‘विचार करण्याचे धैर्य’ — तीन भागांची मालिका · भाग ३ : सामाजिक पातळी

डॉ. विनायक भिमराव बंडगर

ही लेख मालिका वैचारिक चर्चेसाठी आहे. कृपया शेवटी दिलेले ‘लेखकाचे निवेदन व अस्वीकरण’ अवश्य वाचावे.

प्रारंभ : ‘विचार तर कराल?’

‘विचार तर कराल?’ — डॉ. नरेंद्र दाभोलकरांच्या एका पुस्तकाचे हे शीर्षक. शीर्षकातच प्रश्नचिन्ह आहे, आदेश नाही. ‘विचार करा’ असे ते सांगत नाहीत; ‘विचार तर कराल?’ असे आपुलकीने, थोडे खट्याळपणे विचारतात. घरातला एखादा वडीलधारा माणूस हट्टी पोराला समजावताना जसा बोलतो — ‘अरे, एकदा विचार तर करून बघ!’ — तसा हा स्वर आहे. विवेकाचा आग्रह धरायचा, पण कोणाच्या मनावर ओरखडा उमटू द्यायचा नाही, ही त्यांच्या लेखनाची खासियत.

महाराष्ट्राच्या जादूटोणाविरोधी कायद्याचा प्रवासही याच संयमाची साक्ष देतो. या कायद्याचा मसुदा त्यांच्या आणि सहकाऱ्यांच्या पुढाकाराने २००३ मध्ये तयार झाला; सुमारे दहा वर्षांच्या चिकाटीच्या पाठपुराव्यानंतर, अनेकदा सुधारणा करून, तो २० डिसेंबर २०१३ रोजी अधिनियमित झाला (महाराष्ट्र अधिनियम क्र. ३०, २०१३). दहा वर्षे — चर्चा, आक्षेप, खुलासे, मसुद्यात बदल — हा लोकशाहीतील ‘वादा’चाच प्रवास होता.

हा प्रवास एक प्रश्न उभा करतो : शोषण करणाऱ्या प्रथांना आळा घालावा, एवढा साधा विवेकाचा मुद्दा स्वीकारायला समाजाला दहा वर्षे का लागतात? आपल्याला नवे विचार स्वीकारायला एवढे जड का जाते? याचे उत्तर फक्त राजकारणात नाही; ते आपल्या मनाच्या रचनेत, आपल्या शिक्षणात आणि आपल्या माहितीच्या सवयींमध्ये आहे.

या मालिकेच्या पहिल्या भागात आपण पाहिले की माणूस जागतिक पातळीवर विचार करायला कसा शिकला. दुसऱ्या भागात भारताची समृद्ध वादपरंपरा आणि तिचे विस्मरण पाहिले. या शेवटच्या भागात प्रश्न अधिक जवळचा आहे — आपल्या घरात, शाळेत, गावात आणि मोबाइलमध्ये विचार करणारी माणसे कशी घडतील?

१. दाभोलकरांची पद्धत : विरोध नव्हे, विवेक

दाभोलकरांबाबत एक गैरसमज अनेकदा ऐकू येतो — की ते धर्मविरोधी होते. त्यांच्या लेखनाचा प्रामाणिक अभ्यास केला तर वेगळेच चित्र दिसते. ‘विचार तर कराल?’, ‘श्रद्धा-अंधश्रद्धा’, ‘अंधश्रद्धा विनाशाय’, ‘भ्रम आणि निरास’ अशा पुस्तकांतून त्यांनी एक साधी कसोटी पुन्हा पुन्हा मांडली : श्रद्धा कोणतीही असो, ती माणसाचे शोषण करत असेल, त्याच्या आरोग्याला, प्रतिष्ठेला किंवा जीवाला धोका निर्माण करत असेल, तर तिची चिकित्सा केली पाहिजे.

२०१३ च्या कायद्याची रचनाही याच भूमिकेवर आधारलेली आहे. हा कायदा देवपूजा, धार्मिक विधी किंवा श्रद्धा यांवर बंदी घालत नाही. तो बंदी घालतो भूत काढण्याच्या नावाखाली मारहाण, चमत्काराच्या नावाखाली फसवणूक, साप-विंचू चावल्यावर वैद्यकीय उपचारांऐवजी मंत्रोपचार, अलौकिक शक्तीच्या दाव्याआड लैंगिक शोषण, गर्भलिंगबदलाचे दावे अशा बारा प्रकारच्या शोषक प्रथांवर. यांपैकी एकही गोष्ट कोणत्याही धर्माचा गाभा आहे, असे कोण म्हणेल? साडेतीनशे वर्षांपूर्वी तुकारामांनी नवस-सायासांच्या भ्रमावर जो रोकडा प्रश्न विचारला, तो आजही तितकाच ताजा आहे :

नवसें कन्यापुत्र होती । तरी कां करणें लागे पती ॥ — संत तुकाराम

नवसानेच मुले होत असती, तर लग्न करायची गरजच काय? — इतका साधा, घरगुती तर्क. विवेकवाद म्हणजे काही परकी, अवघड विद्या नव्हे; तो आपल्या संतांच्या ओव्या-अभंगांतच नांदत आला आहे.

त्यांच्या विचारांचे काही ठळक धागे असे सांगता येतील :

• श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा यांतील रेषा : जी श्रद्धा माणसाला बळ देते, करुणा शिकवते, ती त्याची खाजगी बाब; जी श्रद्धा भीती, फसवणूक आणि शोषणाचे साधन बनते, ती समाजाच्या चिकित्सेचा विषय.
• प्रबोधन, संघर्ष नव्हे : भोंदूगिरीचे पितळ उघडे पाडताना ‘चमत्कार’ प्रत्यक्ष करून दाखवून त्यामागचे विज्ञान समजावून सांगणे — म्हणजे लोकांना हिणवण्याऐवजी त्यांना स्वतः पाहायला, तपासायला शिकवणे.
• धर्मचिकित्सा, धर्मद्वेष नव्हे : समाजसुधारणेची परंपरा धर्माच्या आतूनही चालत आली आहे — संतांनी, सुधारकांनी ती चालवली — हा त्यांचा आग्रह.
• विवेक हे मूल्य : विवेकवाद म्हणजे फक्त ‘अंधश्रद्धा नको’ एवढे नकारात्मक नाही; तो सत्य, करुणा आणि माणुसकी यांच्यावर आधारलेला सकारात्मक जीवनदृष्टिकोन आहे.

दाभोलकर विवेकवादी होते; उपनिषदांपासून बुद्धांपर्यंत, तुकारामांपासून आगरकरांपर्यंत चालत आलेल्या भारतीय चिकित्सा परंपरेचे ते आधुनिक वारसदार होते. भोंदूगिरी आणि दांभिकतेवर अभंगांतून कोरडे ओढणारे तुकाराम आणि अंधश्रद्धेवर पुराव्यानिशी प्रहार करणारे दाभोलकर यांच्यात तीनशे वर्षांचे अंतर आहे, पण वैचारिक अंतर फारसे नाही.

