पर्यावरण • वाचन वेळ : ४ मिनिटे– गावात पूर्वी ३०-४० फुटांवर विहिरीला पाणी लागायचे. आज अनेक ठिकाणी बोअरवेल शेकडो फूट खोल न्यावी लागते. आपण जमिनीखालचे पाणी इतक्या वेगाने का उपसतो आहोत, आणि खरोखर किती पाणी शिल्लक आहे? सरकारी आकडेवारीतून याचे उत्तर शोधू या.

भूजल : भारताची जीवनरेखा

जागतिक बँकेच्या मते भारत हा जगातील सर्वाधिक भूजल वापरणारा देश आहे. देशातील सिंचनाचे सुमारे ६०% पाणी आणि गावांपासून शहरांपर्यंत घरगुती पाणीपुरवठ्याचे ८०% हून अधिक पाणी जमिनीखालूनच येते. म्हणजे आपले अन्न आणि आपले पिण्याचे पाणी, दोन्हींचा मोठा भार भूजलावरच आहे.

२०२५ चा अधिकृत अहवाल काय सांगतो?

केंद्रीय भूजल मंडळ (CGWB) आणि राज्य सरकारे दरवर्षी देशातील भूजलाचा आढावा घेतात. केंद्रीय जलशक्ती मंत्रालयाने प्रसिद्ध केलेल्या ‘डायनॅमिक ग्राउंड वॉटर रिसोर्स असेसमेंट २०२५’ नुसार :

• पावसामुळे आणि इतर स्रोतांमुळे जमिनीत दरवर्षी सुमारे ४४८.५ अब्ज घनमीटर (BCM) पाणी मुरते.
• त्यांपैकी सुमारे ४०७.८ अब्ज घनमीटर पाणी काढण्याजोगे मानले जाते.
• प्रत्यक्षात आपण दरवर्षी सुमारे २४७.२ अब्ज घनमीटर पाणी उपसतो.
• म्हणजे देशपातळीवर उपशाचे प्रमाण (‘स्टेज ऑफ एक्स्ट्रॅक्शन’) सुमारे ६०.६% आहे.
• उपशापैकी तब्बल ८७% पाणी सिंचनासाठी, सुमारे ११% घरगुती वापरासाठी आणि सुमारे २% उद्योगांसाठी वापरले जाते.

२४७ अब्ज घनमीटर म्हणजे नेमके किती? एक घनमीटर म्हणजे एक हजार लिटर. देशाच्या लोकसंख्येत हे पाणी वाटले, तर प्रत्येक भारतीयामागे रोज सरासरी सुमारे ४५० ते ४७० लिटर भूजल उपसले जाते, असा ढोबळ अंदाज निघतो.

दिलासा देणारी बाजू

अहवालात काही सकारात्मक बदलही दिसतात. २०१७ मध्ये देशातील सुमारे ६२.६% मूल्यांकन क्षेत्रे ‘सुरक्षित’ श्रेणीत होती; २०२५ मध्ये हे प्रमाण ७३.१% झाले. ‘अतिउपसा’ (ओव्हर-एक्स्प्लॉइटेड) क्षेत्रांचे प्रमाण याच काळात १७.२% वरून १०.८% वर आले. पाणलोट विकास, जलसंधारण आणि पुनर्भरणाच्या कामांचा हा परिणाम मानला जातो.

मग चिंता कशाची?

देशाची सरासरी ठीक दिसली, तरी स्थानिक चित्र वेगळे असू शकते. आजही सुमारे दहापैकी एक मूल्यांकन क्षेत्र असे आहे, जिथे दरवर्षी जेवढे पाणी जमिनीत मुरते, त्याहून अधिक उपसले जाते. अशा भागांत पाणी पातळी खोल जाते, बोअरवेल कोरड्या पडतात आणि काही ठिकाणी पाण्याचा दर्जाही खालावतो. सरासरी खोली गुडघाभर असलेल्या नदीतही काही ठिकाणी माणूस बुडू शकतो — सरासरीचा हा धोका इथेही लागू होतो.

आपल्या हातात काय आहे?

• शेतीत ठिबक आणि तुषार सिंचनाचा वापर वाढवा; सिंचनात थोडी बचतही मोठा फरक घडवते, कारण बहुतांश भूजल तिथेच वापरले जाते.
• घराच्या छतावरील पावसाचे पाणी जमिनीत मुरवा किंवा साठवा.
• गावपातळीवर बोअरवेल पुनर्भरण, शेततळी आणि बंधाऱ्यांच्या कामात सहभागी व्हा.
• आपल्या भागाची भूजल स्थिती केंद्रीय भूजल मंडळाच्या ‘INGRES’ या ऑनलाइन पोर्टलवर पाहता येते.

थोडक्यात भारत हा जगातील सर्वाधिक भूजल वापरणारा देश आहे.देशात दरवर्षी सुमारे २४७ अब्ज घनमीटर भूजल उपसले जाते; त्यातील ८७% सिंचनासाठी.२०१७ ते २०२५ दरम्यान ‘सुरक्षित’ क्षेत्रे वाढली आणि ‘अतिउपसा’ क्षेत्रे घटली.तरीही अनेक स्थानिक भागांत पाणी पातळी धोकादायकरीत्या खाली जात आहे.

संदर्भ

१. Ministry of Jal Shakti / Central Ground Water Board, Dynamic Ground Water Resources Assessment of India – 2025. मुख्य आकडे : EverythingAboutWater — https://www.eawater.com/?p=10539

२. Indian Masterminds, “India’s groundwater extraction at 247 BCM” (ऑगस्ट २०२६) — https://indianmasterminds.com/news/india-groundwater-extraction-247-bcm-223292/

३. World Bank, Press Release (५ जून २०१८) : World Bank Board Approves USD450 Million to Improve Groundwater Management in Select States in India — https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2018/06/05/world-bank-board-approves-usd450-million-improve-groundwater-management-select-states-india

४. दरडोई अंदाज स्वतंत्रपणे काढला आहे : २४७ अब्ज घनमीटर ÷ सुमारे १४५ कोटी लोकसंख्या ÷ ३६५ दिवस.