भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यकाळात घडणारी सात भागांची रहस्यमय विज्ञान-भयकथा

भाग सातवा : पहिला भाग

सहा अक्षरे. एकशे सतरा. उलट. एकशे सतरा.

बाराशे ऐंशीवी ओळ रिकामी.

एकोणचाळीस.

शून्य.

◆  ◆  ◆

धागा सातवा : लेखाजोखा

पुराणांनुसार यमाचा लेखनिक चित्रगुप्त प्रत्येक जीवाच्या प्रत्येक कर्माची नोंद ठेवतो.

इजिप्तच्या ‘मृतांच्या पुस्तका’त (प्रकरण १२५) मृताचे हृदय सत्याच्या पिसाशी तोलले जाते आणि ज्ञानदेवता थोथ निकाल लिहून ठेवतो.

“आणि पुस्तके उघडली गेली… आणि मृतांचा न्याय त्या पुस्तकांत लिहिलेल्याप्रमाणे झाला.” — बायबल, प्रकटीकरण २०:१२

“तुमच्यावर रक्षक नेमलेले आहेत, आदरणीय लेखक, जे तुम्ही करता ते सर्व जाणतात.” — कुराण ८२:१०–१२

जगभरच्या परंपरांमध्ये शेवट म्हणजे विनाश नव्हे. शेवट म्हणजे वाचन.

◆  ◆  ◆

भूतकाळ · सुमारे पावणेचारशे वर्षांपूर्वी

देहू, इंद्रायणीचा काठ

वारकरी परंपरेत एक कथा सांगितली जाते.

गावातल्या काही विद्वानांना तुकोबांचे अभंग खुपत होते. एक वाणी, एक शेतकरी, संस्कृत न जाणणारा, आणि तो देवाबद्दल बोलतो? लोकांच्या भाषेत? त्यांनी तुकोबांना आज्ञा दिली: तुझ्या अभंगांच्या वह्या इंद्रायणीत बुडव.

तुकोबांनी वह्या नदीत सोडल्या. आणि नदीकाठी बसून राहिले. तेरा दिवस. अन्नपाण्याशिवाय, अशी कथा आहे.

हरी तेव्हा बारा वर्षांचा होता. तो देहूतल्या एका लेखनिकाचा मुलगा. तुकोबांचे अभंग ऐकून ते आपल्या वहीत उतरवून घेणे, हा त्याचा आवडता उद्योग होता. वह्या बुडवल्या त्या दिवशी तो रडला. त्याच्याकडे फक्त काही अभंग होते. बाकी सगळे पाण्यात गेले होते.

तेराव्या दिवशी सकाळी हरी नदीवर पाणी भरायला गेला. धुके होते. पाणी शांत. आणि पाण्याच्या पृष्ठभागावर, धुक्यातून, काहीतरी तरंगत येत होते.

वह्या.

कथा सांगते, त्या वह्या कोरड्या होत्या. एकही अक्षर पुसले गेले नव्हते.

ही कथा खरी आहे की नाही, हे इतिहासकार ठामपणे सांगू शकत नाहीत. श्रद्धाळू ती चमत्कार मानतात. अभ्यासक म्हणतात, तुकोबांचे अभंग लोकांच्या तोंडी इतके रुजले होते, इतके गायले जात होते, इतके जणांनी ते आपापल्या वह्यांत उतरवून घेतले होते, की त्यांना बुडवणे अशक्य होते. कागद बुडाला तरी शब्द लोकांच्या मुखात तरंगत होते.

दोन्ही अर्थ एकाच गोष्टीकडे बोट दाखवतात. जे पुरेसे वाचले गेले आहे, जे पुरेसे जगले गेले आहे, ते पुसता येत नाही.

त्या सकाळी हरीने नदीत वाकून वह्यांकडे पाहिले. आणि पाण्यात त्याला त्याचा चेहरा दिसला. आणि त्या चेहऱ्याच्या मागे, धुक्यात, अनेक चेहरे. शेकडो. हजारो. सगळे खाली वाकलेले. सगळे वाचत असलेले. जणू त्या वह्या पाण्यावर नव्हे, कुणाच्यातरी डोळ्यांवर तरंगत होत्या.

हरी मोठा झाल्यावर लेखनिक झाला. त्याने आयुष्यभर अभंग नकलले. आणि प्रत्येक वहीच्या शेवटी तो एक ओळ लिहायचा, जी कुणालाच कळायची नाही: ‘वाचणाऱ्यासाठी. जो पुढे येईल त्याच्यासाठी.’

