खोटा ठरवेल हे सांगता येईल (falsifiability). जीवशास्त्रज्ञ जे. बी. एस. हाल्डेन — ज्यांनी पुढे भारतीय नागरिकत्व स्वीकारले — यांनी म्हटल्याचे सांगितले जाते की प्रीकॅम्ब्रियन खडकांत सशाचा जीवाश्म सापडला तर उत्क्रांती अडचणीत येईल. उत्क्रांतीचा सिद्धांत अशा कसोटीला सतत सामोरा जातो, आणि असे निरीक्षण आजवर कधीच झालेले नाही.

विज्ञान बदलते — हीच त्याची ताकद

१९१२ मध्ये आल्फ्रेड वेगेनर यांनी खंड सरकत असल्याची कल्पना मांडली. पुरावे होते — आफ्रिका आणि दक्षिण अमेरिकेच्या किनाऱ्यांचा जुळणारा आकार, दोन्हीकडील सारखे जीवाश्म. पण खंड कसे सरकतात हे सांगता न आल्याने बहुतेक भूवैज्ञानिकांनी ती नाकारली. १९५०–६० च्या दशकात समुद्रतळावरील चुंबकीय पट्टे सापडले आणि समुद्रतळ पसरत असल्याचे सिद्ध झाले. काही वर्षांतच ‘भूपट्ट विवर्तनिकी’ हा भूविज्ञानाचा पाया बनला.

याउलट १९८९ मध्ये ‘खोलीच्या तापमानावर अणुसंमीलन’ (cold fusion) साधल्याचा दावा जगभर गाजला. पण जगभरातील प्रयोगशाळांना तो निकाल पुन्हा मिळाला नाही, आणि दावा मागे पडला. एक कल्पना पुराव्यांनी स्वीकारली गेली; दुसरी पुराव्यांअभावी नाकारली गेली — दोन्ही वेळा यंत्रणा तीच होती.

छद्मविज्ञान कसे ओळखावे?

छद्मविज्ञान (pseudoscience) विज्ञानाची भाषा वापरते, पण विज्ञानाची शिस्त टाळते. काही लक्षणे:

• पुष्टीकरण पूर्वग्रह (confirmation bias) : फक्त अनुकूल उदाहरणे गोळा करणे, विरोधी पुराव्याकडे दुर्लक्ष.
• निवडक पुरावे (cherry-picking) : हजार निरीक्षणांपैकी जुळणारी तीन दाखवणे.
• खोटे ठरवता न येणारे दावे : कोणताही पुरावा आला तरी तो ‘सिद्धांताला पूरकच’ ठरवणे.
• अधिकाराचा गैरवापर : ‘एक नामवंत शास्त्रज्ञ म्हणतो’ — पण त्याच्या क्षेत्राबाहेरचा विषय, किंवा पुराव्याविना.
• कटकारस्थानाचा आश्रय : पुरावा नसणे हाच ‘दडपल्याचा पुरावा’ मानणे.
• समकक्ष पुनरावलोकन टाळणे : थेट पुस्तके, व्हिडिओ, सोशल मीडियाद्वारे प्रसार.

गोपनीयता, अपुरी माहिती आणि पुराव्याचा अभाव

हे तीन वेगवेगळे प्रकार आहेत, आणि त्यांची सरमिसळ गैरसमजांचे मोठे कारण आहे.

• गोपनीयता : सरकारे राष्ट्रीय सुरक्षेच्या कारणाने माहिती गुप्त ठेवतात — हे खरे आहे. रोझवेल प्रकरणात (१९४७) अमेरिकी हवाई दलाने प्रत्यक्षात एक गुप्त बलून-प्रकल्प दडवला होता; तो ‘परग्रहयान’ नव्हता, पण गोपनीयतेमुळेच दंतकथा फोफावली.
• अपुरी माहिती : एखाद्या घटनेचा डेटा अपुरा असल्याने ती स्पष्ट करता येत नाही; त्यामागे काहीही दडवलेले नसते.
• पुराव्याचा अभाव : दाव्यासाठी पुरावाच नसतो.

