मायक्रोप्लास्टिक : रक्तापर्यंत पोहोचलेले प्लास्टिक

आपण फेकलेली प्लास्टिकची पिशवी नष्ट होत नाही; ती फक्त लहान लहान तुकड्यांत फुटत जाते. हे तुकडे इतके लहान होतात, की शेवटी आपल्या रक्तातही पोहोचतात. ही अतिशयोक्ती नाही — माणसाच्या रक्तात प्लास्टिकचे कण असल्याचे आता प्रयोगशाळेत सिद्ध झाले आहे.

मायक्रोप्लास्टिक म्हणजे काय?

५ मिलिमीटरपेक्षा लहान प्लास्टिकच्या कणांना मायक्रोप्लास्टिक म्हणतात. त्याहूनही सूक्ष्म, डोळ्यांना न दिसणाऱ्या कणांना नॅनोप्लास्टिक म्हणतात. हे कण मोठे प्लास्टिक तुटून, सिंथेटिक कपडे धुताना, वाहनांचे टायर घासून आणि काही सौंदर्यप्रसाधनांतून तयार होतात.

शरीरात कुठे कुठे सापडले?

२०२२ मध्ये नेदरलँड्समधील संशोधकांनी २२ निरोगी स्वयंसेवकांच्या रक्ताची तपासणी केली. त्यांपैकी १७ जणांच्या, म्हणजे सुमारे तीन-चतुर्थांश लोकांच्या रक्तात प्लास्टिकचे कण सापडले. प्लास्टिकच्या बाटल्यांसाठी वापरले जाणारे PET आणि पॅकेजिंगमधील पॉलिस्टायरीन हे त्यात प्रमुख होते.

२०२४ मध्ये इटलीतील एका अभ्यासाने आणखी गंभीर प्रश्न उभा केला. मानेतील रक्तवाहिनीची शस्त्रक्रिया झालेल्या २५७ रुग्णांपैकी सुमारे ५८% रुग्णांच्या रक्तवाहिनीतील चरबीच्या थरात (प्लाक) पॉलिइथिलीनचे कण सापडले. पुढील सुमारे तीन वर्षांत या रुग्णांमध्ये हृदयविकाराचा झटका, पक्षाघात किंवा मृत्यू होण्याचे प्रमाण, असे कण न सापडलेल्या रुग्णांपेक्षा सुमारे साडेचार पट जास्त होते.

पण घाबरण्याआधी…

या अभ्यासांतून संबंध दिसतो, पण कार्यकारणभाव सिद्ध होत नाही. प्लास्टिकमुळेच हा धोका वाढला, की या रुग्णांच्या जीवनशैलीत आणखी काही वेगळे होते, हे अजून स्पष्ट नाही. मायक्रोप्लास्टिकचा माणसाच्या आरोग्यावर नेमका किती परिणाम होतो, यावर संशोधन सुरू आहे. पण हे कण सर्वत्र आहेत आणि ते आपल्या शरीरात शिरत आहेत, ही गोष्ट आता नाकारता येत नाही.

रोजच्या आयुष्यातील छुपे स्रोत

कॅनडातील मॅकगिल विद्यापीठाच्या २०१९ च्या अभ्यासात प्लास्टिकची एक चहाची पिशवी (टी-बॅग) ९५ अंश सेल्सिअस पाण्यात बुडवल्यावर एका कपात अब्जावधी सूक्ष्म प्लास्टिक कण सुटत असल्याचे दिसले. सिंथेटिक कपड्यांच्या एका धुण्यातून लाखो सूक्ष्म धागे सांडपाण्यात जाऊ शकतात, आणि वाहनांच्या टायरचे घर्षण हा शहरांतील मोठा स्रोत आहे. म्हणजे मायक्रोप्लास्टिक फक्त समुद्रातील कचऱ्याचा प्रश्न नाही; तो आपल्या स्वयंपाकघरापासून सुरू होतो.

आपण काय करू शकतो?

• अन्न प्लास्टिकच्या डब्यात मायक्रोवेव्हमध्ये गरम करू नका; काच किंवा स्टीलचे भांडे वापरा.
• गरम चहा, कॉफी किंवा अन्न प्लास्टिकच्या कपात, पिशवीत घेणे टाळा.
• पाण्यासाठी स्टील किंवा काचेची बाटली वापरा; उन्हात ठेवलेल्या प्लास्टिकच्या बाटलीतील पाणी टाळा.
• एकदाच वापरायच्या प्लास्टिकला कापडी पिशवीचा पर्याय ठेवा.
• घरात नियमित ओल्या कापडाने धूळ पुसा; घरातील धुळीतही मायक्रोप्लास्टिक असते.

थोडक्यात ५ मिमीपेक्षा लहान प्लास्टिक कण म्हणजे मायक्रोप्लास्टिक.२०२२ च्या अभ्यासात २२ पैकी १७ निरोगी व्यक्तींच्या रक्तात प्लास्टिक कण सापडले.२०२४ च्या अभ्यासात रक्तवाहिनीत प्लास्टिक कण असलेल्या रुग्णांत हृदयविकार-पक्षाघाताचा धोका जास्त दिसला — पण कार्यकारणभाव अजून सिद्ध नाही.गरम अन्न आणि प्लास्टिक यांचा संपर्क टाळणे हा सोपा पहिला उपाय.

संदर्भ

1. Leslie HA et al. “Discovery and quantification of plastic particle pollution in human blood.” Environment International, 2022.
2. Marfella R et al. “Microplastics and Nanoplastics in Atheromas and Cardiovascular Events.” New England Journal of Medicine, 2024.
3. Hernandez LM et al. “Plastic Teabags Release Billions of Microparticles and Nanoparticles into Tea.” Environmental Science & Technology, 2019.
4. Napper IE, Thompson RC. “Release of synthetic microplastic plastic fibres from domestic washing machines.” Marine Pollution Bulletin, 2016.
5. UNEP, “Plastic pollution” — https://www.unep.org/plastic-pollution