२. आपला मेंदू : दोन वेग, एक सापळा

समाज अंधश्रद्धेकडे का झुकतो, याचे उत्तर फक्त अज्ञानात नाही; ते आपल्या मेंदूच्या रचनेतही आहे. नोबेल पुरस्कारप्राप्त मानसशास्त्रज्ञ डॅनियल काह्नेमन यांनी ‘थिंकिंग, फास्ट अँड स्लो’ (२०११) या ग्रंथात मानवी विचारांच्या दोन प्रणाली मांडल्या :

• प्रणाली १ (वेगवान) : आपोआप, सहज, भावनिक. रस्त्यावर गाडी अंगावर येताना बाजूला उडी मारणे.
• प्रणाली २ (संथ) : जाणीवपूर्वक, कष्टाची, तार्किक. २७ × ४३ चा गुणाकार करणे.

काह्नेमन यांचे एक प्रसिद्ध कोडे भारतीय रूपात पाहू : एक बॅट आणि एक चेंडू मिळून ११० रुपये. बॅट चेंडूपेक्षा १०० रुपयांनी महाग आहे. तर चेंडू किती रुपयांचा? बहुतेकांच्या मनात तात्काळ उत्तर येते — १० रुपये. पण ते चुकीचे आहे! चेंडू १० रुपयांचा असेल तर बॅट ११० रुपयांची, आणि एकूण १२० होतात. योग्य उत्तर आहे ५ रुपये (बॅट १०५, एकूण ११०). काह्नेमन यांनी नोंदवले आहे की जगातील नामांकित विद्यापीठांतील बहुसंख्य विद्यार्थीही पहिले, चुकीचे उत्तर देतात.

हा प्रयोग काय सांगतो? बुद्धिमत्ता असणे पुरेसे नाही; ती वापरण्याची सवय हवी. प्रणाली १ आळशी नाही, ती कार्यक्षम आहे — पण ती सहज फसते. अंधश्रद्धा, अफवा, जाहिरातींचे सापळे आणि राजकीय प्रचार हे सर्व प्रणाली १ ला लक्ष्य करतात. कांटने ज्याला ‘बुद्धी वापरण्याचे धैर्य’ म्हटले, त्याचा आधुनिक अर्थ आहे — प्रणाली २ ला जागे करण्याची शिस्त.

कबुतरांची अंधश्रद्धा

अमेरिकन मानसशास्त्रज्ञ बी. एफ. स्किनर यांनी १९४८ मध्ये एक प्रयोग केला. भुकेल्या कबुतरांना पिंजऱ्यात ठेवून त्यांना ठरावीक वेळाने — त्यांच्या कोणत्याही कृतीशी संबंध नसताना — दाणे दिले. काही दिवसांतच कबुतरे विचित्र सवयी लावून घेऊ लागली. एखादे गोल फिरू लागले, एखादे मान एका बाजूला झटकू लागले. दाणे पडण्याच्या वेळी ते जे करत होते, तीच कृती दाण्याचे ‘कारण’ आहे, असे त्यांनी ‘शिकून’ घेतले. स्किनरने या प्रयोगाला नावच दिले — कबुतरांतील ‘अंधश्रद्धा’.

परीक्षेच्या दिवशी ‘लकी’ पेन, सामन्यापूर्वी ठरावीक पायाने मैदानात प्रवेश, एखादी अंगठी घातल्यावर ‘नोकरी मिळाली’ — योगायोगाला कार्यकारणभाव समजण्याची ही प्रवृत्ती आपल्याला कबुतरांशी जोडते. डेव्हिड ह्यूमने अठराव्या शतकात सांगितलेले — कार्यकारणभाव ही आपल्या मनाची सवय आहे — त्याचा हा प्रयोगशाळेतील पुरावा. अंधश्रद्धा हा अडाणीपणाचा प्रश्न नाही; तो मानवी स्वभावाचा प्रश्न आहे. म्हणूनच तिच्याशी लढण्यासाठी शिक्षणापेक्षाही अधिक काहीतरी हवे — विचार करण्याची सवय.

३. शिक्षण : पोपटपंची की प्रश्नचिन्ह?

आकड्यांचा आरसा

प्रथम संस्थेचा ‘वार्षिक शिक्षण स्थिती अहवाल’ (ASER) हे भारतातील ग्रामीण शिक्षणाचे सर्वात मोठे नागरिक-आधारित सर्वेक्षण आहे. ASER २०२४ मध्ये ६०५ ग्रामीण जिल्ह्यांतील सुमारे १८ हजार गावांमध्ये, ६.४९ लाखांहून अधिक मुलांपर्यंत पोहोचून सर्वेक्षण झाले. (ASER २०२४ हा आजपर्यंतचा ताजा राष्ट्रीय अहवाल आहे; ASER २०२६ चे सर्वेक्षण सप्टेंबर ते नोव्हेंबर २०२६ दरम्यान होत असून त्याचा अहवाल साधारण जानेवारी २०२७ मध्ये अपेक्षित आहे.) त्याचे काही निष्कर्ष :

• सरकारी शाळांतील इयत्ता तिसरीतील केवळ २३.४ टक्के मुले इयत्ता दुसरीच्या पातळीचा मजकूर वाचू शकत होती. (२०२२ मध्ये हे प्रमाण १६.३ टक्के होते, म्हणजे सुधारणा झाली आहे — पण चारपैकी तीन मुले अजूनही मागे आहेत.)
• सरकारी शाळांतील इयत्ता पाचवीतील सुमारे ४४.८ टक्के मुलेच इयत्ता दुसरीचा मजकूर वाचू शकत होती.
• याउलट, १४ ते १६ वयोगटातील ८२.२ टक्के मुले स्मार्टफोन वापरू शकत होती. मागील आठवड्यात ७६ टक्के मुलांनी स्मार्टफोन समाजमाध्यमांसाठी वापरला होता, तर शैक्षणिक कामासाठी ५७ टक्के मुलांनी.

हे आकडे एक विरोधाभास दाखवतात. आपली मुले पुस्तक वाचायला शिकण्याआधीच ‘रील’ पाहायला शिकत आहेत. ज्या मुलाला एक परिच्छेद नीट वाचता येत नाही, ते मूल एखाद्या व्हिडिओतील दाव्याची सत्यता कशी तपासणार?

बँकिंग शिक्षण

आपल्या परंपरेने शिक्षणाचे उद्दिष्ट एका ओळीत सांगितले आहे — ‘सा विद्या या विमुक्तये’ (विष्णुपुराण १.१९.४१) — विद्या तीच, जी मुक्त करते. भीतीपासून, अज्ञानापासून, आंधळ्या अनुकरणापासून. आजचे शिक्षण मुलांना मुक्त करते की परीक्षेच्या जाळ्यात बांधून ठेवते?

ब्राझीलचे शिक्षणतज्ज्ञ पाउलो फ्रेरे यांनी ‘पेडागॉजी ऑफ द ऑप्रेस्ड’ (१९६८) मध्ये ‘बँकिंग शिक्षण’ ही संकल्पना मांडली. या पद्धतीत शिक्षक माहितीची ‘ठेव’ विद्यार्थ्यांच्या डोक्यात ठेवतो, आणि परीक्षेत विद्यार्थी ती ठेव जशीच्या तशी परत काढतो. विद्यार्थी हा रिकामे भांडे; शिक्षक हा भरणारा. फ्रेरे यांच्या मते असे शिक्षण माणसाला जगातील एक ‘वस्तू’ बनवते, ‘कर्ता’ नव्हे. त्याऐवजी त्यांनी संवादावर आधारित, ‘प्रश्न उपस्थित करणारे’ (problem-posing) शिक्षण सुचवले — जिथे विद्यार्थी आपल्या स्वतःच्या जगण्यातील प्रश्नांचे विश्लेषण करायला शिकतो.

