पोटातील जीवाणू : आपला ‘दुसरा मेंदू’

परीक्षेच्या आदल्या दिवशी पोटात गोळा येतो, किंवा एखादी वाईट बातमी ऐकून भूकच मरते — असा अनुभव तुम्हालाही आला असेल. पोट आणि मन यांचा इतका जवळचा संबंध का असतो? याचे उत्तर आपल्या पोटातच दडले आहे.

आपण एकटे नाही

आपल्या आतड्यांत कोट्यवधी जीवाणू राहतात. २०१६ मधील एका अभ्यासानुसार, सर्वसाधारण प्रौढ माणसाच्या शरीरात सुमारे ३८ लाख कोटी जीवाणू असतात, तर शरीरातील स्वतःच्या पेशी सुमारे ३० लाख कोटी. म्हणजे जीवाणूंची संख्या आपल्या पेशींइतकीच, किंबहुना थोडी जास्त! यांपैकी बहुतेक जीवाणू मोठ्या आतड्यात राहतात. या सगळ्या सूक्ष्मजीवांच्या समूहाला “गट मायक्रोबायोम” म्हणतात.

‘दुसरा मेंदू’ का म्हणतात?

आपल्या पचनसंस्थेच्या भिंतींमध्ये कोट्यवधी चेतापेशींचे स्वतंत्र जाळे असते. ते मेंदूकडून सतत आदेशाची वाट न पाहता पचनाचे काम सांभाळते. म्हणूनच त्याला ‘दुसरा मेंदू’ म्हणतात. हे जाळे व्हेगस नावाच्या मज्जातंतूमार्फत मेंदूशी सतत संवाद साधते. शिवाय, मूडशी संबंधित सेरोटोनिन या रसायनापैकी शरीरातील सुमारे ९०% सेरोटोनिन आतड्यात तयार होते, आणि त्याच्या निर्मितीवर काही जीवाणूंचा प्रभाव पडतो, असे संशोधनात दिसले आहे. (मात्र आतड्यातील हे सेरोटोनिन थेट मेंदूत जात नाही; त्याचे काम मुख्यतः पचनसंस्थेतच असते.)

विज्ञान नेमके काय सांगते?

उंदरांवरील प्रयोगांत आतड्यातील जीवाणू बदलल्यावर त्यांच्या वर्तनात आणि तणावाच्या प्रतिसादात बदल दिसले. माणसांबाबतचे संशोधन मात्र अजून सुरुवातीच्या टप्प्यात आहे. “दही खा आणि नैराश्य पळवा” असे सरळ समीकरण आज तरी सिद्ध झालेले नाही. पण काही निष्कर्ष आशादायक आहेत. उदाहरणार्थ, स्टॅनफर्ड विद्यापीठाच्या २०२१ च्या अभ्यासात ३६ निरोगी प्रौढांनी दहा आठवडे आहारात आंबवलेले पदार्थ वाढवले. त्यांच्या आतड्यातील जीवाणूंची विविधता वाढली आणि शरीरातील दाहाशी (inflammation) संबंधित काही घटक कमी झाले.

प्रोबायोटिक गोळ्यांचे काय?

बाजारात “प्रोबायोटिक” गोळ्या आणि पेये भरपूर विकली जातात. काही विशिष्ट आजारांत, उदाहरणार्थ अँटिबायोटिक्समुळे होणाऱ्या जुलाबात, काही प्रोबायोटिक्स उपयोगी ठरू शकतात असे पुरावे आहेत. पण निरोगी माणसाने रोज अशा गोळ्या घ्याव्यात, याला भक्कम वैज्ञानिक आधार अजून नाही. प्रत्येक उत्पादनातील जीवाणू वेगळे असतात आणि ते आतड्यात कायम राहतीलच असेही नाही. म्हणून महागड्या गोळ्यांपेक्षा रोजचे घरगुती अन्न हा जास्त भरवशाचा मार्ग आहे.

आपल्या जीवाणूंना काय आवडते?

• तंतुमय पदार्थ (फायबर) : डाळी, कडधान्ये, भाज्या, फळे, ज्वारी-बाजरी. फायबर हे या जीवाणूंचे मुख्य अन्न आहे.
• आंबवलेले पदार्थ : दही, ताक, इडली-डोसा, कांजी. आपल्या स्वयंपाकघरात हे आधीपासूनच आहेत.
• विविधता : आहारात जितके वेगवेगळे पदार्थ, तितके वेगवेगळे जीवाणू.
• गरज नसताना अँटिबायोटिक्स टाळा : ती हानिकारक जीवाणूंसोबत उपयोगी जीवाणूंनाही मारतात. ती फक्त डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच घ्या.

थोडक्यात आपल्या शरीरात आपल्या पेशींइतकेच जीवाणू आहेत; बहुतेक मोठ्या आतड्यात.पचनसंस्थेतील चेतापेशींचे जाळे मेंदूशी सतत बोलते — म्हणून ‘दुसरा मेंदू’.माणसांवरील संशोधन अजून सुरुवातीला; चमत्कारी दावे टाळा.फायबर, आंबवलेले पदार्थ आणि आहारातील विविधता — हे सोपे उपाय.

ही माहिती सामान्य जागरूकतेसाठी आहे; आरोग्याच्या तक्रारींसाठी डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.

संदर्भ

1. Sender R, Fuchs S, Milo R. “Revised Estimates for the Number of Human and Bacteria Cells in the Body.” PLOS Biology, 2016.
2. Yano JM et al. “Indigenous Bacteria from the Gut Microbiota Regulate Host Serotonin Biosynthesis.” Cell, 2015.
3. Wastyk HC et al. “Gut-microbiota-targeted diets modulate human immune status.” Cell, 2021.
4. Cryan JF et al. “The Microbiota-Gut-Brain Axis.” Physiological Reviews, 2019.