म्हणून दोन्ही टोकांच्या चुका टाळल्या पाहिजेत: संस्था म्हणते म्हणून आंधळेपणाने मानणे, आणि संस्था काही सांगत नाही म्हणून ‘काहीतरी लपवले जात आहे’ असे गृहीत धरणे. योग्य प्रश्न एकच आहे: पुरावा काय आहे, आणि तो कोणीही तपासू शकतो का?

विज्ञानही चुकते, संशोधनात फसवणूकही होते, आणि आर्थिक हितसंबंध कधी कधी निष्कर्षांवर प्रभाव टाकतात. पण त्या चुका बहुधा उघडकीस आणतात तेही इतर शास्त्रज्ञच. स्वतःवर टीका करण्याची यंत्रणा असलेली ही मानवी इतिहासातील सर्वांत यशस्वी ज्ञानपद्धती आहे.

पुराव्यांची स्थिती : हे प्रकरण दाव्यांबद्दल नसून दावे तपासण्याच्या पद्धतीबद्दल आहे. त्याचा एकच निष्कर्ष: निष्कर्ष पुराव्याइतकाच भक्कम असू शकतो.

पुढचा प्रश्न : ही पद्धत भविष्याबद्दल काय सांगते — आणि भविष्यवाणीची मर्यादा काय आहे?

प्रकरण १२ : पृथ्वीचे भविष्य आणि मानवजातीसमोरील निर्णायक वळण

भविष्यवाणी करताना विज्ञान तीन गोष्टी नेहमी जोडते: कालमर्यादा, गृहीतके आणि अनिश्चितता. ‘२१०० पर्यंत समुद्र इतका वाढेल’ याचा खरा अर्थ असतो — ‘उत्सर्जन अमुक मार्गाने गेले तर, इतक्या ते इतक्या दरम्यान, इतक्या संभाव्यतेने’.

हवामानबदल : सर्वाधिक अभ्यासलेली जोखीम

आंतरशासकीय हवामानबदल मंडळाच्या (IPCC) सहाव्या मूल्यांकन अहवालाच्या संश्लेषणानुसार (२०२३), २०११–२०२० या दशकात पृथ्वीचे सरासरी पृष्ठभाग-तापमान १८५०–१९०० च्या तुलनेत सुमारे १.१° सेल्सियसने वाढले होते, आणि ही वाढ निःसंदिग्धपणे मानवी उत्सर्जनामुळे आहे (IPCC AR6 Synthesis Report). IPCC पद्धतीनेच दरवर्षी केलेल्या अद्यतनानुसार २०१६–२०२५ या दशकातील सरासरी वाढ सुमारे १.२६° सेल्सियस होती, आणि २०२५ मध्ये मानवनिर्मित वाढ सुमारे १.३७° सेल्सियसपर्यंत पोहोचली (Forster et al., 2026). जागतिक हवामान संघटनेनुसार (WMO) २०२४ हे पहिले कॅलेंडर वर्ष होते ज्यात सरासरी तापमानवाढ १.५° च्या पुढे गेली. एक वर्ष ओलांडणे म्हणजे पॅरिस कराराची दीर्घकालीन मर्यादा ओलांडणे नव्हे (ती अनेक वर्षांच्या सरासरीवर मोजली जाते), पण तो एक गंभीर इशारा आहे.

