बिग बँगपूर्वीचा प्रश्न, काळाची दिशा आणि विश्वाचा शेवट — विज्ञानाची भक्कम जमीन कुठे संपते आणि अटकळ कुठे सुरू होते?
‘अज्ञाताच्या उंबरठ्यावर’ — सात भागांची लेखमाला
डॉ. विनायक भिमराव बंडगर · Oct 28, 2026
प्रवेश : समीकरणांत नसलेला ‘आत्ता’
तुम्ही हे वाक्य वाचत आहात — आत्ता. यापेक्षा निश्चित अनुभव कोणता असू शकतो? भूतकाळ गेला आहे, भविष्य अजून आलेले नाही, आणि आपण सगळे ‘वर्तमान’ नावाच्या एका सरकत्या रेषेवर उभे आहोत.
पण भौतिकशास्त्राच्या मूलभूत समीकरणांत हा ‘आत्ता’ कुठेच दिसत नाही. आइन्स्टाइनच्या सापेक्षतावादात ‘एकाच वेळी’ घडणाऱ्या घटना निरीक्षकानुसार बदलतात. अनेक सूक्ष्म भौतिक नियम काळ उलटा फिरवला तरी तसेच राहतात. आणि तरीही आपण आठवतो भूतकाळच, भविष्य नव्हे.
दुसरा विरोधाभास याहून मोठा आहे. आपण १३.८ अब्ज वर्षांपूर्वी सुटलेला प्रकाश दुर्बिणीने मोजतो, विश्वाचे वय दशांशापर्यंत सांगतो. पण ते विश्व कशामुळे सुरू झाले, किंबहुना ‘सुरू होणे’ हा शब्द तिथे लागू होतो का — हे आपल्याला माहीत नाही.
सात भागांच्या या लेखमालेचा पहिला भाग याच दोन प्रश्नांभोवती फिरतो: विश्वाचा आरंभ आणि काळाचे स्वरूप. ‘पृथ्वीच्या पोटात, समुद्राच्या तळाशी आणि विश्वाच्या अंधारात…’ या आधीच्या दीर्घलेखात आपण विश्वाचा आढावा घेतला होता. आता आपण त्या आढाव्याच्या पलीकडे जाऊ — जिथे विज्ञानाची भक्कम जमीन संपते आणि गणितीय अटकळींचे धुके सुरू होते.
आधीच्या लेखाप्रमाणेच इथे प्रत्येक निष्कर्षासोबत त्याचा दर्जा नोंदवला आहे: सिद्ध, मजबूत पुरावे, संभाव्य, विवादित किंवा पुराव्याविना; जिथे प्रश्नच अद्याप खुला आहे, तिथे ‘खुला प्रश्न’ असे स्पष्ट नमूद केले आहे (आणि सध्या तपासणीपलीकडील कल्पनांसाठी ‘अटकळ’). विश्वरचनाशास्त्रात (cosmology) ही शिस्त विशेष महत्त्वाची आहे, कारण इथे अतिशय सुंदर सिद्धांतही कधी कधी निरीक्षणांपासून फार दूर असतात.
प्रकरण १ : बिग बँगपूर्वी काय होते?
बिग बँग म्हणजे ‘आरंभ’ नव्हे, तर ‘मागोवा’
एक सामान्य गैरसमज आधी दूर करू. बिग बँग सिद्धांत विश्व कसे सुरू झाले हे सांगत नाही; तो सांगतो की विश्व एकेकाळी अत्यंत उष्ण, घन अवस्थेत होते आणि तेव्हापासून विस्तारत, थंड होत आहे. त्याला तीन स्वतंत्र आधारस्तंभ आहेत — आकाशगंगांचे दूर जाणे, वैश्विक सूक्ष्मलहरी पार्श्वप्रारण (CMB) आणि हलक्या मूलद्रव्यांचे प्रमाण. या तिन्हींच्या आधारे हा सिद्धांत सिद्ध मानला जातो.
पण ‘विश्वाचा सिनेमा’ उलटा फिरवत मागे गेलो, तर एका क्षणी समीकरणे तुटतात. घनता आणि तापमान अनंत होतात — याला ‘विलक्षणता’ (singularity) म्हणतात. बहुतेक भौतिकशास्त्रज्ञ याला विश्वाचा खरा आरंभबिंदू मानत नाहीत; उलट, आपले सिद्धांत तिथे अपुरे पडतात याची ती खूण मानतात. सामान्य सापेक्षतावाद (गुरुत्वाचा सिद्धांत) आणि क्वांटम सिद्धांत (सूक्ष्म जगाचा सिद्धांत) एकत्र आणणारा ‘क्वांटम गुरुत्व’ सिद्धांत अजून उपलब्ध नाही. पहिल्या सुमारे 10⁻⁴³ सेकंदांचे (‘प्लँक काळ’) वर्णन करण्यासाठी त्याची गरज आहे.
म्हणून अधिक प्रामाणिक वाक्य असे: बिग बँग हा आपल्या निरीक्षणक्षम विश्वाच्या इतिहासाचा आपल्याला ज्ञात असलेला सर्वांत जुना टप्पा आहे; तो संपूर्ण अस्तित्वाचा आरंभ होता की नाही, हे आपल्याला माहीत नाही.
वैश्विक प्रसरण : अतिसुंदर, पण पूर्ण सिद्ध नाही
१९८१ मध्ये ॲलन गुथ यांनी एक कल्पना मांडली: जन्मानंतरच्या अतिसूक्ष्म क्षणांत विश्व अकल्पनीय वेगाने फुगले असावे — ‘वैश्विक प्रसरण’ (cosmic inflation). ही कल्पना दोन कोडी सोडवते. पहिले, आकाशाच्या विरुद्ध टोकांवरचे CMB चे तापमान एकसारखे कसे, जरी त्या भागांना एकमेकांशी ‘संवाद’ साधायला वेळच मिळाला नव्हता (क्षितिज समस्या)? दुसरे, विश्वाची भूमिती इतकी अचूक सपाट का (सपाटपणाची समस्या)?
प्रसरणाने एक भाकीतही केले: सूक्ष्म क्वांटम चढ-उतार ताणले जाऊन विश्वाच्या घनतेत जवळजवळ सर्व प्रमाणांवर सारखे लहान फरक दिसतील. प्लँक उपग्रहाच्या CMB नकाशांनी या भाकिताला अत्यंत अचूक पुष्टी दिली.