आपल्याकडची दहावी-बारावीची ‘मार्कांची शर्यत’ पाहा. ‘महत्त्वाचे प्रश्न’, ‘गाइड’, ‘सराव संच’ — सर्व काही उत्तर पाठ करण्यासाठी. प्रश्न विचारणारा विद्यार्थी अनेकदा ‘उद्धट’ ठरतो. अमेरिकन तत्त्वज्ञ मार्था नसबॉम यांनी ‘नॉट फॉर प्रॉफिट’ (२०१०) मध्ये इशारा दिला आहे की केवळ आर्थिक वाढीसाठी तांत्रिक कौशल्यांवर भर देऊन मानव्यविद्या — इतिहास, तत्त्वज्ञान, साहित्य, कला — दुर्लक्षित करणारे देश लोकशाहीसाठी आवश्यक असलेली चिकित्सक, सहानुभूतिशील नागरिकता गमावतात. विशेष म्हणजे नसबॉम यांनी आपल्या मांडणीत रवींद्रनाथ टागोरांच्या शांतिनिकेतनातील शिक्षणप्रयोगांचा आदर्श म्हणून उल्लेख केला आहे.

टागोरांचे स्वप्न

टागोरांनी ‘गीतांजली’तील (इंग्रजी आवृत्ती १९१२, कविता ३५) एका प्रार्थनेत अशा देशाची कल्पना केली, जिथे मन भयमुक्त असेल आणि मस्तक ताठ; जिथे ज्ञान मुक्त असेल; जिथे जग संकुचित घरगुती भिंतींनी तुकड्यांत विभागलेले नसेल; आणि जिथे विवेकाचा निर्मळ प्रवाह मृत रूढींच्या वाळवंटात हरवला नसेल. शंभराहून अधिक वर्षांनंतरही ही प्रार्थना आपल्या शिक्षणव्यवस्थेसाठी एक अपूर्ण कार्यक्रमपत्रिका आहे.

४. अल्गोरिदमचे बुडबुडे : प्लेटोची डिजिटल गुहा

मिठाची अफवा : एका दिवसाचा गोंधळ

११ नोव्हेंबर २०१६. उत्तर प्रदेश, दिल्ली, आंध्र प्रदेश, उत्तराखंड, राजस्थान, बिहार, पश्चिम बंगाल अशा अनेक राज्यांत अचानक एक अफवा पसरली — मिठाचा तुटवडा येणार आहे! बघता बघता दुकानांसमोर रांगा लागल्या, लोक पोतीच्या पोती मीठ खरेदी करू लागले, आणि काही ठिकाणी मिठाचे भाव अवाच्या सवा वाढले.

प्रत्यक्षात तुटवडा नव्हताच. केंद्र सरकारच्या ग्राहक व्यवहार मंत्रालयाने ६ डिसेंबर २०१६ रोजी लोकसभेत दिलेल्या उत्तरानुसार, २०१५-१६ मध्ये देशात ६४.५४ लाख टन मिठाचे उत्पादन झाले होते, तर वार्षिक गरज ६२.४३ लाख टनांची होती — म्हणजे गरजेपेक्षा अधिक साठा. मंत्रालयाने त्याच दिवशी माध्यमांतून अफवेचे खंडन केले आणि अनेक शहरांच्या पोलिसांनी अफवा पसरवू नका, अशी आवाहने केली.

कल्पना करा — ज्या घरात आधीच वर्षभर पुरेल एवढे मीठ आहे, त्या घरातला माणूसही रांगेत उभा राहून आणखी पोते घेतो. कोणी त्याला मूर्ख म्हणेल; पण तो मूर्ख नसतो. तो घाबरलेला असतो. तो फक्त एकच गोष्ट करत नाही — थांबून विचार करणे. माहिती कुठून आली? पुरावा काय? ज्या देशात समुद्रकिनारे आणि खाऱ्या पाण्याचे प्रचंड साठे आहेत, तिथे मीठ अचानक संपेल कसे? प्रणाली १ ने भीतीपोटी निर्णय घेतला; प्रणाली २ ला जागे होण्याची संधीच मिळाली नाही. मिठाच्या अफवेत नुकसान बहुतांशी खिशाचे झाले; पण हीच यंत्रणा आरोग्य, समाजस्वास्थ्य आणि सलोखा यांविषयीच्या अफवांत किती गंभीर रूप घेऊ शकते, याचा विचार प्रत्येक जबाबदार नागरिकाने करायला हवा.

तुकारामांनी आपल्या समाजाविषयी जी कळकळ व्यक्त केली, ती इथे आठवते :

बुडती हे जन न देखवे डोळां । म्हणोनि कळवळा येत असे ॥ — संत तुकाराम

अफवेच्या पुरात लोक असे बुडताना पाहून नुसता संताप उपयोगाचा नाही; कळवळा हवा — आणि त्या कळवळ्यातूनच उपाय शोधायला हवा.

फिल्टर बबल

एली पॅरिसर यांनी ‘द फिल्टर बबल’ (२०११) मध्ये दाखवले की इंटरनेटवरील अल्गोरिदम प्रत्येकाला त्याच्या आधीच्या आवडीनिवडींनुसार माहिती दाखवतात. परिणामी प्रत्येकजण स्वतःच्या मताच्या ‘बुडबुड्यात’ बंदिस्त होतो — जिथे त्याला फक्त त्याला पटणारी मते ऐकू येतात. प्लेटोच्या गुहेतील कैदी भिंतीवरील सावल्यांनाच खरे जग समजत; आज प्रत्येकाची गुहा वेगळी आहे, आणि प्रत्येकाच्या भिंतीवर त्याच्या आवडीच्या सावल्या नाचत आहेत.

मीम्स : कल्पनांची उत्क्रांती

रिचर्ड डॉकिन्स यांनी ‘द सेल्फिश जीन’ (१९७६) मध्ये ‘मीम’ ही संकल्पना मांडली होती — मनातून मनात जाणारी, स्वतःच्या प्रती तयार करणारी कल्पना. जनुकांप्रमाणेच मीम्समध्येही ‘नैसर्गिक निवड’ होते; पण इथे जी कल्पना टिकते ती खरी असते म्हणून नव्हे, तर ती लक्षात राहते, भावना भडकवते आणि पुढे पाठवावीशी वाटते म्हणून. मिठाची अफवा हे याचे उत्तम उदाहरण — ‘उद्या मीठ मिळणार नाही’ हा मीम भीती, कुटुंबाची काळजी आणि ‘इतरांनी आधीच घेतले तर?’ ही धास्ती या तिन्ही भावनांना एकाच वेळी भिडत होता. सत्याला असा कोणताही आपोआप मिळणारा ‘उत्क्रांतीचा फायदा’ नसतो. म्हणूनच सत्याला जाणीवपूर्वक संरक्षण द्यावे लागते.