समुद्रपातळीबाबत IPCC चा अंदाज असा: २१०० पर्यंत (१९९५–२०१४ च्या तुलनेत) अत्यल्प उत्सर्जन मार्गात सुमारे ०.२८–०.५५ मीटर, तर अत्यधिक उत्सर्जन मार्गात सुमारे ०.६३–१.०१ मीटर वाढ ‘संभाव्य’ (likely) आहे. अंटार्क्टिकाच्या हिमस्तरांच्या अस्थिरतेसारख्या कमी-संभाव्य पण उच्च-परिणामाच्या प्रक्रिया घडल्यास वाढ याहून अधिक असू शकते. मुंबईसारख्या किनारी महानगरांसाठी हा आकडा केवळ शैक्षणिक नाही.

जोखमींचे वर्गीकरण

जोखीम	कालमर्यादा	पुराव्याचा दर्जा	प्रमुख अनिश्चितता
हवामानबदल, उष्णतेच्या लाटा, समुद्रपातळीवाढ	सुरू; पुढील दशके–शतके	सिद्ध	भविष्यातील उत्सर्जन; हिमस्तरांचे वर्तन
जैवविविधता व परिसंस्थांचा ऱ्हास	सुरू; पुढील दशके	मजबूत पुरावे (IPBES)	‘टिपिंग पॉइंट’ कुठे आहेत
साथीचे रोग (नैसर्गिक वा प्रयोगशाळा-उद्भव)	कोणत्याही वेळी	मजबूत पुरावे (कोविड-१९ अनुभव)	वारंवारता आणि तीव्रता
अण्वस्त्र युद्ध	कोणत्याही वेळी	धोका वास्तविक	राजकीय निर्णय
प्रगत कृत्रिम बुद्धिमत्ता व जैवतंत्रज्ञानाचा गैरवापर	पुढील दशके	तज्ज्ञांत गंभीर चर्चा; अंदाज खूप वेगवेगळे	तंत्रज्ञानाचा वेग, नियमन
मोठा लघुग्रह आघात	दुर्मीळ; अनिश्चित	धोका ज्ञात, मोजता येतो	छोट्या, न शोधलेल्या वस्तू
महाज्वालामुखी उद्रेक	दुर्मीळ; अनिश्चित	भूवैज्ञानिक नोंदींवरून ज्ञात	भविष्यवाणी अशक्यप्राय
सूर्याची वाढती तेजस्विता — महासागर बाष्पीभवन	सुमारे १ अब्ज वर्षांनी (अंदाज)	मजबूत पुरावे (सौरभौतिकीचे प्रतिमान)	नेमका कालखंड
सूर्य लाल महाराक्षसी तारा बनणे	सुमारे ५ अब्ज वर्षांनी	मजबूत पुरावे	पृथ्वी गिळली जाईल का, यावर चर्चा

या तक्त्यातील एक गोष्ट लक्षणीय आहे: वरच्या बहुतांश जोखमी मानवनिर्मित आहेत, आणि त्यामुळेच त्या मानवी निर्णयांनी कमी करता येतात. लघुग्रहांबाबतही आता आपण असहाय नाही — २०२२ मध्ये नासाच्या ‘डार्ट’ मोहिमेने डिमॉर्फोस या लहान लघुग्रहावर यान आदळवून त्याचा मोठ्या डिडिमोस लघुग्रहाभोवतीचा परिभ्रमण-काळ सुमारे ३२ मिनिटांनी कमी करून दाखवला. पृथ्वीच्या इतिहासात प्रथमच एखाद्या प्रजातीने अवकाशातील धोक्याची दिशा बदलण्याची क्षमता दाखवली.

अवकाश वसाहती : उपाय की पलायन?

मंगळावर वसाहतीची स्वप्ने रंजक आहेत. पण मंगळावर श्वास घेण्याजोगी हवा नाही, चुंबकीय संरक्षण नाही, किरणोत्सर्ग जास्त आहे आणि माती विषारी परक्लोरेटयुक्त आहे. हवामानबदलानंतरची पृथ्वी कितीही बिघडली तरी ती मंगळापेक्षा कितीतरी अधिक राहण्यायोग्य असेल. म्हणून अवकाश संशोधन हे ज्ञानासाठी आणि दीर्घकालीन सुरक्षिततेसाठी महत्त्वाचे आहे, पण ‘पृथ्वी बिघडली तर दुसरीकडे जाऊ’ हा पर्याय नजीकच्या शतकांत वास्तववादी नाही.