तरीही प्रसरणाचा दर्जा मजबूत पुरावे, पण अंतिम पुष्टी बाकी असाच आहे. प्रसरण घडवणारे ऊर्जाक्षेत्र (‘इन्फ्लॅटॉन’) प्रत्यक्ष सापडलेले नाही. प्रसरणातून निर्माण होणाऱ्या आदिम गुरुत्वीय लहरींची खूण — CMB मधील विशिष्ट ‘B-मोड’ ध्रुवीकरण — अजून आढळलेली नाही. इथे एक सावध करणारी कथा आहे: २०१४ मध्ये BICEP2 प्रयोगाने ही खूण सापडल्याचे जाहीर केले, जगभर मथळे झाले; पण पुढील विश्लेषणात तो संकेत आपल्या आकाशगंगेतील धुळीमुळे असल्याचे स्पष्ट झाले. विज्ञानाने स्वतःची चूक स्वतःच पकडली.
निरीक्षणक्षम विश्व विरुद्ध संपूर्ण विश्व
प्रकाशाचा वेग मर्यादित आहे आणि विश्वाचे वय मर्यादित आहे. त्यामुळे आपण फक्त एका ‘बुडबुड्या’तील भाग पाहू शकतो — निरीक्षणक्षम विश्व. विस्तारामुळे त्याची सध्याची त्रिज्या सुमारे ४६ अब्ज प्रकाशवर्षे आहे (१३.८ नव्हे — कारण प्रकाश प्रवास करत असताना अवकाशच ताणले गेले).
त्या बुडबुड्याबाहेर काय आहे? विश्वाच्या सपाट भूमितीवरून असे दिसते की संपूर्ण विश्व निरीक्षणक्षम भागापेक्षा खूप मोठे — कदाचित अनंत — असू शकते. पण हा निष्कर्ष तत्त्वतःच थेट पडताळता येत नाही. आपण ज्याला ‘विश्व’ म्हणतो, ते प्रत्यक्षात ‘आपल्याला दिसू शकणारे विश्व’ आहे.
बिग बँगपूर्वी? गणिताच्या सीमेवरील कल्पना
२००३ मध्ये बोर्डे, गुथ आणि विलेन्किन यांनी दाखवले की सरासरीने विस्तारणारे विश्व भूतकाळात अनंतापर्यंत जाऊ शकत नाही — कुठेतरी त्याच्या इतिहासाला सीमा असते. पण हे प्रमेय सीमेपलीकडे काय होते हे सांगत नाही, आणि ‘काहीच नव्हते’ असेही सिद्ध करत नाही.
| मॉडेल | मुख्य कल्पना | निरीक्षणात्मक स्थिती |
| शाश्वत प्रसरण | प्रसरण कुठेतरी कायम चालू; आपले विश्व त्यातील एक ‘बुडबुडा’ | प्रसरणाचे परिणाम; पण शाश्वतपणा थेट तपासणे अवघड — संभाव्य/अटकळ |
| चक्रीय / एक्पायरोटिक (स्टाइनहार्ट–टुरॉक) | विश्व वारंवार आकुंचन-विस्ताराच्या चक्रांतून जाते | आदिम गुरुत्वीय लहरी जवळजवळ नसाव्यात असे भाकीत — B-मोड शोधाने तपासता येईल; सध्या खुले |
| उसळणारे विश्व (loop quantum cosmology) | आधीचे विश्व आकुंचित होऊन ‘उसळले’ | गणितीय प्रतिमान; निर्णायक निरीक्षण नाही |
| अनुरूप चक्रीय विश्वरचना (पेनरोज) | एका विश्वाचा अंत पुढच्याचा आरंभ | CMB मधील कथित ‘हॉकिंग बिंदू’ विवादित; बहुतांश विश्लेषणांनी पुष्टी नाही |
| सीमारहित प्रस्ताव (हार्टल–हॉकिंग) | आरंभी काळ अवकाशासारखा; ‘आधी’ हा प्रश्न अर्थहीन | तत्त्वज्ञानात्मक व गणितीय; थेट चाचणी नाही |
म्हणून ‘बिग बँगपूर्वी काय होते?’ या प्रश्नाचे प्रामाणिक उत्तर असे: प्रश्न वैज्ञानिकदृष्ट्या अर्थपूर्ण असू शकतो, आणि काही मॉडेल्स तपासता येतील अशी भाकिते करतात; पण आजपर्यंत कोणत्याही मॉडेलला निर्णायक पुरावा नाही.
२०२५ चा धक्का : अदृश्य ऊर्जा बदलते आहे का?
विश्वाच्या एकूण ऊर्जेपैकी सुमारे ६८ टक्के भाग ‘अदृश्य ऊर्जे’चा (dark energy) असल्याचे मानले जाते — तीच विश्वाचा विस्तार वेगवान करते. आतापर्यंतचे मानक प्रतिमान (ΛCDM) असे मानते की ही ऊर्जा स्थिर आहे — आइन्स्टाइनचा ‘वैश्विक स्थिरांक’.
मार्च २०२५ मध्ये ‘डार्क एनर्जी स्पेक्ट्रोस्कोपिक इन्स्ट्रुमेंट’ (DESI) प्रकल्पाने तीन वर्षांच्या माहितीचे विश्लेषण प्रसिद्ध केले. त्यानुसार अदृश्य ऊर्जा काळानुसार बदलत (आणि सध्या दुर्बल होत) असल्याचे पुरावे पहिल्या वर्षापेक्षा अधिक बळकट झाले. DESI आणि CMB एकत्र घेतल्यास हा पुरावा 3.1σ इतका आहे; सुपरनोव्हा माहितीसमूह कोणता वापरला यानुसार तो बदलतो, आणि कोणत्याही संयोगाने 4.2σ ओलांडले नाही (DESI DR2, arXiv:2503.14738). भौतिकशास्त्रात ‘शोध’ घोषित करण्यासाठी सामान्यतः 5σ ही पातळी मानली जाते — ती अद्याप गाठलेली नाही (UT Dallas, मार्च २०२५).
हे खरे ठरले, तर १९९८ मधील वेगवर्धित विस्ताराच्या शोधानंतरचा विश्वरचनाशास्त्रातील सर्वांत मोठा बदल ठरेल. पण सध्या त्याचा दर्जा संभाव्य — वाढत्या पुराव्यांसह एवढाच आहे.
हबल तणाव : दोन मोजमापे, दोन उत्तरे
विश्व आज किती वेगाने विस्तारते (हबल स्थिरांक, H₀)? जवळच्या आकाशगंगांचे अंतर ‘पायरी-पायरीने’ मोजणाऱ्या SH0ES गटाला सुमारे ७३ किमी/से/मेगापार्सेक इतके उत्तर मिळते; CMB वरून ΛCDM प्रतिमानाद्वारे काढलेले उत्तर सुमारे ६७–६८ येते. जेम्स वेब दुर्बिणीच्या निरीक्षणांनी हबल दुर्बिणीची मोजमापे तपासली आणि ती जुळली; त्यामुळे ताऱ्यांची गर्दी (crowding) हे तणावाचे कारण असल्याची शक्यता फेटाळली गेली (SH0ES, AAS 246, जून २०२५). दुसरीकडे वेंडी फ्रीडमन यांच्या नेतृत्वाखालील CCHP गटाला वेगळ्या पद्धतींनी किंचित कमी मूल्ये मिळतात, आणि जुलै २०२६ पर्यंतही या तणावाचे सर्वमान्य सैद्धांतिक स्पष्टीकरण सापडलेले नाही (Freedman, DPF 2026).