शिरवाडकरांनी मराठी बुद्धिजीवींच्या ‘बेट प्रवृत्ती’वर टीका केली होती. आज ही प्रवृत्ती तंत्रज्ञानाने सार्वत्रिक केली आहे. आपण सर्वजण आपापल्या डिजिटल बेटांवर राहतो — आणि प्रत्येक बेटाला वाटते की तेच संपूर्ण जग आहे.

करमणुकीत मरणारा समाज

अमेरिकन माध्यमविचारवंत नील पोस्टमन यांनी ‘अम्युझिंग अवरसेल्व्ह्ज टू डेथ’ (१९८५) मध्ये एक भेदक तुलना केली. जॉर्ज ऑर्वेलच्या ‘१९८४’ (१९४९) मध्ये भीती होती की हुकूमशाही सरकार पुस्तकांवर बंदी घालेल, सत्य दडपेल. ऑल्डस हक्स्लेच्या ‘ब्रेव्ह न्यू वर्ल्ड’ (१९३२) मध्ये भीती होती की पुस्तकांवर बंदी घालण्याची गरजच उरणार नाही, कारण कोणाला ती वाचायचीच इच्छा नसेल; सत्य माहितीच्या समुद्रात बुडून जाईल; आणि माणसे करमणुकीच्या नशेत स्वतःहून गुलामगिरी स्वीकारतील. पोस्टमन यांच्या मते हक्स्लेची भीती अधिक खरी ठरत होती. दूरदर्शनच्या युगाबद्दलचे हे निरीक्षण साठ सेकंदांच्या ‘रील’च्या युगात तर अधिकच धारदार झाले आहे.

५. विचारशून्यतेचे भय

हॅना आरेंट : दुष्टतेचे सामान्यत्व

१९६१ मध्ये जेरुसलेममध्ये नाझी अधिकारी ॲडॉल्फ आइकमनवर खटला चालला. लाखो ज्यूंना छळछावण्यांकडे पाठवण्याची व्यवस्था उभी करणाऱ्या प्रमुख अधिकाऱ्यांपैकी तो एक होता. जर्मन-अमेरिकन तत्त्वज्ञ हॅना आरेंट यांनी हा खटला वृत्तांकनासाठी पाहिला आणि ‘आइकमन इन जेरुसलेम’ (१९६३) लिहिले. त्यांना अपेक्षित होता एक क्रूर, राक्षसी माणूस. त्यांना दिसला एक सामान्य, कंटाळवाणा नोकरशहा — जो ‘मी फक्त आदेशांचे पालन करत होतो’ असे पुन्हा पुन्हा सांगत होता.

आरेंट यांनी यासाठी ‘दुष्टतेचे सामान्यत्व’ (banality of evil) हा वादग्रस्त पण अर्थपूर्ण शब्दप्रयोग वापरला. त्यांचा मुद्दा असा होता की प्रचंड दुष्टता नेहमी दुष्ट हेतूंमधूनच जन्मत नाही; ती अनेकदा विचारशून्यतेतून — स्वतःच्या कृतींचा परिणाम स्वतःला न विचारण्यातून — जन्मते. (नंतरच्या संशोधनात, विशेषतः बेटिना स्टँगनेथ यांच्या अभ्यासात, आइकमन आरेंट यांना दिसला त्यापेक्षा अधिक कडवा विचारसरणीवादी होता, हे पुढे आले. पण आरेंट यांचा मूळ इशारा — विचारशून्यता ही नैतिक धोक्याची सुरुवात आहे — आजही मोलाचा आहे.)

अफवेमागे धावणारी गर्दी, ‘फॉरवर्ड’ बटण दाबणारे आपण, ‘वरून आदेश आहे’ म्हणणारा अधिकारी — सर्वांना हा इशारा लागू आहे.

एरिक फ्रॉम : स्वातंत्र्याची भीती

मानसशास्त्रज्ञ एरिक फ्रॉम यांनी ‘एस्केप फ्रॉम फ्रीडम’ (१९४१) मध्ये एक धक्कादायक निरीक्षण मांडले : माणसाला स्वातंत्र्य हवे असते, पण स्वातंत्र्याबरोबर येणारी जबाबदारी आणि एकटेपणा त्याला घाबरवतो. म्हणून तो स्वतःहून एखाद्या सत्तेच्या, नेत्याच्या, गटाच्या छायेत आश्रय घेतो — ‘माझ्यासाठी तुम्हीच विचार करा.’ आंबेडकरांनी संविधान सभेत राजकारणातील विभूतिपूजेविरुद्ध दिलेला इशारा आणि फ्रॉमचे हे विश्लेषण एकमेकांना पूरक आहेत. विचार करण्याचे धैर्य म्हणजे स्वातंत्र्याचे ओझे स्वीकारण्याचे धैर्य.

६. कृत्रिम बुद्धिमत्ता : थ्यूथचे नवे वरदान

प्लेटोच्या ‘फीड्रस’ (२७४–२७५) या संवादात सॉक्रेटिस एक इजिप्शियन कथा सांगतो. थ्यूथ नावाचा देव लेखनकलेचा शोध लावतो आणि राजा थामसला अभिमानाने सांगतो — हे स्मरणशक्ती आणि शहाणपण वाढवणारे औषध आहे. राजा उत्तर देतो : उलट, यामुळे लोक स्मरणशक्ती वापरणे सोडून देतील; ते बाहेरच्या खुणांवर अवलंबून राहतील; त्यांच्याकडे खरे शहाणपण नसेल, फक्त शहाणपणाचा आभास असेल.

अडीच हजार वर्षांनंतर आपण नेमक्या याच प्रश्नासमोर उभे आहोत — फक्त ‘लेखन’च्या जागी ‘कृत्रिम बुद्धिमत्ता’ (AI) आहे. आज एखादा विद्यार्थी निबंध स्वतः न लिहिता AI कडून लिहून घेतो. कर्मचारी अहवाल, शेतकरी पीकसल्ला, रुग्ण आजाराची माहिती — सर्व काही यंत्राला विचारले जाते.

या प्रश्नाची दोन्ही बाजूंनी प्रामाणिक मांडणी करायला हवी. एकीकडे, लेखनामुळे स्मरणशक्ती कमी झाली असेल, पण मानवी ज्ञानाचा प्रचंड विस्तार झाला — थामसची भीती पूर्ण खरी ठरली नाही. AI सुद्धा माणसाला ज्ञानाची नवी दारे उघडून देऊ शकते — दुर्गम खेड्यातील मुलाला जगातील उत्तम शिक्षक मिळू शकतो. दुसरीकडे, थामसचा इशारा पूर्ण खोटाही ठरला नाही — ‘शहाणपणाचा आभास’ हा धोका आज कधी नव्हे इतका वास्तव आहे. AI आत्मविश्वासाने चुकीची माहितीही देऊ शकते; आणि प्रणाली १ ला ते आत्मविश्वासपूर्ण उत्तर सहज पटते.