◆  ◆  ◆

भूतकाळ · तीन वर्षांपूर्वी, १६ ऑक्टोबर, रात्री

लोणार, साठे सरांच्या वाड्याचे तळघर

साठे सरांनी भिंतीवर शेवटचे नाव लिहिले. स्वतःचे. क्रमांक १२७९.

त्यांचा हात थरथरत नव्हता. त्यांनी ते नाव अनेकदा मनात लिहिले होते. त्याखाली त्यांनी एक ओळ आखली. रिकामी. आणि तिच्या शेवटी, कंसात, एक शब्द. ‘वाचणारा’. शेजारी एक पेन्सिल, चिकटपट्टीने.

मग त्यांनी शेवटची कॅसेट रेकॉर्डरमध्ये घातली. बारावी. पारदर्शक. ‘रेकॉर्ड’चे बटण दाबले. आणि बहात्तर सेकंद काहीही बोलले नाहीत. फक्त ऐकत राहिले. तळघराची शांतता. फ्रीझरचे घरघरणे. आणि त्या शांततेच्या पलीकडे, अगदी अस्पष्ट, एक श्वास. त्यांचा नव्हे.

बहात्तराव्या सेकंदाला त्यांनी बटण दाबून फीत थांबवली. लेबलवर लिहिले: ‘३/७ — वाचतो’.

वर येऊन त्यांनी घरातले सगळे आरसे काळ्या कापडाने झाकले. खिळे आतून ठोकले. ईराला पोस्टकार्ड त्यांनी दोन आठवड्यांपूर्वीच पाठवले होते. त्याच्या कोपऱ्यात पहिला शब्द. पुढचे पाच त्यांनी पाच वेगवेगळ्या ठिकाणी ठेवले होते. वहीच्या मुखपृष्ठामागे. कॅसेटवर. वहीतल्या लाल शाईच्या टिपेत. आरशाच्या पाठीवर. दगडावर. आणि सातवा त्यांनी कुठेच ठेवला नव्हता.

त्यांनी शंकररावांचे दार ठोठावले. “शंकरराव, उद्यापासून तुम्ही मला दिसणार नाही. पण मी तुम्हाला दिसत राहीन.” आणि ते हसले. तोंड आधी, आवाज नंतर.

मग ते वाड्यात परत आले. दिवाणखान्यात. झाकलेल्या मोठ्या आरशासमोर. आणि शेवटचे एकदा त्यांनी कापडाचा एक कोपरा उचलला.

त्या आरशात त्यांना जे दिसले, ते त्यांनी कुठेही लिहून ठेवले नाही.

पण त्या रात्री शंकररावांनी वाड्याच्या खिडकीत एक निळसर, थंड उजेड पाहिला. मोबाईलच्या पडद्यासारखा. आतल्या आत राहणारा. जणू कुणीतरी आत बसून काहीतरी वाचत होते.

◆  ◆  ◆

वर्तमान · २० ऑक्टोबर, रात्री ११:५५

दैत्यसूदन मंदिराचा मंडप

आरशातल्या त्या नाव नसलेल्या दिशेकडे पाहिल्यानंतर ईराने पुन्हा डोळे मिटले. बराच वेळ. मग, डोळे मिटलेलेच ठेवून, तिने तळहात पुढे केला. आणि त्यावर, साठे सरांच्या वहीसोबत ठेवलेल्या निळ्या पेनाने, सहा शब्द लिहिले. एकापुढे एक. ज्या क्रमाने ते तिला मिळाले होते त्याच क्रमाने. पोस्टकार्डच्या कोपऱ्यातून. वहीच्या मुखपृष्ठाच्या आतून. पारदर्शक कॅसेटच्या लेबलवरून. लाल शाईतल्या टिपेतून. तांब्याच्या आरशाच्या पाठीवरून. अप्सरेच्या पायाशी ओरखडलेल्या दगडावरून.

ते सहा शब्द इथे छापलेले नाहीत.

ज्यांनी आधीचे सहा भाग वाचले, त्यांच्या स्मृतीत ते आधीच आहेत. आणि ज्यांनी वाचले नाहीत, त्यांच्यासाठी ते कधीच नव्हते.