हा तणाव मोजमापातील अजून न सापडलेली त्रुटी आहे, की नव्या भौतिकशास्त्राची खूण? आज याचे उत्तर विवादित आहे. आणि कदाचित DESI चे निष्कर्ष आणि हबल तणाव एकाच कोड्याचे दोन तुकडे असतील.
पुराव्यांची स्थिती : उष्ण, घन प्रारंभिक अवस्थेतून विस्तार — सिद्ध. प्रसरण — मजबूत पुरावे, थेट पुष्टी बाकी. बिग बँगपूर्वीची स्थिती — अटकळ (काही मॉडेल्स तपासता येण्याजोगी). बदलती अदृश्य ऊर्जा — संभाव्य. हबल तणावाचे कारण — विवादित.
पुढचा प्रश्न : जर काळच बिग बँगसोबत सुरू झाला असेल, तर ‘काळ’ म्हणजे नेमके काय?
प्रकरण २ : काळ वाहतो, की आपण काळात प्रवास करतो?
न्यूटनचे घड्याळ, आइन्स्टाइनचा ताणलेला काळ
१६८७ मध्ये आयझॅक न्यूटन यांनी काळाला ‘निरपेक्ष’ मानले — सर्व विश्वात एकाच गतीने वाहणारी, कोणत्याही गोष्टीवर अवलंबून नसलेली नदी. दोन शतके हीच समज टिकली.
१९०५ मध्ये अल्बर्ट आइन्स्टाइनच्या विशेष सापेक्षतावादाने ती मोडली. प्रकाशाचा वेग सर्व निरीक्षकांसाठी सारखा असेल, तर काळ आणि अंतर सारखे राहू शकत नाहीत. वेगाने धावणाऱ्या घड्याळाचा काळ संथ होतो — ‘काळविस्तार’ (time dilation). १९१५ च्या सामान्य सापेक्षतावादाने आणखी एक थर जोडला: तीव्र गुरुत्वाजवळही काळ संथ होतो.
हे केवळ गणित नाही. १९७१ मध्ये हॅफेल आणि कीटिंग यांनी अणुघड्याळे विमानांतून पृथ्वीभोवती फिरवली आणि जमिनीवरील घड्याळांशी तुलना केली; फरक सापेक्षतावादाच्या भाकिताशी जुळला. आज तुमच्या मोबाइलमधील GPS रोज याचा वापर करतो. उपग्रहांची घड्याळे गतीमुळे दिवसाला सुमारे ७ मायक्रोसेकंद मागे पडतात, पण पृथ्वीपासून दूर, कमकुवत गुरुत्वात असल्यामुळे सुमारे ४५ मायक्रोसेकंद पुढे जातात — एकूण दिवसाला सुमारे ३८ मायक्रोसेकंद पुढे (Ohio State University, खगोलशास्त्र विभाग; Ashby, 2003). प्रकाश एका मायक्रोसेकंदात सुमारे ३०० मीटर जातो; त्यामुळे ही दुरुस्ती केली नाही, तर स्थानाचा अंदाज दररोज सुमारे दहा-अकरा किलोमीटरने चुकत जाईल.
पुराव्यांची स्थिती : गतीजन्य आणि गुरुत्वीय काळविस्तार — सिद्ध, आणि दैनंदिन तंत्रज्ञानात वापरले जाणारे.
‘एकाच वेळी’ ही संकल्पनाच सापेक्ष
सापेक्षतावादाचा सर्वांत धक्कादायक परिणाम हा आहे: दूरच्या दोन घटना ‘एकाच वेळी’ घडल्या की नाही, हे निरीक्षकाच्या गतीनुसार बदलते. मग संपूर्ण विश्वासाठी एकच ‘आत्ता’ कसा असू शकतो?
यातून ‘ब्लॉक विश्व’ (block universe) ही कल्पना पुढे आली: भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्य हे सर्व अवकाश-काळाच्या चार-मितीय ‘ठोकळ्या’त सारखेच अस्तित्वात आहेत; ‘वाहता काळ’ हा आपल्या अनुभवाचा गुणधर्म आहे, भौतिक वास्तवाचा नव्हे. हरमन मिन्कोव्स्की यांनी १९०८ मध्ये अवकाश आणि काळ एकाच अवकाश-काळात गुंफण्याची मांडणी केली होती.
पण ब्लॉक विश्व हा सापेक्षतावादाचा एक तत्त्वज्ञानात्मक अर्थ आहे, अनिवार्य निष्कर्ष नाही. ‘वाढते ब्लॉक’ (भूतकाळ व वर्तमान खरे, भविष्य अजून नाही) आणि ‘वर्तमानवाद’ (फक्त वर्तमान खरे) या भूमिकाही तत्त्वज्ञ मांडतात. सापेक्षतावादाची प्रयोगात्मक भाकिते तिन्ही भूमिकांत सारखीच राहतात; त्यामुळे हा वाद प्रयोगशाळेत नव्हे, तर तत्त्वज्ञानात सुरू आहे. दर्जा : तत्त्वज्ञानात्मक, खुला.
एंट्रॉपी आणि काळाची दिशा
कप फुटतानाचा व्हिडिओ उलटा चालवला, तर काहीतरी चुकले आहे हे तुम्हाला लगेच कळते — तुकडे आपोआप जुळून कप बनत नाहीत. पण न्यूटनचे गतिनियम आणि विद्युतचुंबकत्वाचे नियम काळ उलटा फिरवला तरी जवळजवळ तसेच राहतात. मग भूतकाळ आणि भविष्य वेगळे का?
उत्तर ‘एंट्रॉपी’ नावाच्या संकल्पनेत आहे. एंट्रॉपी म्हणजे केवळ ‘अव्यवस्था’ नव्हे; अधिक अचूकपणे, एखादी स्थूल अवस्था किती वेगवेगळ्या सूक्ष्म रचनांनी साधता येते, याचे माप. कप अखंड असण्याच्या सूक्ष्म रचना कमी; तो विखुरलेला असण्याच्या रचना अगणित. म्हणून विलग (isolated) प्रणाली सांख्यिकीयदृष्ट्या जवळजवळ नेहमी उच्च एंट्रॉपीकडेच जाते (उष्मागतिकीचा दुसरा नियम). लुडविग बोल्ट्झमन यांनी एकोणिसाव्या शतकात ही सांख्यिकीय मांडणी केली.