तीन वेगवेगळे ‘भविष्य’

भविष्याचा विचार करताना तीन वेगवेगळ्या प्रश्नांची गल्लत टाळली पाहिजे:

• मानवी संस्कृतीचे भविष्य — पुढील शतके. हे बऱ्याच अंशी आपल्या निर्णयांवर अवलंबून आहे.
• पृथ्वीवरील जीवनाचे भविष्य — पुढील कोट्यवधी वर्षे. सूक्ष्मजीव मानवापेक्षा खूप अधिक काळ टिकतील, जवळजवळ निश्चितपणे.
• पृथ्वी ग्रहाचे भविष्य — अब्जावधी वर्षे. सूर्याच्या उत्क्रांतीने ठरेल; आपल्या हातात नाही.

पुराव्यांची स्थिती : मानवप्रेरित तापमानवाढ — सिद्ध. २१०० पर्यंतची समुद्रपातळीवाढ — मजबूत पुरावे (अंदाज-श्रेणीसह). AI-संबंधित अस्तित्वीय जोखमीचे प्रमाण — विवादित. सूर्याचे दीर्घकालीन भवितव्य — मजबूत पुरावे (सौरभौतिकीचे प्रतिमान).

पुढचा प्रश्न : या सर्व प्रवासानंतर, आपण खरोखर किती जाणतो?

प्रकरण १३ : अंतिम प्रश्न — आपण खरोखर किती जाणतो?

या प्रवासाची सुरुवात बारा किलोमीटरच्या छिद्राने झाली. आता मागे वळून पाहू या.

आपण विश्वाचे वय दशांशापर्यंत मोजले, पण विश्वाचा ९५ टक्के भाग कशाचा बनला आहे हे सांगू शकत नाही. आपण जीवनाची अब्जावधी वर्षांची उत्क्रांती उलगडली, पण पहिली पेशी कशी जन्मली हे सांगू शकत नाही. आपण गाभ्याचे तापमान अंदाजले, पण त्याला स्पर्श केलेला नाही. आपण मंगळावर रोबोट चालवतो, पण आपल्याच खोल समुद्रतळाचा एक लाखावा भागही डोळ्यांनी पाहिलेला नाही. आपण पाच हजार वर्षांपूर्वीची शहरे खोदली, पण त्यांची लिपी वाचू शकत नाही.

हे अज्ञानाचे प्रदर्शन नाही; हे ज्ञानाच्या सीमारेषेचे प्रामाणिक मानचित्र आहे. आणि ही सीमारेषा दरवर्षी पुढे सरकते आहे.

तीन धडे

पहिला : पृथ्वी आपल्यासाठी बनलेली नाही. ती अब्जावधी वर्षांच्या भौतिक, रासायनिक आणि जैविक प्रक्रियांचा परिणाम आहे. आपण त्या प्रक्रियांचे उत्पादन आहोत, मालक नाही. पण विलक्षण गोष्ट अशी की, या नीतिनिरपेक्ष प्रक्रियेतून असा प्राणी जन्मला ज्याला न्याय, करुणा आणि जबाबदारी समजते. निसर्ग न्याय देत नाही — म्हणूनच न्याय करणे ही आपली जबाबदारी ठरते.

दुसरा : अज्ञात म्हणजे अलौकिक नव्हे. प्रत्येक युगाने न समजलेल्या गोष्टींना देव, राक्षस किंवा परग्रहवासी यांचे नाव दिले. आणि प्रत्येक वेळी संयमी, पुराव्यांवर आधारित शोधाने त्यापेक्षा अधिक अद्भुत उत्तरे दिली — सूर्याविना जगणारी परिसंस्था, ताऱ्यांच्या टकरीतून आलेले सोने, पक्ष्यांत जिवंत असलेले डायनासोर.