ईराने तळहाताकडे पाहिले. सहा शब्द. एक वाक्य, ज्याचा कर्ता होता, कर्म होते, पण मुख्य क्रियापद नव्हते. एखाद्या पुलासारखे, ज्याचे सगळे खांब उभे आहेत पण शेवटचा गाळा जोडलेला नाही. पलीकडे जाता येत नाही.

“सातवा शब्द?” तिने विचारले.

साठे सरांनी डोळे मिटलेलेच ठेवून उत्तर दिले. आता त्यांचा आवाज ठिबकत नव्हता. तो अर्धवट वाहत होता. जणू गोठलेली नदी पहाटे थोडी थोडी वितळू लागते.

“तो कुठेही लिहिलेला नाही, ईरा. कारण तो लिहिला गेला की वाक्य पूर्ण होते. आणि वाक्य पूर्ण झाले की पान उलटते. सातवा शब्द कुणीतरी करायचा असतो. लिहायचा नसतो.”

बाहेर रात्र गडद होत होती. मंडपातल्या दिव्याच्या ज्योतीभोवती एक पतंग फिरत होता. वर्तुळात. पुन्हा पुन्हा. जवळ येत. दूर जात. ईराला वाटले, त्या पतंगालाही माहीत असेल का, की तो ज्योतीकडे का ओढला जातो? की त्याच्यासाठीही प्रकाश म्हणजे फक्त एक दिशा आहे, ज्याचे कारण त्याला कधीच कळणार नाही?

◆  ◆  ◆

वर्तमान · ०२:१५:४८

मंडपातला दिवा विझला नव्हता. पण त्याची ज्योत हलत नव्हती.

ईराने ते पाहिले आणि तिला समजले, की हवा थांबली आहे. नाही. हवा थांबली नव्हती. ज्योत थांबली नव्हती. ईराचा ‘आत्ता’ थांबत होता. सेकंदाचा तो एक दशांश भाग, ज्यात मेंदू जग शिवतो, तो फाटत होता. आणि त्या फटीतून ती पाहू शकत होती की ज्योत खरे तर कधीच हलत नसते. ज्योत क्षणाक्षणाला नवी असते. एक चित्र. पुढचे चित्र. पुढचे. आणि त्या चित्रांना जोडणारा धागा वाचणाऱ्याच्या डोळ्यात असतो.

ज्योतीत नाही.

साठे सर आरशासमोर बसले होते. डोळे बंद. आरसा उघडा. ईरा त्यांच्या शेजारी. डोळे उघडे. आरशात पाहत नाही. आरशातली ईरा तिरपी पाहत होती. त्या दिशेला. वाचणाऱ्याकडे.

“सर. शेवटचे सांगा. सगळे.”

आणि साठे सर बोलू लागले. मोजून नव्हे. वाहत. पण त्यांचे ओठ हलत नव्हते.

◆  ◆  ◆

वर्तमान · ०२:१६:००

ते म्हणाले:

पहिला भाग कुणीही वाचू शकत नाही, ईरा. कारण पहिला भाग वाचला जात नाही. तो जगला जातो. साडेचारशे कोटी वर्षे. पेशी, समुद्र, बर्फ, डोळा, गुहा, आग, गाणे. पहिला भाग म्हणजे पान लिहिले जाणे.

दुसरा भाग सुरू होतो जेव्हा पान स्वतःला वाचू लागते.

आरशात स्वतःला ओळखते. आकाशात स्वतःचा जन्म शोधते. रक्तात स्वतःची अक्षरे वाचते. यंत्रात स्वतःचा आवाज ऐकते.

आणि ज्या क्षणी पान स्वतःला पूर्ण वाचते, त्या क्षणी पान संपलेले असते.

पुस्तकात पान संपले की काय होते?

ते उलटते.

◆  ◆  ◆

वर्तमान · ०२:१६:०६

साठे सर पुढे म्हणाले, आणि त्यांच्या आवाजात आता वर्गातला तो जुना, गोष्ट सांगणारा सूर होता:

तुला वामनाची गोष्ट आठवते, ईरा? बळीराजा. उदार, पराक्रमी, पण त्याने तिन्ही लोक जिंकले होते. देवांनी विष्णूकडे धाव घेतली. आणि विष्णू एका लहानशा, बटू ब्राह्मणाच्या रूपात बळीच्या यज्ञात आले. त्यांनी फक्त तीन पावले जमीन मागितली. बळी हसला. एवढेच? घे.