पण इथे खरे कोडे सुरू होते. एंट्रॉपी भविष्यात वाढते, कारण भूतकाळात ती कमी होती. आणि ती कमी का होती? कारण विश्व अत्यंत कमी-एंट्रॉपी अवस्थेत सुरू झाले. या गृहीतकाला तत्त्वज्ञ ‘भूतकाळ गृहीतक’ (Past Hypothesis) म्हणतात. म्हणजे काळाच्या दिशेचे अंतिम मूळ प्रकरण १ मधील प्रश्नाशी जोडलेले आहे — विश्वाचा आरंभ असा विशेष का होता? दर्जा : एंट्रॉपी वाढ — सिद्ध; कमी-एंट्रॉपी आरंभाचे कारण — खुला प्रश्न.
एक सामान्य गैरसमज: ‘जीवन एंट्रॉपीच्या नियमाचे उल्लंघन करते, कारण ते सुव्यवस्था निर्माण करते.’ प्रत्यक्षात सजीव स्थानिक सुव्यवस्था निर्माण करताना उष्णता बाहेर टाकतात, आणि एकूण एंट्रॉपी वाढतच राहते. सूर्याकडून येणारा तुलनेने ‘सुव्यवस्थित’ प्रकाश आणि पृथ्वीतून अवकाशात जाणारी विखुरलेली उष्णता — या प्रवाहावरच पृथ्वीवरील सर्व जीवन चालते.
क्वांटम जग : ‘निरीक्षक’ नावाचा गैरसमज
क्वांटम सिद्धांत हा मानवी इतिहासातील सर्वांत अचूक पडताळलेल्या सिद्धांतांपैकी एक आहे. पण त्याचा अर्थ काय, यावर शंभर वर्षांनंतरही भौतिकशास्त्रज्ञांचे एकमत नाही. मोजमाप होईपर्यंत कण अनेक शक्यतांच्या ‘अध्यारोपणा’त (superposition) असल्याचे गणित सांगते; मोजमापानंतर एकच निकाल दिसतो. हे संक्रमण नेमके कसे आणि का घडते — याला ‘मापन समस्या’ (measurement problem) म्हणतात.
दोन कणांची ‘क्वांटम गुंफण’ (entanglement) याहून विचित्र आहे: ते कितीही दूर असले तरी त्यांच्या मोजमापांमधील सहसंबंध कोणत्याही ‘स्थानिक लपलेल्या माहिती’ने स्पष्ट करता येत नाहीत. १९६४ मध्ये जॉन बेल यांनी हे तपासण्याची गणितीय कसोटी (बेल असमानता) दिली. १९८२ मध्ये ॲलेन आस्पे यांच्या प्रयोगांनी, आणि २०१५ मध्ये प्रयोगातील पळवाटा बंद करणाऱ्या चाचण्यांनी क्वांटम भाकिते खरी ठरवली. आस्पे, जॉन क्लॉझर आणि आंतोन झायलिंगर यांना २०२२ चा भौतिकशास्त्राचा नोबेल पुरस्कार मिळाला. महत्त्वाचे: गुंफणीद्वारे प्रकाशापेक्षा वेगाने माहिती पाठवता येत नाही; सापेक्षतावादाशी थेट संघर्ष होत नाही.
आता सर्वांत मोठा गैरसमज: ‘मानवी जाणीव पाहते म्हणून वास्तव निर्माण होते.’ क्वांटम भौतिकीतील ‘निरीक्षण’ म्हणजे मोजमापक उपकरण, एक फोटॉन किंवा पर्यावरणातील कोणताही कण यांच्याशी होणारा भौतिक संवाद. अशा संवादांमुळे अध्यारोपण वेगाने ‘विरघळते’ — याला विसंगतीकरण (decoherence) म्हणतात — आणि ते प्रयोगांत मोजले गेले आहे. काही ऐतिहासिक भौतिकशास्त्रज्ञांनी (उदा. यूजीन विग्नर) जाणिवेच्या भूमिकेचा विचार मांडला होता, पण आज ती अत्यल्पसंख्य भूमिका आहे आणि तिच्या समर्थनार्थ प्रयोगात्मक पुरावा नाही. दर्जा : ‘जाणीव वास्तव घडवते’ — पुराव्याविना.
| अर्थलावणी | मुख्य दावा | प्रयोगाने वेगळी करता येते का? |
| कोपनहेगन (आणि आधुनिक प्रकार) | मोजमापाचे निकाल मूलभूत; लहर-फलन ज्ञानाचे साधन | सामान्यतः नाही |
| अनेक-जग (एव्हरेट) | लहर-फलन कधीच कोसळत नाही; प्रत्येक निकाल एका शाखेत घडतो | सामान्यतः नाही |
| पायलट-लहर (डी ब्रॉय–बोम) | कणांना निश्चित स्थान; एक मार्गदर्शक लहर | मानक भाकितांत नाही |
| वस्तुनिष्ठ कोसळण (उदा. GRW, पेनरोज) | मोठ्या प्रणालींत कोसळण आपोआप घडते | होय — काही प्रकार प्रयोगांनी आधीच मर्यादित केले आहेत |
क्वांटम गुरुत्वात काळ हरवतो
सामान्य सापेक्षतावादात काळ लवचिक, अवकाशाशी गुंफलेला आहे; क्वांटम सिद्धांतात तो बाहेरून दिलेला, स्थिर ‘मापदंड’ आहे. दोन्ही एकत्र आणण्याच्या एका प्रयत्नात — व्हीलर–डेविट समीकरणात — काळाचे चलच नाहीसे होते. याला ‘काळाची समस्या’ (problem of time) म्हणतात. एक प्रस्तावित उत्तर असे की संपूर्ण विश्वासाठी काळ नसेल, पण विश्वाच्या भागांमधील सहसंबंधांतून काळ ‘उदयाला’ येतो (पेज–वूटर्स यंत्रणा). हे सध्या संभाव्य गृहीतक आहे.
म्हणजे प्रवेशातील प्रश्नाचे आजचे उत्तर असे: काळाचे मोजमाप आपल्याला अत्यंत अचूक जमते; काळाची दिशा आपण बऱ्याच अंशी समजतो; पण काळ मूलभूत आहे की उदयजन्य, आणि ‘आत्ता’चा अनुभव भौतिक वास्तवाशी कसा जोडलेला आहे — हे खुले प्रश्न आहेत. (भारतीय तत्त्वज्ञानातील काल, क्षण आणि अनित्यत्वाच्या संकल्पना भाग ५ मध्ये त्यांच्या मूळ संदर्भात पाहू.)
पुढचा प्रश्न : काळाला दिशा असेल, तर तो कुठे चालला आहे — विश्वाचा शेवट कसा होईल?