तिसरा : कुतूहल आणि संयम परस्परविरोधी नाहीत. अज्ञाताबद्दल उत्कट कुतूहल ठेवणे आणि पुराव्याशिवाय निष्कर्ष न काढणे — या दोन्ही गोष्टी एकत्र असणे हेच वैज्ञानिक मन आहे.

निष्कर्षांचे वर्गीकरण

वर्ग	या लेखातील उदाहरणे
सिद्ध	विश्वाचा विस्तार; पृथ्वीचे वय; उत्क्रांती; पाच सामूहिक विलुप्ती; पृथ्वीची थरदार रचना; मानवप्रेरित तापमानवाढ; प्राचीन स्मारके मानवनिर्मित
मजबूत पुरावे	चंद्राचा महाधडक उगम; किमान ३.४ अब्ज वर्षे जुने जीवन; युरोपा-एन्सेलॅडसवरील महासागर; मानवप्रेरित विलुप्तीवेग नैसर्गिक पार्श्वभूमीपेक्षा अधिक; हार्बिन कवटी डेनिसोव्हन
संभाव्य / विवादित / खुला प्रश्न	जीवनाची रासायनिक उत्पत्ती; ‘सहावी सामूहिक विलुप्ती’ आधीच सुरू; अदृश्य ऊर्जा काळानुसार बदलते का; मंगळावरील संभाव्य जैवचिन्ह; K2-18 b संकेत; अदृश्य द्रव्याचे स्वरूप; द्वारका अवशेषांची काळनिश्चिती; बिग बँगपूर्वीची स्थिती; सिंधू लिपी
पुराव्याविना	मानवापूर्वी औद्योगिक संस्कृती; प्राचीन अंतराळवीर; परग्रहवासींच्या भेटी; प्राचीन विमाने

शेवटचा विचार

आज रात्री आकाशाकडे पाहा. दिसणारा प्रत्येक तारा, कदाचित, आपल्याच अणूंच्या जननीसारखा आहे. पायाखालची माती अब्जावधी वर्षांच्या ज्वालामुखी, समुद्र आणि जीवनाची स्मृती आहे. आणि ते पाहणारे तुमचे डोळे — ते निर्जीव रसायनांपासून सुरू झालेल्या एका किमान ३.४ अब्ज वर्षांच्या अखंड साखळीतील ताजा दुवा आहेत.

अंगावर काटा आणणारे रहस्य एलियन किंवा कटकारस्थानांत नाही. ते या साध्या वास्तवात आहे — कार्ल सेगन यांच्या विचाराचा आशय घ्यायचा तर, आपण म्हणजे विश्वाने स्वतःला जाणण्याचा एक मार्ग आहोत; आणि आपल्या डोळ्यांतून ते विश्वच विचारत आहे: आपण कुठून आलो, आणि कुठे चाललो?

विचार करायला लावणारे पाच प्रश्न

• तुम्ही ज्या गोष्टी ‘सत्य’ मानता, त्यांपैकी किती तुम्ही स्वतः तपासल्या आहेत, आणि किती विश्वासावर स्वीकारल्या आहेत? त्या विश्वासाचा आधार काय?
• आपली संपूर्ण संस्कृती दहा कोटी वर्षांनी खडकातील एक पातळ रेषा उरली, तर आपल्या आजच्या प्राधान्यक्रमांचा अर्थ बदलतो का?
• निसर्ग नीतिनिरपेक्ष असेल, तर आपली नैतिकता कुठून येते — आणि तिची जबाबदारी कोणाची?
• उद्या परग्रही सूक्ष्मजीवाचा निर्णायक पुरावा मिळाला, तर मानवाचे स्वतःबद्दलचे आकलन कसे बदलेल? आणि कधीच मिळाला नाही, तर?
• आपल्या वारशाचा अभिमान आणि पुराव्याचा आदर — या दोन्हींचा मेळ आपण कसा घालू शकतो?