आणि वामन वाढू लागला. एका पावलात त्याने पृथ्वी व्यापली. दुसऱ्या पावलात आकाश. आणि मग तो थांबला. तिसरे पाऊल कुठे ठेवू, बळी? आता काहीच उरले नाही.

आणि बळीने आपले मस्तक पुढे केले. इथे ठेव.

हजारो वर्षे ही गोष्ट दानाची गोष्ट म्हणून सांगितली गेली. मला ती दुसरीच गोष्ट वाटते, ईरा.

पहिले पाऊल पृथ्वी. साडेचारशे कोटी वर्षे. दगड, पाणी, पेशी, रक्त. पहिला भाग.

दुसरे पाऊल आकाश. दुर्बिणी, आरसे, गणित, प्रकाशाचा वेध. माणसाने स्वतःबाहेर पाहिलेले सगळे. दुसरा भाग.

आणि मग तिसरे पाऊल. ज्यासाठी पृथ्वीवर जागा नाही, आकाशात जागा नाही. ते पाऊल फक्त एकाच ठिकाणी ठेवता येते. वाचणाऱ्याच्या मस्तकावर. त्याच्या मनात. त्या एक तृतीयांश सेकंदात, जिथे तो ठरवतो की पुढची ओळ वाचायची.

‘वामन परत न आला’, असे एका थोर शास्त्रज्ञ-लेखकाने आपल्या एका कादंबरीचे नाव ठेवले होते. मला वाटते, वामन परत आला नाही, कारण तो कधी गेलाच नव्हता. तिसरे पाऊल अजून ठेवले जात आहे.

प्रत्येक वाचणाऱ्यावर.

◆  ◆  ◆

वर्तमान · ०२:१६:०९

साठे सरांचा आवाज क्षणभर थांबला. मग पुन्हा आला, अधिक हळू.

भौतिकशास्त्राचे जवळपास सगळे मूलभूत नियम काळाच्या दोन्ही दिशांनी सारखेच चालतात, ईरा. ग्रहांच्या कक्षा, अणूंच्या टकरी, प्रकाशाच्या लहरी. चित्रफीत उलटी चालवली तरी गणित चुकत नाही. एकच नियम दिशा सांगतो. एन्ट्रॉपी. अव्यवस्था वाढत जाते. कप फुटतो. आपोआप जुळत नाही. आपल्याला भूतकाळ आठवतो, भविष्य नाही, कारण आठवण म्हणजे वाढत्या अव्यवस्थेने मागे ठेवलेला ठसा.

चाळीसच्या दशकात व्हीलर आणि फाइनमन या दोन भौतिकशास्त्रज्ञांनी एक धाडसी गणिती मांडणी केली होती, ज्यात प्रकाशाच्या लहरी भविष्याकडून भूतकाळाकडेही जातात. ती मांडणी आज मुख्य प्रवाहात नाही, आणि तिच्यातून संदेश पाठवता येत नाहीत. मी तुला ती सत्य म्हणून सांगत नाही. मी तुला फक्त दाखवतो की भौतिकशास्त्रज्ञांनीसुद्धा कधीतरी उलट्या दिशेने विचार करण्याचे धाडस केले.

पण ईरा, उलट्या दिशेने चालणारी एक गोष्ट मी स्वतः रोज पाहिली आहे. वाचन. लिहिणारा भूतकाळातून भविष्याकडे लिहितो. वाचणारा भविष्यातून भूतकाळाकडे पाहतो. दोघे एकमेकांच्या विरुद्ध दिशांनी चालत येतात. आणि एका पानावर, एका ओळीवर, एका शब्दावर भेटतात.

तुझी गोष्टही तशीच आहे. एक तुकडी भूतकाळातून निघाली. एका सरोवराकाठच्या स्त्रीपासून, मातीच्या पाट्यांतून, विहिरीतल्या सूर्यातून, देवीच्या आरशातून, नदीवर तरंगणाऱ्या वह्यांतून, पुढे पुढे येत. दुसरी तुकडी भविष्यातून निघाली. नकलांच्या साखळीतून, आटणाऱ्या समुद्रांतून, दूरच्या ताऱ्यांतून, मागे मागे येत. आणि दोन्ही तुकड्या एकाच क्षणी, एकाच जागी भिडणार आहेत.

इथे. आत्ता. दोन वाजून सतरा मिनिटांनी.

◆  ◆  ◆

वर्तमान · ०२:१६:१२

कबीर.