प्रकरण ३ : विश्वाचे अंतिम भविष्य आणि वास्तवाच्या पर्यायी शक्यता
विश्वाचा शेवट कसा होईल, हे मुख्यतः एकाच गोष्टीवर अवलंबून आहे — अदृश्य ऊर्जेचे स्वरूप. म्हणूनच प्रकरण १ मधील DESI चे निष्कर्ष केवळ तांत्रिक बातमी नाहीत; ते विश्वाच्या भविष्याविषयीच्या आपल्या चित्रालाच प्रश्न विचारतात.
चार परिस्थिती
| परिस्थिती | काय घडेल | आवश्यक अट | सध्याचा पुरावा |
| उष्णतामृत्यू (Heat Death / Big Freeze) | विस्तार अनंत; तारे विझतात, कृष्णविवरे बाष्पीभवन पावतात; सर्वत्र एकसमान थंड, ऊर्जा-प्रवाहरहित अवस्था | अदृश्य ऊर्जा स्थिर किंवा धन राहणे | ΛCDM नुसार सर्वाधिक संभाव्य; DESI मुळे निश्चितता काहीशी कमी |
| महा-आकुंचन (Big Crunch) | विस्तार थांबून विश्व पुन्हा कोसळते | अदृश्य ऊर्जा दुर्बल होत ऋण होणे | पूर्वी जवळजवळ फेटाळलेले; ‘दुर्बल होणाऱ्या’ अदृश्य ऊर्जेच्या संकेतांमुळे पुन्हा चर्चेत — पण अत्यंत अनिश्चित |
| महा-फाटणी (Big Rip) | अदृश्य ऊर्जा वाढत जाऊन आकाशगंगा, तारे, अणूही फाटतात | ‘फँटम’ अदृश्य ऊर्जा (w < −1) कायम राहणे | DESI नुसार आजची अदृश्य ऊर्जा उलट दुर्बल होत आहे (w₀ > −1); त्यामुळे सध्या कमी समर्थित |
| निर्वात क्षय (Vacuum decay) | विश्वाची ‘मूळ’ निर्वात अवस्था अधिक स्थिर अवस्थेत कोसळते; प्रकाशवेगाने पसरणारा बुडबुडा | हिग्ज-क्षेत्र ‘अर्धस्थिर’ असणे | मोजलेल्या हिग्ज व टॉप क्वार्क वस्तुमानांवरून अर्धस्थिरता सुचते; पण अपेक्षित आयुष्य विश्वाच्या वयापेक्षा अकल्पनीयपणे जास्त |
उष्णतामृत्यूचा दीर्घ प्रवास
अदृश्य ऊर्जा स्थिर असेल, तर भविष्य संथ पण निश्चित आहे. नवीन तारे बनवणारा वायू संपत जाईल; सुमारे शंभर ट्रिलियन (10¹⁴) वर्षांनंतर नवे तारे जवळजवळ बनणार नाहीत. उरलेले ‘मृत’ तारे आणि कृष्णविवरे राहतील. स्टीफन हॉकिंग यांच्या १९७४ च्या सैद्धांतिक निष्कर्षानुसार कृष्णविवरेही अत्यंत संथपणे प्रारण सोडत बाष्पीभवन पावतात — अर्थात त्यासाठी 10⁶⁷ ते 10¹⁰⁰ वर्षे इतका अकल्पनीय काळ लागेल. हॉकिंग प्रारण अजून प्रत्यक्ष निरीक्षणात आलेले नाही; त्याचा दर्जा मजबूत सैद्धांतिक आधार, निरीक्षण बाकी असा आहे.
यातील सर्वांत ‘भीतिदायक’ भाग शेवट नसून त्याचा एकसुरीपणा आहे: काहीही घडण्यासाठी तापमानातील फरक लागतो, आणि उष्णतामृत्यूत तो फरकच उरत नाही. प्रकरण २ मधील एंट्रॉपीची कथा इथे पूर्णत्वाला जाते.
वैश्विक क्षितिजे : भविष्यातील खगोलशास्त्रज्ञांचे अंधत्व
वेगवर्धित विस्तारामुळे दूरच्या आकाशगंगा हळूहळू आपल्या ‘वैश्विक क्षितिजा’पलीकडे जात आहेत; त्यांचा आज सुटणारा प्रकाश कधीच आपल्यापर्यंत पोहोचणार नाही. २००७ मध्ये लॉरेन्स क्राउस आणि रॉबर्ट शेरर यांनी एक विचारप्रयोग मांडला: शेकडो अब्ज वर्षांनंतर आपल्या स्थानिक आकाशगंगा-समूहाबाहेरील सर्व आकाशगंगा अदृश्य होतील, CMB अतिक्षीण होईल. त्या काळातील खगोलशास्त्रज्ञांना विश्व स्थिर, एकाकी बेट वाटेल — आणि बिग बँगचे पुरावे शोधण्याचे मार्गच उरणार नाहीत.
हा विचार नम्र करणारा आहे. आपण विश्वाच्या इतिहासातील अशा ‘भाग्यवान’ काळात आहोत, जेव्हा त्याचा आरंभ अजून आकाशात वाचता येतो. आणि त्याचा उलटा प्रश्नही विचारावा लागतो: आज आपल्याला दिसत नसलेले, आधीच पुसले गेलेले काय असेल?
जवळच्या भविष्यात मात्र गुरुत्व विस्तारावर मात करते. आपली आकाशगंगा आणि देवयानी (Andromeda) आकाशगंगा एकमेकांकडे येत आहेत, आणि त्यांची टक्कर सुमारे पाच अब्ज वर्षांनी अटळ मानली जात होती. पण जून २०२५ मध्ये हेलसिंकी विद्यापीठाचे टिल सावाला आणि सहकाऱ्यांनी गाया व हबल दुर्बिणींच्या अद्ययावत मोजमापांतील अनिश्चितता आणि जवळच्या इतर आकाशगंगांचा प्रभाव लक्षात घेऊन हजारो अनुकरणे (simulations) केली. त्यांच्या निष्कर्षानुसार पुढील दहा अब्ज वर्षांत ही टक्कर होण्याची शक्यता सुमारे ५० टक्केच आहे, आणि पुढील पाच अब्ज वर्षांत थेट टक्कर फारच कमी संभाव्य आहे (Sawala et al., Nature Astronomy, 2025). ‘निश्चित’ वाटणारे भविष्यही अधिक अचूक मोजमापांनी बदलू शकते, याचे हे उदाहरण आहे.
बहुविश्व : विज्ञान की तत्त्वज्ञान?