हरारींचे तीन इशारे

३० नोव्हेंबर २०२२ रोजी ‘चॅटजीपीटी’ सार्वजनिक झाल्यानंतर जनरेटिव्ह कृत्रिम बुद्धिमत्ता अवघ्या काही वर्षांत कोट्यवधी लोकांच्या रोजच्या वापरात आली. युव्हाल नोआ हरारी यांनी त्याआधीपासूनच या विषयावर सातत्याने लिहिले आहे, आणि त्यांचे तीन ग्रंथ या प्रश्नाचे तीन टप्पे दाखवतात.

• ‘होमो डेअस’ (२०१६; मराठी अनु. सुश्रुत कुलकर्णी) : ‘डेटावाद’ — माहितीचा प्रवाह हेच सर्वोच्च मूल्य मानणारी नवी श्रद्धा. जेव्हा अल्गोरिदम आपल्याला आपल्यापेक्षा चांगले ओळखू लागतील, तेव्हा आपण निर्णय — काय खायचे, कोणाशी लग्न करायचे, कोणाला मत द्यायचे — त्यांच्याकडे सोपवू लागू, असा त्यांचा इशारा होता.
• ‘२१ व्या शतकासाठी २१ धडे’ (२०१८; मराठी अनु. सुनील तांबे) : या ग्रंथाची पहिलीच ओळ आजच्या काळाचे सार सांगते — ‘In a world deluged by irrelevant information, clarity is power.’ असंबद्ध माहितीच्या महापुरात स्पष्टता हीच शक्ती आहे. शिक्षणाचा भर माहिती पुरवण्यावर नव्हे, तर माहितीचा अर्थ लावण्यावर, बदलाशी जुळवून घेण्यावर आणि मानसिक संतुलनावर असला पाहिजे, असे हरारी सुचवतात.
• ‘नेक्सस’ (२०२४) : हा ग्रंथ एका भोळ्या समजुतीवर प्रहार करतो — जितकी अधिक माहिती, तितके अधिक सत्य. हरारी याला माहितीविषयीचा ‘भोळा दृष्टिकोन’ म्हणतात. इतिहास दाखवतो की माहितीचे मुख्य काम लोकांना ‘जोडणे’ हे आहे, सत्य सांगणे नव्हे; आणि लोकांना जोडण्यासाठी खोट्या कथा अनेकदा सत्यापेक्षा अधिक प्रभावी ठरतात. मग समाज सत्याकडे कसा जातो? हरारींचे उत्तर — ‘स्वयं-सुधारणा यंत्रणा’ (self-correcting mechanisms). विज्ञान आपल्या चुका मान्य करते आणि सुधारते; स्वतंत्र न्यायालये, मुक्त माध्यमे, निवडणुका सत्तेच्या चुका दुरुस्त करतात. ‘आम्ही कधीच चुकत नाही’ असा दावा करणारी कोणतीही व्यवस्था — धार्मिक असो वा राजकीय — ही स्वयं-सुधारणा थांबवते. आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेबाबत त्यांचा सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा : छपाई यंत्र किंवा रेडिओ ही साधने होती; AI ही इतिहासातील पहिली अशी तंत्रज्ञान-व्यवस्था आहे जी स्वतः निर्णय घेऊ शकते आणि नव्या कल्पना निर्माण करू शकते — म्हणजे ती केवळ साधन नसून ‘कर्ता’ (agent) आहे.

हरारींचा ‘स्वयं-सुधारणा’ विचार पॉपरच्या ‘खोटे ठरवता येण्याच्या’ कसोटीचा आणि आंबेडकरांच्या विभूतिपूजेविरुद्धच्या इशाऱ्याचा आधुनिक विस्तार आहे. मात्र हरारींच्या भाकितांचीही चिकित्सा हवी — ‘होमो डेअस’मध्ये नैसर्गिक साथीच्या रोगांवर मानवजातीने जवळजवळ नियंत्रण मिळवल्याचे त्यांचे विधान कोविड-१९ ने खोटे ठरवले, याकडे दर्शना नारायणन यांच्यासारख्या टीकाकारांनी लक्ष वेधले आहे. भविष्यवेधी लेखनाचे हेच वैशिष्ट्य आहे : प्रश्न अचूक, उत्तरे तात्पुरती.

म्हणून निकष स्पष्ट आहे : AI ला उत्तरांचे यंत्र मानू नका; त्याला प्रश्नांचा सहकारी माना. त्याने दिलेले उत्तर स्वतः तपासा, त्याचे स्रोत विचारा, विरुद्ध बाजू मागा. यंत्र जितके अधिक हुशार होईल, तितकी माणसाची ‘योग्य प्रश्न विचारण्याची’ आणि ‘उत्तरांची चिकित्सा करण्याची’ क्षमता अधिक मौल्यवान होईल. भविष्याची सर्वात मोठी विषमता कदाचित श्रीमंत-गरीब अशी नसेल, तर विचार करू शकणारे आणि विचार करणे यंत्रावर सोपवलेले — अशी असेल.

७. विचार करणारा समाज घडवण्याची सूत्रे

तत्त्वज्ञान आणि संशोधन यांचा उपयोग शेवटी आचरणात दिसला पाहिजे. मार्क्सच्या शब्दांत, जग समजावून सांगणे पुरेसे नाही; ते बदलले पाहिजे. म्हणून ही काही व्यावहारिक सूत्रे — व्यक्ती, कुटुंब, शाळा आणि समाज या चार पातळ्यांवर.

व्यक्ती : सात प्रश्नांची चाळणी

अमेरिकन खगोलशास्त्रज्ञ कार्ल सेगन यांनी ‘द डेमन-हॉन्टेड वर्ल्ड’ (१९९५) मध्ये खोट्या दाव्यांची तपासणी करण्यासाठी एक ‘बालोनी डिटेक्शन किट’ सुचवले होते. त्याच्यावर आणि कालाम सुत्त, न्यायशास्त्र, पॉपर यांच्या विचारांवर आधारित, आपल्या रोजच्या वापरासाठी ही सात प्रश्नांची चाळणी :

• स्रोत कोण? — ही माहिती कोणी, कुठे, कधी प्रसिद्ध केली? ‘फॉरवर्डेड’ हा स्रोत नव्हे.
• पुरावा काय? — केवळ दावा आहे की स्वतंत्रपणे तपासता येणारा पुरावा?
• दुसरे स्पष्टीकरण शक्य आहे का? — योगायोग, गैरसमज, अर्धवट माहिती?
• यात कोणाचा फायदा आहे? — ही माहिती पसरल्याने कोणाला पैसा, सत्ता, मते मिळतात?
• हे खोटे कसे ठरेल? — कोणता पुरावा मिळाला तर मी माझे मत बदलेन? (पॉपरची कसोटी)
• माझी भावना काय म्हणते? — मला राग, भीती किंवा अभिमान वाटतो आहे का? तीव्र भावना ही प्रणाली १ ची घंटा आहे; तेव्हाच थांबायचे.
• विरोधक काय म्हणतो? — त्याचे मत मी त्याच्याहून चांगल्या रीतीने मांडू शकतो का? (शास्त्रार्थातील पूर्वपक्ष)

कुटुंब : ‘का?’चा सन्मान

मुलाने विचारलेला प्रश्न कितीही ‘अडचणीचा’ असो — देव कुठे राहतो? आपण ही प्रथा का पाळतो? आजोबांनी असे का केले? — त्याला ‘गप्प बस’ हे उत्तर नको. ‘मला माहीत नाही, चल आपण शोधू या’ हे उत्तर मुलाला दोन गोष्टी शिकवते : अज्ञान मान्य करणे लज्जास्पद नाही, आणि उत्तर शोधता येते. सॉक्रेटिसची संपूर्ण पद्धत या एका वाक्यात आहे. जेवणाच्या टेबलावर एखाद्या बातमीवर कुटुंबात मतभेदासह चर्चा होणे — हीच लोकशाहीची पहिली शाळा आहे.