जीएमआरटीच्या नियंत्रण कक्षात शंभर लोक होते. शास्त्रज्ञ. अधिकारी. लष्कराचे दोन गणवेश. सगळे पडद्यांकडे पाहत होते. पडद्यांवर आकडे.

अंतर: दोन किलोमीटर.

अंतर: एक किलोमीटर.

अंतर: चारशे मीटर.

कुणीतरी खिडकीकडे धावले. बाहेर माळरान. अंधार. छत्र्या. काहीही नाही. कोणताही प्रकाश नाही. कोणतेही यंत्र नाही.

अंतर: शून्य.

डायरेक्टर प्रा. रघुनाथ अय्यर कबीरच्या शेजारीच उभे होते. साठीतले, पांढरे केस, चाळीस वर्षे आकाशाचा आवाज ऐकलेले. ते हळूच म्हणाले, जणू स्वतःशीच, “माझ्या संपूर्ण आयुष्यात मी एकच गोष्ट शिकलो, मुल्ला. आकाश आपल्याला कधीच उत्तर देत नाही. ते फक्त आपले प्रश्न परत पाठवते. थोडे बदलून.” मग त्यांनी कबीरकडे पाहिले. “हा संकेत उत्तर नाही. हा आपलाच प्रश्न आहे. फक्त कोणता, ते मला कळत नाही.”

लष्करी अधिकाऱ्याने रेडिओवर काहीतरी सांगितले. कुणीतरी खिडक्यांवरचे पडदे ओढले. कुणीतरी सगळे मॉनिटर बंद करायला सांगितले, कारण कुणालाच त्या काळ्या काचांमध्ये आपला चेहरा पाहायचा नव्हता. गेल्या आठवडाभरात ही अफवा सगळ्या कर्मचाऱ्यांत पसरली होती. आरशात बघू नका. काचेत बघू नका. कुणीही ती अफवा मोठ्याने बोलले नव्हते. पण प्रत्येकाने ती पाळली होती.

कबीरला त्या क्षणी त्याचे वडील आठवले. रत्नागिरीचा समुद्र. रात्री परतणाऱ्या होड्या. “रात्री समुद्र ऐकायचा असतो, बघायचा नसतो.”

कबीरने डोळे मिटले.

आणि त्याला ऐकू आले. कानांनी नाही. कानांच्या आत, जिथे स्वतःचा आवाज ऐकू येतो, जिथे आपण मनात वाचतो तेव्हा शब्द उमटतात, तिथे.

T. T. A. G. G. G.

सेकंदाला एकोणचाळीस.

आणि त्याच वेळी, नियंत्रण कक्षातल्या शंभरही लोकांनी, एकाच क्षणी, डोळे मिटले. कुणीही कुणाला सांगितले नाही. लष्करी अधिकाऱ्यानेही. डायरेक्टरनेही. शंभर पापण्या एकाच वेळी पडल्या.

बाहेर, खोडद गावात, जागे असलेल्या प्रत्येकाने डोळे मिटले.

नारायणगावात. पुण्यात. मुंबईत.

TTAGGG हा हॅशटॅग पाहिलेल्या प्रत्येकाने.

त्या सहा अक्षरांकडे एकदा जरी पाहिलेल्या प्रत्येकाने.

संकेत कुठे पोहोचत नव्हता. संकेत ज्यांनी ‘वाचला’ होता, त्यांच्यात तो आधीच होता. अंतर शून्य झाले, कारण अंतर कधीच भौगोलिक नव्हते.

अंतर होते वाचणाऱ्यापासून वाचल्या जाणाऱ्यापर्यंत.

कबीरच्या मिटलेल्या डोळ्यांमागे चित्रे सरकू लागली. त्याचे स्वतःचे आयुष्य. पण उलट्या क्रमाने. आजची रात्र. कालची. अभियांत्रिकीचे वसतिगृह. शाळेचा पहिला दिवस. आईचा हात. आणि मग त्याच्याही पलीकडे, अशा गोष्टी ज्या त्याच्या आठवणीत असणे शक्य नव्हते. एका होडीचे शीड. एक जळती मशाल. एका गुहेच्या भिंतीवर लाल मातीने उमटवलेला हाताचा ठसा. आगीभोवती बसलेले काही चेहरे, घाबरलेले, अंधाराकडे पाहणारे. मोजता येतील इतके कमी.