पुढील सात दिवस : ‘अज्ञाताच्या उंबरठ्यावर’ लेखमाला

या लेखात आपण विश्वाच्या जन्मापासून मानवाच्या भविष्यापर्यंत एक विहंगम फेरी मारली. उद्यापासून यातील प्रत्येक मोठ्या प्रश्नाची सखोल, पुराव्यांसह चिकित्सा सात भागांच्या लेखमालेत:

• भाग १ — बुधवार, २८ ऑक्टोबर : विश्वाचा जन्म, काळाचे स्वरूप आणि वास्तवाचे गूढ
• भाग २ — गुरुवार, २९ ऑक्टोबर : पृथ्वीचे गुप्त अभिलेख — भूगर्भ, महासागर आणि अदृश्य इतिहास
• भाग ३ — शुक्रवार, ३० ऑक्टोबर : जीवनाचा उगम, उत्क्रांतीचे गूढ आणि विलुप्तीची सावली
• भाग ४ — शनिवार, ३१ ऑक्टोबर : मानवी चेतना, मेंदू, स्व आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता
• भाग ५ — सोमवार, २ नोव्हेंबर : संस्कृती, कालगणना, तत्त्वज्ञान आणि मानवी स्मृती
• भाग ६ — मंगळवार, ३ नोव्हेंबर : परग्रहावरील जीवन, प्राचीन रहस्ये आणि वैज्ञानिक पुराव्यांची कसोटी
• भाग ७ — बुधवार, ४ नोव्हेंबर : मानवजातीचे भविष्य, वैज्ञानिक जबाबदारी आणि अज्ञाताचे आव्हान

अस्वीकरण (Disclaimer)

• हा लेख सर्वसामान्य वाचकांसाठी लिहिलेला लोकप्रिय विज्ञानलेख आहे; तो समकक्ष-पुनरावलोकित (peer-reviewed) संशोधनपत्र नाही.
• लेखातील माहिती ऑक्टोबर २०२६ पर्यंत उपलब्ध प्रकाशित संशोधन, अधिकृत अहवाल व विश्वासार्ह स्रोतांवर आधारित आहे. विज्ञान सतत बदलत असल्याने नव्या पुराव्यांमुळे काही आकडे किंवा निष्कर्ष बदलू शकतात.
• प्रत्येक प्रकरणातील ‘पुराव्यांची स्थिती’ हे उपलब्ध पुराव्यांचे लेखकाने केलेले मूल्यमापन आहे; त्या त्या विषयातील तज्ज्ञांमध्ये याबाबत वेगळी मते असू शकतात.
• लेखाचा हेतू कोणत्याही व्यक्तीच्या, समुदायाच्या किंवा धर्माच्या श्रद्धा दुखावण्याचा नाही. श्रद्धा, साहित्यिक परंपरा आणि पुरातत्त्वीय पुरावा यांना केवळ अभ्यासाच्या सोयीसाठी वेगळे मांडले आहे.
• लेखात उल्लेखलेल्या बाह्य संकेतस्थळांवरील मजकूर, त्यांची उपलब्धता किंवा पुढील बदल यांची जबाबदारी लेखकाची नाही.
• कोणतीही चूक आढळल्यास वाचकांनी पुराव्यासह कळवावे; पडताळणीनंतर लेखात आवश्यक दुरुस्ती केली जाईल.

संदर्भसूची

विश्व आणि खगोलशास्त्र

• Planck Collaboration (2020). Planck 2018 results. VI. Cosmological parameters. Astronomy & Astrophysics, 641, A6. doi:10.1051/0004-6361/201833910
• DESI Collaboration (2025). DESI DR2 Results II: Measurements of Baryon Acoustic Oscillations and Cosmological Constraints. arXiv:2503.14738 (मार्च २०२५). सारांश: University of Waterloo.