शाळा : उत्तरांऐवजी प्रश्नांना गुण

राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० ने पाठांतराऐवजी संकल्पनात्मक आकलन आणि चिकित्सक विचारांवर भर देण्याची भूमिका घेतली आहे. धोरणाची दिशा योग्य आहे; प्रश्न अंमलबजावणीचा आहे. काही साधे बदल मोठा फरक घडवू शकतात — वर्गात आठवड्यातून एक तास ‘प्रश्न तास’, जिथे विद्यार्थी प्रश्न विचारतात आणि चांगल्या प्रश्नाला गुण मिळतात; एकाच ऐतिहासिक घटनेची दोन वेगवेगळी वर्णने देऊन विद्यार्थ्यांना तुलना करायला लावणे; शाळेत ‘तथ्य-तपासणी मंडळ’ — व्हॉट्सॲपवरील एखादा दावा घेऊन तो विद्यार्थ्यांनी तपासणे. हे प्रयोग खर्चिक नाहीत; त्यासाठी हवा फक्त दृष्टिकोन.

समाज : अनुभव मंटपाचे पुनरुज्जीवन

भाग २ मध्ये आपण बसवेश्वरांचा अनुभव मंटप आणि अकबराचा इबादतखाना पाहिला. आज आपल्याकडे त्यांचे आधुनिक रूप आहे — ग्रामसभा, वाचनालये, अभ्यासवर्ग, व्याख्यानमाला. महाराष्ट्राला वसंत व्याख्यानमालेसारख्या (पुणे, १८७५ पासून) विचारमंचांची दीर्घ परंपरा आहे. पण अशी अनेक व्यासपीठे आज ओस पडत चालली आहेत किंवा केवळ औपचारिक बनत आहेत. विचार करणारा समाज घडवायचा तर मतभिन्नतेसाठी सुरक्षित व्यासपीठे हवीत — जिथे विरोधी मत मांडणाऱ्याला ‘देशद्रोही’ किंवा ‘धर्मद्रोही’ ठरवले जाणार नाही.

अमेरिकन सामाजिक मानसशास्त्रज्ञ जोनाथन हाइट यांनी ‘द रायटियस माइंड’ (२०१२) मध्ये दाखवले की माणसे प्रथम अंतःप्रेरणेने नैतिक निर्णय घेतात आणि मग त्याचे तार्किक समर्थन शोधतात; म्हणूनच केवळ तर्काने विरोधकाचे मन क्वचितच बदलते. त्यांचा सल्ला असा की आधी नाते, आदर आणि विश्वास निर्माण करा; मग मतभेदांवर बोला. अशोकाचा बारावा शिलालेख, गांधी-टागोरांचा पत्रव्यवहार आणि हाइट यांचे संशोधन एकाच निष्कर्षाकडे नेतात : विवेक हा फक्त बुद्धीचा प्रश्न नाही, तो सौजन्याचाही प्रश्न आहे. तुकारामांनी खऱ्या माणुसकीची जी कसोटी सांगितली, ती विचार करणाऱ्या समाजाचीही कसोटी आहे :

जे कां रंजले गांजले । त्यांसि म्हणे जो आपुले ॥ तो चि साधु ओळखावा । देव तेथें चि जाणावा ॥ — संत तुकाराम

८. बेटांवरून पुलांकडे

या तीन भागांच्या प्रवासाकडे मागे वळून पाहू या.

पहिल्या भागात आपण पाहिले की ज्ञानाचा इतिहास हा पुलांचा इतिहास आहे — ब्रह्मगुप्तापासून अल-ख्वारिझ्मीपर्यंत, ॲरिस्टॉटलपासून इब्न रुश्दपर्यंत, थेल्सपासून पॉपरपर्यंत. दुसऱ्या भागात पाहिले की भारत हा अशा पुलांचा एक महान शिल्पकार होता — गार्गीपासून अशोकापर्यंत, दारा शुकोहपासून आंबेडकरांपर्यंत — पण आपणच त्या पुलांचा विसर पडू दिला. आणि या भागात पाहिले की आज तंत्रज्ञानाने आपल्या प्रत्येकाला एका डिजिटल बेटावर नेऊन ठेवले आहे.

शिरवाडकरांनी ज्या ‘बेट प्रवृत्ती’ची चिंता व्यक्त केली, तिचे उत्तर एकच आहे — पूल बांधणे. स्वतःच्या मताच्या बाहेरचे एक पुस्तक दर महिन्याला वाचणे हा एक पूल. विरोधी मताच्या मित्राशी शांतपणे बोलणे हा एक पूल. मुलाच्या ‘का?’ला आदराने उत्तर देणे हा एक पूल. ‘फॉरवर्ड’ करण्याआधी दहा सेकंद थांबणे हा एक पूल.

समारोप : विचार करण्याचे धैर्य

पूल ही प्रतिमा या मालिकेत वारंवार आली, कारण विचार करणारी माणसे नेहमीच पुलांवर उभी असतात — परंपरा आणि आधुनिकता, श्रद्धा आणि चिकित्सा, ‘आपण’ आणि ‘ते’ यांच्यामध्ये. आणि पुलावर उभे राहणे धोक्याचे असते, कारण दोन्ही बाजूंचे लोक तुमच्यावर संशय घेतात.

फ्रेंच विचारवंत व्हॉल्टेअरने १७६१ मध्ये ‘The Story of a Good Brahmin’ (मूळ फ्रेंच : Histoire d’un bon Bramin) ही छोटी कथा लिहिली होती. तिच्या नायकाला — त्या विद्वान Brahmin ला — शेजारच्या अशिक्षित, पण समाधानी वृद्धेचे सुख ठाऊक होते; तरीही त्याने अज्ञानातील सुखापेक्षा अस्वस्थ करणारे ज्ञान निवडले. सॉक्रेटिसने विष प्याले, पण प्रश्न विचारणे सोडले नाही. गार्गी याज्ञवल्क्यांच्या इशाऱ्यानंतरही पुन्हा उभी राहिली. तुकारामांचे अभंग बुडवले गेले, पण लोकांच्या ओठांवर तरंगत राहिले. आगरकरांची जिवंतपणी प्रेतयात्रा निघाली, पण त्यांनी ‘इष्ट असेल ते बोलणे’ थांबवले नाही. दाभोलकरांनी दहा वर्षे संयमाने, संवादाने पाठपुरावा केला, आणि त्यांनी मांडलेला विवेकाचा विचार आज महाराष्ट्राच्या कायदेपुस्तकात आहे.