‘बहुविश्व’ (multiverse) हा शब्द अनेक वेगवेगळ्या कल्पनांसाठी वापरला जातो, आणि त्यांची गल्लत टाळणे आवश्यक आहे:
- आपल्या क्षितिजापलीकडील प्रदेश : विश्व अनंत असेल, तर निरीक्षणक्षम भागापलीकडे इतर अगणित प्रदेश असतील. ही बहुविश्वाची सर्वांत ‘नम्र’ आवृत्ती आहे — ती प्रचलित विश्वरचनेतून नैसर्गिकपणे येते, पण थेट पाहता येत नाही.
- शाश्वत प्रसरणातील बुडबुडे : प्रत्येक बुडबुड्यात भौतिक स्थिरांक वेगळे असू शकतात. यामुळे ‘आपल्या विश्वाचे स्थिरांक जीवनाला इतके अनुकूल का?’ या प्रश्नाचे एक संभाव्य उत्तर मिळते.
- क्वांटम अनेक-जग : प्रकरण २ मधील एव्हरेट अर्थलावणी — ही अवकाशातील नव्हे, तर क्वांटम अवस्थांतील शाखा आहे.
- गणितीय बहुविश्व : प्रत्येक सुसंगत गणितीय रचना अस्तित्वात आहे — मॅक्स टेगमार्क यांची सर्वांत धाडसी कल्पना.
टीकाकारांचा मुख्य आक्षेप स्पष्ट आहे: जे तत्त्वतःच निरीक्षणात येऊ शकत नाही, ते विज्ञान कसे? २०१४ मध्ये जॉर्ज एलिस आणि जोसेफ सिल्क यांनी Nature मध्ये लेख लिहून इशारा दिला की पडताळणीची अट सैल केल्यास भौतिकशास्त्राच्या प्रामाणिकपणालाच धोका पोहोचतो. समर्थकांचा प्रतिवाद असा: एखादा तपासता येणारा सिद्धांत (उदा. प्रसरण) न दिसणाऱ्या भागांचेही भाकीत करत असेल, तर ते भाग नाकारणे तितकेच अवैज्ञानिक ठरेल. काही संशोधकांनी CMB मध्ये दुसऱ्या बुडबुड्याशी झालेल्या ‘टकरीच्या खुणा’ शोधल्या, पण निर्णायक काहीही सापडलेले नाही.
पुराव्यांची स्थिती : विस्तार वेगवर्धित — सिद्ध. उष्णतामृत्यू — ΛCDM नुसार सर्वाधिक संभाव्य, पण अदृश्य ऊर्जेच्या स्वरूपावर अवलंबून. महा-आकुंचन, महा-फाटणी — संभाव्य/अटकळ, भविष्यातील मोजमापांवर अवलंबून. निर्वात क्षय — सैद्धांतिक शक्यता, व्यावहारिकदृष्ट्या नगण्य. बहुविश्व — अटकळ; काही आवृत्त्या सिद्धांतांचे तार्किक परिणाम, पण निरीक्षणाविना.
विशेष संशोधन विभाग : ‘अदृश्य ऊर्जा बदलते’ — DESI च्या २०२५ च्या दाव्याची चिकित्सा
या भागातील सर्वांत ताजा आणि भविष्यातील चित्र बदलू शकणारा दावा म्हणजे DESI प्रकल्पाचे मार्च २०२५ चे निष्कर्ष. म्हणून तो नेमका काय सांगतो, काय सांगत नाही आणि तो कसा तपासला जाईल, हे स्वतंत्रपणे पाहू.
DESI नेमके काय मोजते?
अमेरिकेतील किट पीक वेधशाळेवरील हे उपकरण एकाच वेळी हजारो आकाशगंगांचे वर्णपट (spectra) घेते आणि त्यांचे अंतर मोजून विश्वाचा त्रिमितीय नकाशा तयार करते. सुरुवातीच्या विश्वात पदार्थात ध्वनीसारख्या लहरी पसरल्या होत्या. विश्व पारदर्शक झाल्यावर त्या ‘गोठल्या’ आणि आकाशगंगांच्या वितरणात एक ठरावीक अंतराचा ठसा सोडून गेल्या — याला ‘बॅरिऑन ध्वनिक दोलन’ (Baryon Acoustic Oscillations, BAO) म्हणतात. हे अंतर एका वैश्विक ‘मोजपट्टी’सारखे वापरता येते. वेगवेगळ्या काळांतील ही मोजपट्टी किती दिसते, यावरून विश्वाचा विस्तार काळानुसार कसा झाला हे कळते.
दावा आणि त्याची ताकद
पहिल्या वर्षाच्या (DR1, एप्रिल २०२४) निकालांत अदृश्य ऊर्जा बदलत असल्याचा क्षीण संकेत होता. तीन वर्षांच्या माहितीत (DR2, मार्च २०२५) BAO माहितीचे प्रमाण सुमारे २.४ पट वाढले, आणि हा संकेत अधिक बळकट झाला (DESI DR2, arXiv:2503.14738). मुख्य आकडे असे:
| माहितीसंयोग | स्थिर अदृश्य ऊर्जेविरुद्ध पुराव्याची ताकद |
| केवळ DESI BAO | स्पष्ट प्राधान्य नाही |
| DESI + CMB | 3.1σ |
| DESI + CMB (CMB लेन्सिंग वगळून) | 2.7σ |
| DESI + CMB + सुपरनोव्हा (संचानुसार) | संचानुसार बदलते; कोणत्याही संयोगात 4.2σ पेक्षा कमी |
सर्व संयोगांत अदृश्य ऊर्जा आज ‘दुर्बल होत’ असल्याची दिशा सुसंगत आहे. एका स्वतंत्र पद्धतीने केलेल्या पुनर्विश्लेषणातही असाच निष्कर्ष मिळाला (Gu et al., arXiv:2504.06118).
मर्यादा आणि टीका
- 5σ गाठलेले नाही. 3σ ते 4σ चे संकेत भौतिकशास्त्राच्या इतिहासात कधी खरे ठरले आहेत, तर कधी नाहीसे झाले आहेत.
- सुपरनोव्हा संचावर अवलंबित्व. कोणता सुपरनोव्हा माहितीसमूह वापरला, यानुसार निष्कर्षाची ताकद बदलते. यामुळे त्या संचांतील अज्ञात मोजमाप-त्रुटींचा प्रश्न उभा राहतो.
- गणितीय मांडणीचा प्रभाव. ‘बदलती अदृश्य ऊर्जा’ एका ठरावीक दोन-घटकी सूत्राने (w₀, wₐ) मांडली आहे. याच मांडणीत भूतकाळात अदृश्य ऊर्जा ‘फँटम’ अवस्थेत होती असे दिसते. पण हा निष्कर्ष त्या सूत्राचा परिणाम आहे की वास्तवाचा, यावर चर्चा सुरू आहे.