पृथ्वीचा भूवैज्ञानिक इतिहास आणि अंतरंग

• Wilde, S. A., Valley, J. W., Peck, W. H., & Graham, C. M. (2001). Evidence from detrital zircons for the existence of continental crust and oceans on the Earth 4.4 Gyr ago. Nature, 409, 175–178. doi:10.1038/35051550
• Kola Superdeep Borehole — १२,२६२ मीटर खोली (१९८९). सार्वजनिक संकलन: Wikipedia (मूळ संदर्भांसह). प्रकल्पाचा अधिकृत सोव्हिएत अहवाल: Kozlovsky, Ye. A. (Ed.) (1987). The Superdeep Well of the Kola Peninsula. Springer.
• Schmidt, G. A., & Frank, A. (2019). The Silurian hypothesis: would it be possible to detect an industrial civilization in the geological record? International Journal of Astrobiology, 18(2), 142–150 (ऑनलाइन प्रकाशन एप्रिल २०१८). arXiv:1804.03748; लेखकाचे स्पष्टीकरण: RealClimate

जीवनाची उत्पत्ती, उत्क्रांती आणि विलुप्ती

• Moody, E. R. R. et al. (2024). The nature of the last universal common ancestor and its impact on the early Earth system. Nature Ecology & Evolution, 8(9), 1654–1666. doi:10.1038/s41559-024-02461-1
• Darwin, C. (1859). On the Origin of Species. John Murray.
• Hume, D. (1739–40). A Treatise of Human Nature.
• Kropotkin, P. (1902). Mutual Aid: A Factor of Evolution.
• Green, R. E. et al. (2010). A draft sequence of the Neandertal genome. Science, 328, 710–722. doi:10.1126/science.1188021
• Hublin, J.-J. et al. (2017). New fossils from Jebel Irhoud, Morocco and the pan-African origin of Homo sapiens. Nature, 546, 289–292. doi:10.1038/nature22336
• Fu, Q. et al. (2025). हार्बिन कवटी (डेनिसोव्हन) — दोन शोधनिबंध: (१) The proteome of the Late Middle Pleistocene Harbin individual. Science, doi:10.1126/science.adu9677; (२) Denisovan mitochondrial DNA from dental calculus of the >146,000-year-old Harbin cranium. Cell, doi:10.1016/j.cell.2025.05.040.
• Alvarez, L. W., Alvarez, W., Asaro, F., & Michel, H. V. (1980). Extraterrestrial cause for the Cretaceous-Tertiary extinction. Science, 208, 1095–1108. doi:10.1126/science.208.4448.1095
• Raup, D. M., & Sepkoski, J. J. (1982). Mass extinctions in the marine fossil record. Science, 215, 1501–1503. doi:10.1126/science.215.4539.1501
• Stanley, S. M. (2016). Estimates of the magnitudes of major marine mass extinctions in earth history. PNAS, 113(42), E6325–E6334. doi:10.1073/pnas.1613094113
• Barnosky, A. D. et al. (2011). Has the Earth’s sixth mass extinction already arrived? Nature, 471, 51–57. doi:10.1038/nature09678
• IPBES (2019). Global Assessment Report on Biodiversity and Ecosystem Services. IPBES Secretariat, Bonn. doi:10.5281/zenodo.3831673

महासागरशास्त्र

• Nippon Foundation–GEBCO Seabed 2030 (2026, एप्रिल). 28.7% of the world’s ocean floor mapped — seabed2030.org; GEBCO_2026 Grid
• Nippon Foundation–GEBCO Seabed 2030 (2025, २१ जून). 27.3% mapped — Nippon Foundation
• Bell, K. L. C. et al. (2025). How little we’ve seen: A visual coverage estimate of the deep seafloor. Science Advances, 11(19), eadp8602. doi:10.1126/sciadv.adp8602
• Niyazi, Y., Thomas, E. A., Pucino, N., Swanborn, D. J. B., Stewart, H. A., & Jamieson, A. J. (2025). Status of global seafloor mapping effort and priority areas for future mapping. Frontiers in Marine Science, 12. doi:10.3389/fmars.2025.1543885