पण हे धैर्य उद्धटपणाचे नाही. तुकारामांनी त्याचे नेमके रूप सांगितले आहे :

मऊ मेणाहुनी आम्ही विष्णुदास । कठिण वज्रास भेदूं ऐसे ॥ — संत तुकाराम

माणसांशी वागताना मेणाहून मऊ, पण अन्याय आणि असत्य यांच्यासमोर वज्रालाही भेदणारे कठोर — विवेकी माणसाचे यापेक्षा सुंदर वर्णन कुठे सापडेल?

कांटने प्रबोधनाचे सूत्र दिले होते — स्वतःची बुद्धी वापरण्याचे धैर्य बाळगा. या मालिकेचे नाव त्यावरूनच ठेवले होते. पण शेवटी हे धैर्य कोणत्याही तत्त्वज्ञाच्या ग्रंथात मिळत नाही. ते मिळते एका लहान, रोजच्या निर्णयात — आज रात्री तुमचे मूल जेव्हा विचारेल, ‘आई-बाबा, हे असे का?’ तेव्हा तुम्ही काय उत्तर देता, त्यात.

ग्रीक पुराणकथेत स्फिंक्सने इडिपसला घातलेल्या कोड्याचे उत्तर होते — ‘माणूस’. खऱ्या अर्थाने पाहिले तर सर्व प्रश्नांच्या केंद्रस्थानी माणूसच आहे, आणि माणूस हेच सर्वात मोठे कोडे आहे. ते कोडे अजून सुटलेले नाही; कदाचित कधीच पूर्ण सुटणारही नाही. पण ते सोडवण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न करणारी, प्रश्न विचारण्याचे धैर्य आणि उत्तर ऐकण्याची नम्रता बाळगणारी पिढी घडवणे — हीच आपली खरी जबाबदारी आहे. विचार करणे म्हणजे शेवटी माणूस असणे. आणि त्या पिढीसाठी ज्ञानेश्वरांनी सातशे वर्षांपूर्वी मागितलेले पसायदानच आपलेही मागणे असावे :

दुरितांचें तिमिर जावो । विश्व स्वधर्मसूर्यें पाहो । जो जें वांछील तो तें लाहो । प्राणिजात ॥ — संत ज्ञानेश्वर (पसायदान)

‘विचार करण्याचे धैर्य’ — मालिका समाप्त

❖  ❖  ❖

वाचकांसाठी विचारप्रश्न

• शेवटची कोणती बातमी किंवा संदेश तुम्ही न तपासता पुढे पाठवला? आता सात प्रश्नांच्या चाळणीतून तो तपासून पाहा.
• तुमच्या घरात मुलांच्या ‘अडचणीच्या’ प्रश्नांना कसे उत्तर दिले जाते?
• AI चा वापर तुम्ही ‘उत्तरांचे यंत्र’ म्हणून करता की ‘प्रश्नांचा सहकारी’ म्हणून?
• तुमच्या गावात किंवा शहरात मतभिन्नतेसाठी सुरक्षित असे एखादे व्यासपीठ आहे का? नसल्यास ते कसे उभे करता येईल?

लेखकाचे निवेदन व अस्वीकरण (Disclaimer)

‘विचार करण्याचे धैर्य’ ही मालिका लिहिण्यामागचा हेतू अगदी साधा आहे — वाचकाला विचार करायला उद्युक्त करणे. कोणाला दुखावणे, हिणवणे किंवा कोणत्याही श्रद्धेचा उपमर्द करणे हा हेतू नाही, नव्हता आणि असणारही नाही. तरीही विचारांच्या प्रांतात शिरताना काही गोष्टी स्पष्टपणे नोंदवणे हे लेखक म्हणून माझे कर्तव्य आहे.

• श्रद्धेविषयी आदर : या मालिकेत धर्म, ईश्वर, परंपरा आणि श्रद्धा यांची चर्चा आहे. आस्तिक असो वा नास्तिक, कोणत्याही धर्माचा, पंथाचा, संप्रदायाचा किंवा विचारधारेचा वाचक असो — प्रत्येकाच्या श्रद्धेचा आणि विवेकाचा मला मनापासून आदर आहे. लेखातील चिकित्सा ही व्यक्तींवर किंवा समूहांवर नसून विचारांवर आणि प्रवृत्तींवर आहे. ‘अंधश्रद्धा’ हा शब्द जिथे आला आहे, तिथे त्याचा अर्थ माणसाचे शोषण करणाऱ्या, त्याच्या आरोग्याला वा प्रतिष्ठेला धोका निर्माण करणाऱ्या प्रथा एवढाच आहे — श्रद्धामात्रावर हा आक्षेप नाही.
• उद्धृत विचार त्या-त्या लेखकांचे : डॉकिन्स, हरारी, मार्क्स, नीत्शे, आंबेडकर, गांधी, सेन किंवा इतर कोणत्याही विचारवंताची मांडणी या लेखात आली असेल, तर ती त्यांची मते म्हणून आणि शक्य तिथे त्यांच्या टीकाकारांच्या मतांसह मांडली आहे. एखादे मत लेखात आले म्हणजे लेखक त्याच्याशी पूर्णपणे सहमत आहे, असा अर्थ घेऊ नये. वाचकाने दोन्ही बाजू पाहून स्वतःचा निष्कर्ष काढावा, हाच या मालिकेचा आग्रह आहे.
• राजकीय तटस्थता : या मालिकेत कोणत्याही राजकीय पक्षाचा, नेत्याचा किंवा संघटनेचा प्रचार वा विरोध केलेला नाही. डॉ. आंबेडकरांचा विभूतिपूजेविरुद्धचा इशारा किंवा अशोकाचा सहिष्णुतेचा संदेश हे सर्व विचारसरणींना आणि सर्व काळाला समानपणे लागू होणारे विचार म्हणून मांडले आहेत.
• समकालीन व्यक्ती व घटना : समकालीन विचारवंतांचा उल्लेख केवळ त्यांच्या प्रकाशित लेखनाच्या व विचारांच्या आधारे केला आहे. कोणत्याही न्यायप्रविष्ट प्रकरणावर, कोणत्याही व्यक्तीच्या दोषाबाबत वा निर्दोषत्वाबाबत, किंवा कोणत्याही समुदायाबाबत या लेखात भाष्य केलेले नाही. समाजातील घटनांची उदाहरणे देताना व्यक्ती, गावे वा समुदायांची नावे टाळून केवळ अधिकृत सरकारी नोंदींतील तपशील घेतले आहेत.
• ऐतिहासिक तारखा व मतभेद : प्राचीन व्यक्तींच्या (बुद्ध, महावीर, कणाद, झरथुष्ट्र इत्यादी) आणि घटनांच्या (उदा. नालंदाचा विध्वंस) तारखा व तपशील यांबाबत अभ्यासकांत मतभेद आहेत. लेखात शक्य तिथे ‘परंपरेनुसार’ किंवा ‘अभ्यासकांच्या मते’ असे स्पष्ट नमूद केले आहे.
• अवतरणे, अनुवाद आणि स्वामित्वहक्क : वेद, उपनिषदे, भगवद्गीता, संस्कृत सुभाषिते, संत तुकाराम-ज्ञानेश्वर-कबीर, महात्मा फुले यांची अवतरणे सार्वजनिक वारशातील (public domain) मूळ स्रोतांतून घेतली आहेत. त्यांचे मराठी अर्थ हे लेखकाने केलेले मुक्त, भावानुवादात्मक रूपांतर आहे; अभ्यासकांनी मूळ ग्रंथ व प्रमाणित आवृत्त्या पाहाव्यात. आधुनिक ग्रंथांतील मजकूर शब्दशः उद्धृत केलेला नाही — त्यांचा आशय लेखकाच्या शब्दांत, संदर्भासह मांडला आहे. एखादे अत्यल्प इंग्रजी अवतरण आलेच असेल, तर ते संदर्भ म्हणून आणि मूळ लेखकाच्या नावासह आहे.
• ग्रंथांचा उल्लेख : लेखात उल्लेखलेले ग्रंथ, त्यांचे मराठी अनुवाद आणि प्रकाशक हे केवळ वाचनासाठीचे संदर्भ आहेत; ती कोणत्याही प्रकाशनाची जाहिरात किंवा शिफारस नाही. किमती, आवृत्त्या आणि उपलब्धता बदलू शकतात.
• आकडेवारी : आकडेवारी भारत सरकारची अधिकृत प्रसिद्धिपत्रके (PIB), ‘ASER’ सारखे मान्यताप्राप्त अहवाल, OECD आणि अधिकृत कायदे-संग्रह यांतून घेतली आहे. ती २४ ऑक्टोबर २०२६ रोजी उपलब्ध असलेल्या ताज्या माहितीनुसार आहे; नंतर प्रसिद्ध होणाऱ्या अहवालांनुसार ती बदलू शकते.
• व्यावसायिक सल्ला नाही : हा लेख वैचारिक, शैक्षणिक आणि माहितीपर स्वरूपाचा आहे. तो कोणत्याही प्रकारचा कायदेशीर, वैद्यकीय, धार्मिक किंवा आर्थिक सल्ला नाही.
• चूक-दुरुस्तीचे स्वागत : सर्व तथ्ये काळजीपूर्वक पडताळली असली तरी चूक होणे मानवी आहे. एखादी तथ्यात्मक चूक, अपूर्ण संदर्भ किंवा एखाद्या वाक्याने कोणाचे मन दुखावले असल्यास कृपया vimarshinsights.in वरील संपर्क-सुविधेद्वारे कळवावे. पुराव्यासह आलेल्या प्रत्येक सूचनेचा विचार करून आवश्यक दुरुस्ती कृतज्ञतापूर्वक केली जाईल — कारण या मालिकेचा संपूर्ण आशयच ‘चूक मान्य करून सुधारणे’ हा आहे.