- स्वतंत्र पुष्टी बाकी. युरोपीय अवकाश संस्थेची (ESA) युक्लिड दुर्बीण, व्हेरा रुबिन वेधशाळा आणि DESI चे पुढील निकाल हे संकेत टिकतात की नाहीत हे ठरवतील.
निर्णयाची सद्यस्थिती : संभाव्य — वाढत्या, पण अजून निर्णायक नसलेल्या पुराव्यांसह. हा दावा खरा ठरला, तर प्रकरण ३ मधील विश्वाच्या अंतिम भविष्याच्या तक्त्यातील शक्यतांचा क्रम नव्याने तपासावा लागेल.
आपल्याला काय माहीत आहे, काय माहीत नाही आणि काय तपासता येईल?
| आपल्याला माहीत आहे | आपल्याला माहीत नाही | पुढे तपासता येईल |
| विश्व सुमारे १३.८ अब्ज वर्षांपूर्वी उष्ण, घन अवस्थेत होते आणि विस्तारत आहे | त्या अवस्थेपूर्वी काही होते का, आणि ‘पूर्वी’ हा शब्द तिथे अर्थपूर्ण आहे का | CMB मधील B-मोड ध्रुवीकरण (प्रसरण विरुद्ध चक्रीय मॉडेल्स) |
| विस्तार वेगवर्धित आहे | अदृश्य ऊर्जा म्हणजे नेमके काय, ती बदलते का | DESI चे पुढील निकाल, युक्लिड व रुबिन वेधशाळेची सर्वेक्षणे |
| काळविस्तार आणि एंट्रॉपी वाढ | विश्वाचा आरंभ कमी-एंट्रॉपी का होता | क्वांटम गुरुत्वाचे निरीक्षणात्मक परिणाम (अतिशय कठीण) |
| क्वांटम गुंफण खरी; स्थानिक लपलेली माहिती अपुरी | मापन समस्येचे अंतिम उत्तर | वस्तुनिष्ठ कोसळण सिद्धांतांच्या प्रयोगशाळा-चाचण्या |
| — | हबल तणावाचे कारण | स्वतंत्र अंतर-मापन पद्धती, गुरुत्वीय-लहर ‘मानक सायरन’ |
| — | बहुविश्व अस्तित्वात आहे का | कदाचित कधीच थेट नाही; अप्रत्यक्ष भाकिते |
तथ्य विरुद्ध गृहीतक : एका दृष्टिक्षेपात
| वर्ग | या भागातील दावे |
| सिद्ध | उष्ण, घन अवस्थेतून विस्तार; विश्वाचे वय ~१३.८ अब्ज वर्षे; वेगवर्धित विस्तार; गतीजन्य व गुरुत्वीय काळविस्तार; एंट्रॉपी वाढ; बेल असमानतांचे उल्लंघन |
| मजबूत पुरावे / संभाव्य | वैश्विक प्रसरण; अदृश्य ऊर्जेत बदल (DESI); हॉकिंग प्रारण (सैद्धांतिक); आकाशगंगा–देवयानी टकरीची ~५०% शक्यता |
| विवादित | हबल तणावाचे कारण; पेनरोज यांचे ‘हॉकिंग बिंदू’; क्वांटम अर्थलावण्यांमधील निवड |
| खुला प्रश्न / अटकळ | बिग बँगपूर्वीची स्थिती; कमी-एंट्रॉपी आरंभाचे कारण; काळ मूलभूत की उदयजन्य; बहुविश्व; ‘जाणीव वास्तव घडवते’ (पुराव्याविना) |
सिद्धांत आणि पुरावा यांतील अंतर
या भागातील सर्वांत महत्त्वाचा धडा इथे आहे. प्रसरण, बहुविश्व, चक्रीय विश्व — या सर्व कल्पना गणितीयदृष्ट्या सुंदर आणि तर्कशुद्ध आहेत. पण सौंदर्य हा पुरावा नाही. विश्वरचनाशास्त्राच्या इतिहासात अनेक सुंदर कल्पना निरीक्षणांपुढे टिकल्या नाहीत. १९४० ते ६० च्या दशकांत लोकप्रिय असलेले ‘स्थिर-अवस्था विश्व’ (steady state) प्रतिमान CMB च्या शोधानंतर मागे पडले. त्याच परंपरेत फ्रेड हॉयल, जेफ्री बर्बिज आणि महाराष्ट्राचे खगोलभौतिकशास्त्रज्ञ जयंत नारळीकर (१९३८–२०२५) यांनी १९९३ मध्ये सुधारित ‘अर्ध-स्थिर अवस्था विश्वरचना’ (quasi-steady state cosmology) मांडली (Narlikar, Pramana, 1999). ती आजही अल्पमतातील भूमिका आहे, आणि नंतरच्या CMB निरीक्षणांशी तिचा मेळ बसवणे कठीण ठरले आहे. पण प्रस्थापित सिद्धांताला पुराव्यांच्या आधारे आव्हान देणे, हीच विज्ञानाची निरोगी परंपरा आहे — आणि BICEP2 सारखे बहुचर्चित ‘शोध’ पुढील तपासणीत कोसळणे हीदेखील त्याच परंपरेची दुसरी बाजू आहे.
म्हणून या भागातील प्रत्येक दाव्याला एकच कसोटी लावा: कोणते निरीक्षण हा दावा खोटा ठरवू शकेल? ज्याचे उत्तर देता येते, तो विज्ञान आहे — भले अजून सिद्ध झालेला नसो. ज्याचे उत्तर देता येत नाही, तो अजून तत्त्वज्ञानाच्या किंवा अटकळीच्या प्रदेशात आहे — भले तो कितीही भव्य वाटो.
निष्कर्ष : आरंभ आणि अंत — आपण किती जाणू शकतो?
विश्वाला आरंभ असेल, तर त्याचे स्पष्टीकरण देण्यासाठी आपल्याला कोणते पुरावे लागतील? सध्या आपल्याकडे फक्त एकच ‘साक्षीदार’ आहे — विश्व पारदर्शक झाल्याच्या क्षणाचा प्रकाश. त्याहून मागचे काही पाहायचे असेल, तर आदिम गुरुत्वीय लहरी, CMB मधील सूक्ष्म खुणा, किंवा क्वांटम गुरुत्वाचा एखादा तपासता येणारा परिणाम सापडावा लागेल. यांपैकी काहीही आजपर्यंत सापडलेले नाही. पण ते शोधण्याचे प्रयोग प्रत्यक्ष सुरू आहेत.