पुरातत्त्वशास्त्र आणि प्राचीन संस्कृती

• ASI पाण्याखालील पुरातत्त्व शाखा, द्वारका–बेट द्वारका मोहीम (२०२५) — Drishti IAS सारांश; मूळ वृत्त The Hindu.
• Mukunda, H. S. et al. (1974). A critical study of the work ‘Vyamanika Shastra’. Scientific Opinion, 5–12.
• Balasubramaniam, R. (2002). Delhi Iron Pillar: New Insights. Indian Institute of Advanced Study / Aryan Books.
• Feder, K. L. Frauds, Myths, and Mysteries: Science and Pseudoscience in Archaeology. McGraw-Hill (अनेक आवृत्त्या).
• Von Däniken, E. (1968). Erinnerungen an die Zukunft / Chariots of the Gods? — निधनवृत्त (१० जानेवारी २०२६): NBC News/AP

परग्रहावरील जीवनाचा शोध आणि UAP

• Hurowitz, J. A. et al. (2025). Redox-driven mineral and organic associations in Jezero Crater, Mars. Nature, 645, 332. doi:10.1038/s41586-025-09413-0; NASA प्रसिद्धिपत्रक, १० सप्टेंबर २०२५
• Mars Sample Return — आर्थिक वर्ष २०२६ चा NASA अर्थसंकल्प (जानेवारी २०२६): The Register.
• NASA UAP Independent Study Team (2023). Final Report (सप्टेंबर २०२३). उपलब्ध: science.nasa.gov/uap
• AARO (2024). Report on the Historical Record of U.S. Government Involvement with Unidentified Anomalous Phenomena, Volume I. U.S. Department of Defense — DoD News सारांश (आरसा–प्रत); मूळ अहवाल: aaro.mil

भविष्य आणि हवामान

• IPCC (2023). AR6 Synthesis Report: Climate Change 2023. ipcc.ch/report/ar6/syr
• Forster, P. M. et al. (2026). Indicators of Global Climate Change 2025: annual update of key indicators of the state of the climate system and human influence. Earth System Science Data, 18(6), 3889–3933. doi:10.5194/essd-18-3889-2026
• WMO. State of the Global Climate 2024 (2025). जागतिक हवामान संघटना.

विज्ञानाचे तत्त्वज्ञान आणि छद्मविज्ञान

• Popper, K. (1959). The Logic of Scientific Discovery. Hutchinson.
• Sagan, C. (1995). The Demon-Haunted World: Science as a Candle in the Dark. Random House.

पुढील वाचन

• Carl Sagan (1980). Cosmos. Random House.
• Thomas S. Kuhn (1962). The Structure of Scientific Revolutions. University of Chicago Press.
• Peter Brannen (2017). The Ends of the World. Ecco.
• Nick Lane (2015). The Vital Question. Profile Books.
• Elizabeth Kolbert (2014). The Sixth Extinction. Henry Holt.
• Svante Pääbo (2014). Neanderthal Man. Basic Books.
• Ronald Story (1976). The Space-Gods Revealed. Harper & Row.
• Adam Frank (2023). The Little Book of Aliens. Harper.
• जयंत नारळीकर. आकाशाशी जडले नाते. (खगोलशास्त्राची सोपी ओळख)
• युवाल नोआ हरारी. सेपियन्स (मराठी अनुवाद). मानवी इतिहासाचा व्यापक आढावा — वाचताना हे लक्षात ठेवावे की काही विधानांवर इतिहासकार व जीवशास्त्रज्ञांनी टीका केली आहे.