युक्तियुक्तमुपादेयं वचनं बालकादपि । अन्यत्तृणमिव त्याज्यमप्युक्तं पद्मजन्मना ॥

(तर्कशुद्ध वचन एखाद्या लहान मुलाचे असले तरी स्वीकारावे; तर्कहीन वचन प्रत्यक्ष ब्रह्मदेवाने सांगितले असले तरी गवताच्या काडीसारखे त्यागावे.) — योगवासिष्ठ

संदर्भ

1. महाराष्ट्र नरबळी आणि इतर अमानुष, अनिष्ट व अघोरी प्रथा व जादूटोणा यांना प्रतिबंध घालण्याबाबत आणि त्यांचे समूळ उच्चाटन करण्याबाबत अधिनियम, २०१३ (महाराष्ट्र अधिनियम क्र. ३०, २०१३; अधिनियमित २० डिसेंबर २०१३) — India Code, भारत सरकार (indiacode.nic.in).
2. तुकाराम. श्री तुकारामबावांच्या अभंगांची गाथा (शासकीय गाथा). मुंबई : महाराष्ट्र शासन, १९५०.
3. ज्ञानेश्वर. श्रीज्ञानेश्वरी, अध्याय १८ (पसायदान); विष्णुपुराण १.१९.४१.
4. दाभोलकर, नरेंद्र. विचार तर कराल?; श्रद्धा-अंधश्रद्धा; अंधश्रद्धा विनाशाय; भ्रम आणि निरास; प्रश्नचिन्ह आणि पूर्णविराम.
5. Kahneman, Daniel. Thinking, Fast and Slow. New York: Farrar, Straus and Giroux, 2011.
6. Skinner, B. F. ‘“Superstition” in the Pigeon’. Journal of Experimental Psychology 38(2), 1948, pp. 168–172.
7. Pratham / ASER Centre. Annual Status of Education Report (Rural) 2024: National Findings. New Delhi, January 2025.
8. Freire, Paulo. Pedagogy of the Oppressed. 1968 (इंग्रजी भाषांतर, New York: Herder and Herder, 1970).
9. Nussbaum, Martha C. Not for Profit: Why Democracy Needs the Humanities. Princeton: Princeton University Press, 2010.
10. Tagore, Rabindranath. Gitanjali (Song Offerings). London: India Society, 1912, कविता ३५.
11. Lok Sabha Unstarred Question No. 3433, ‘Panic Sale of Salt’, Ministry of Consumer Affairs, Food and Public Distribution, ६ डिसेंबर २०१६ (eparlib.nic.in).
12. Dawkins, Richard. The Selfish Gene. Oxford University Press, 1976 (प्रकरण ११ : ‘Memes’).
13. Harari, Yuval Noah. Homo Deus (2016) — मराठी : होमो डेअस, अनु. सुश्रुत कुलकर्णी, मधुश्री पब्लिकेशन, 2018; 21 Lessons for the 21st Century. London: Jonathan Cape, 2018 — मराठी : २१ व्या शतकासाठी २१ धडे, अनु. सुनील तांबे, 2023; Nexus: A Brief History of Information Networks from the Stone Age to AI. London: Fern Press, 10 सप्टेंबर 2024 — मराठी आवृत्ती उपलब्ध.
14. Narayanan, Darshana. ‘The Dangerous Populist Science of Yuval Noah Harari’. Current Affairs, जुलै 2022.
15. Pariser, Eli. The Filter Bubble: What the Internet Is Hiding from You. New York: Penguin Press, 2011.
16. Postman, Neil. Amusing Ourselves to Death. New York: Viking, 1985.
17. Orwell, George. Nineteen Eighty-Four. London: Secker & Warburg, 1949; Huxley, Aldous. Brave New World. London: Chatto & Windus, 1932.
18. Arendt, Hannah. Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil. New York: Viking, 1963; Stangneth, Bettina. Eichmann Before Jerusalem. New York: Knopf, 2014.
19. Fromm, Erich. Escape from Freedom. New York: Farrar & Rinehart, 1941.
20. Plato. Phaedrus 274c–275b (थ्यूथ आणि थामस यांची कथा).
21. Sagan, Carl. The Demon-Haunted World: Science as a Candle in the Dark. New York: Random House, 1995.
22. Haidt, Jonathan. The Righteous Mind: Why Good People Are Divided by Politics and Religion. New York: Pantheon, 2012.
23. Ministry of Education, Government of India. National Education Policy 2020.
24. Ambedkar, B. R. संविधान सभेतील भाषण, २५ नोव्हेंबर १९४९.
25. Kant, Immanuel. ‘Was ist Aufklärung?’ 1784.
26. Voltaire. Histoire d’un bon Bramin (1761).
27. शिरवाडकर, के. रं. आपले विचारविश्व. पुणे : राजहंस प्रकाशन, २०१०.