विश्वाच्या अंतिम अवस्थेबद्दलही आपले ज्ञान एका मोजमापावर टांगलेले आहे — अदृश्य ऊर्जेचे स्वरूप. २०२५ पर्यंत ‘उष्णतामृत्यू’ हे जवळजवळ निश्चित उत्तर वाटत होते. आज ते ‘सर्वाधिक संभाव्य, पण पुनर्तपासणीखाली’ आहे. अब्जावधी वर्षांच्या भविष्याबद्दलचे आपले चित्र एका दशकातील निरीक्षणांनी बदलू शकते — हे विज्ञानाचे दौर्बल्य नसून त्याचे बलस्थान आहे.
आणि काळ? तो आपण अत्यंत अचूक मोजतो, त्याच्या आधारे उपग्रह चालवतो. तरीही ‘आत्ता’ म्हणजे नेमके काय, या प्रश्नाचे उत्तर भौतिकशास्त्राकडे नाही. कदाचित हा प्रश्न भौतिकशास्त्र, तत्त्वज्ञान आणि चेतनेच्या अभ्यासाच्या सीमेवर उभा आहे. त्याकडे आपण या लेखमालेच्या पुढील भागांत परत येऊ.
म्हणून या भागाचा सारांश एका वाक्यात असा: आपण विश्वाचा इतिहास अविश्वसनीय अचूकतेने वाचू शकतो, पण त्या इतिहासाचे पहिले पान आणि शेवटचे पान अजून कोणीच वाचलेले नाही.
भाग २ कडे
विश्वाचा आरंभ आपण प्रकाशाच्या ‘जीवाश्मां’तून वाचतो — CMB हा १३.८ अब्ज वर्षांपूर्वीचा प्रकाश आहे. पण विश्वाचा इतिहास जितका दूरच्या आकाशात लिहिलेला आहे, तितकाच तो आपल्या पायाखालीही आहे. पृथ्वीचे खडक, बर्फाचे थर आणि समुद्रतळ हेदेखील एका प्राचीन कथेचे अभिलेख आहेत.
प्रश्न असा: ते अभिलेख किती पुसले गेले आहेत — आणि पृथ्वी स्वतः आज कोणत्या मर्यादांपर्यंत पोहोचली आहे?
उद्या, गुरुवार २९ ऑक्टोबर : भाग २ — पृथ्वीचे गुप्त अभिलेख : भूगर्भ, महासागर आणि अदृश्य इतिहास.
अस्वीकरण : हा लेख केवळ माहिती आणि लोकशिक्षणाच्या उद्देशाने लिहिला आहे. यातील वैज्ञानिक माहिती लेखनाच्या वेळी उपलब्ध असलेले प्रकाशित संशोधन आणि अधिकृत स्रोत यांवर आधारित आहे; नव्या संशोधनानुसार निष्कर्ष बदलू शकतात. प्रत्येक दाव्याला दिलेला पुराव्याचा दर्जा हे स्रोतांच्या आधारे लेखकाने केलेले मूल्यमापन आहे, अंतिम निर्णय नव्हे. धार्मिक ग्रंथ, परंपरा किंवा कोणत्याही समुदायाच्या श्रद्धांचा अनादर करण्याचा हेतू नाही. हा लेख वैद्यकीय, कायदेशीर किंवा आर्थिक सल्ला नाही. कोणत्याही विधानात चूक आढळल्यास कृपया संदर्भासह कळवावे.
संदर्भ आणि पुढील वाचन
लेखातील आकडेवारी, अवतरित संशोधन आणि निष्कर्षांचे मूळ स्रोत खाली दिले आहेत.
विश्वाचा आरंभ आणि अदृश्य ऊर्जा
- Planck Collaboration (2020). Planck 2018 results VI. Astronomy & Astrophysics 641, A6. doi:10.1051/0004-6361/201833910
- Guth, A. H. (1981). Inflationary universe. Physical Review D 23, 347. doi:10.1103/PhysRevD.23.347
- Borde, A., Guth, A. H. & Vilenkin, A. (2003). Physical Review Letters 90, 151301. doi:10.1103/PhysRevLett.90.151301
- Riess, A. G. et al. (1998). Astronomical Journal 116, 1009 · Perlmutter, S. et al. (1999). Astrophysical Journal 517, 565.
- BICEP2/Keck & Planck (2015). Joint analysis. Physical Review Letters 114, 101301. doi:10.1103/PhysRevLett.114.101301
- DESI Collaboration (2025). DESI DR2 Results II. arXiv:2503.14738 · DESI मार्गदर्शक · UT Dallas
- Gu, G. et al. (2025). Dynamical Dark Energy in light of the DESI DR2 BAO Measurements. arXiv:2504.06118
- SH0ES — JWST cross-check (AAS 246, 2025). BAAS
- Freedman, W. L. (2026). Is the Hubble Tension Signaling New Physics? DPF 2026. सादरीकरण
काळ, सापेक्षता आणि क्वांटम
- Hafele, J. C. & Keating, R. E. (1972). Science 177, 166. doi:10.1126/science.177.4044.166
- Bell, J. S. (1964). On the Einstein Podolsky Rosen paradox. Physics Physique Fizika 1, 195–200. doi:10.1103/PhysicsPhysiqueFizika.1.195
- Aspect, A., Grangier, P. & Roger, G. (1982). Physical Review Letters 49, 91. doi:10.1103/PhysRevLett.49.91
- Hensen, B. et al. (2015). Loophole-free Bell inequality violation. Nature 526, 682. doi:10.1038/nature15759
- Ashby, N. (2003). Relativity in the Global Positioning System. Living Reviews in Relativity 6, 1. doi:10.12942/lrr-2003-1 · Ohio State University — GPS आणि सापेक्षता
विश्वाचे भविष्य आणि बहुविश्व
- Hawking, S. W. (1974). Black hole explosions? Nature 248, 30. doi:10.1038/248030a0
- Krauss, L. M. & Scherrer, R. J. (2007). The return of a static universe and the end of cosmology. General Relativity and Gravitation 39, 1545. doi:10.1007/s10714-007-0472-9
- Ellis, G. & Silk, J. (2014). Defend the integrity of physics. Nature 516, 321. doi:10.1038/516321a
- Sawala, T. et al. (2025). No certainty of a Milky Way–Andromeda collision. Nature Astronomy. doi:10.1038/s41550-025-02563-1 · वृत्त
- Narlikar, J. V. (1999). The quasi-steady state cosmology: theory and observations. Pramana 53(6), 1093–1104. doi:10.1007/s12043-999-0068-x
पुढील वाचन
- Steven Weinberg (1977). The First Three Minutes. Basic Books.
- Sean Carroll (2010). From Eternity to Here. Dutton.
- Roger Penrose (2010). Cycles of Time. Bodley Head.
- Carlo Rovelli (2018). The Order of Time. Allen Lane.
- मराठी वाचकांसाठी: जयंत नारळीकर यांचे विश्वरचना आणि खगोलशास्त्रविषयक मराठी लेखन. त्यांचे जीवन आणि कार्य: Scroll.in, २०२५.