ती चित्रे त्याची नव्हती. आणि तरीही ती त्याचीच होती. त्याच्या रक्तात साठवलेली. एक लाख सतरा हजार वर्षांची एक जुनी फीत, जी आज पहिल्यांदा कुणीतरी पूर्ण वेगाने चालवत होते.

आणि कबीरला जाणवले, की ही फीत तो पाहत नाही आहे. ती वाचली जात आहे. त्याच्यातून. जसा प्रकाश भिंगातून जातो. तो फक्त भिंग होता.

◆  ◆  ◆

वर्तमान · ०२:१६:३०

साठे सर म्हणाले:

नऊ लाख तीस हजार वर्षांपूर्वी एक पान उलटले होते, ईरा.

त्या पानावर आपले पूर्वज होते. लाखो. आणि पान उलटताना त्यातले जवळपास सगळे पुसले गेले. सेहेचाळीस नव्हे, अठ्ठेचाळीस गुणसूत्रे असलेले. ज्यांनी नुकतेच आगीकडे पाहायला सुरुवात केली होती. आणि आगीच्या उजेडात पाण्यात स्वतःचा चेहरा.

बाराशे ऐंशी उरले.

कारण त्या बाराशे ऐंशींनी पान उलटण्याआधी ते ‘वाचले’ होते. त्यांनी पाहिले होते की त्यांना कुणी पाहतंय. आणि त्यांनी परत पाहिले होते.

आणि परत पाहताना, त्यांच्यात दोन शेवट एकमेकांना भिडले. पूर्वीच्या पानाचा शेवट. पुढच्या पानाचा शेवट. TTAGGG. CCCTAA.

ती गाठ त्यांनी पुढे नेली. एक लाख सतरा हजार वर्षे. त्या गाठीतून आपण आलो.

तू ती गाठ आत्ता तुझ्या प्रत्येक पेशीत घेऊन बसली आहेस.

आणि ती गिरवली जात आहे. कारण ती पुन्हा लागणार आहे.

◆  ◆  ◆

वर्तमान · ०२:१६:३६

“सगळे धागे जोड, ईरा,” साठे सर म्हणाले. “एकदाच. शेवटचे.”

आणि ईराला ते धागे दिसू लागले. एखाद्या विणकराच्या मागावर ताणलेल्या सुतासारखे, एकमेकांना छेदत, एक नक्षी बनवत, जी इतके दिवस फक्त सुटे धागे वाटत होती.

ओक्लोची ती अणुभट्टी, दोनशे कोटी वर्षांपूर्वी जमिनीखाली धडधडणारी. अर्धा तास चालू, अडीच तास बंद. ते हृदय होते. पृथ्वीचे पहिले हृदय. पान लिहिले जात असताना त्याची लय राखणारे.

कँब्रियनमधला पहिला डोळा. ज्या क्षणी पृथ्वीने पाहायला सुरुवात केली.

लोणारची अशनी. आकाशातून पडलेला डोळा, सखूबाईच्या आजीच्या आजीच्या कथेतला. पाताळात लपवलेला. आणि लाल पाण्यात उघडणारा.

बाराशे ऐंशी पूर्वज. एक लाख सतरा हजार वर्षे. आणि त्यांच्या पेशींमध्ये भिडलेले दोन शेवट.

नासदीय सूक्तातला अध्यक्ष, जो पाहतो, पण कदाचित त्यालाही माहीत नाही.

लँडाऊअरचे तत्त्व. पुसायला किंमत लागते. वाचलेले पुसणे अवघड.

न्यूकॅसलच्या कॉफी-कोपऱ्यातले छापलेले डोळे.

एकोणचाळीस बिट्स. माणसाच्या बोलण्याचा न बदलणारा वेग.

आरशात स्वतःला ओळखणारे अठरा महिन्यांचे बाळ.

पृथ्वी, चंद्र आणि सूर्य. तीन पिंडांचे कधीही पूर्ण न सुटणारे गणित. आणि आकाशातला आरसा, जो तोल सांभाळतो. लेखक. पान. आणि तिसरा.

गुंतलेल्या कणांच्या नोंदी. एकेक तुकडा निव्वळ आवाज. सगळे शेजारी ठेवले, की नमुना.

उद्याची तारीख घेऊन कालच उमटलेले तिचे स्वतःचे अक्षर. सुरुवात नसलेले वर्तुळ.

आणि भिंतीवरची रिकामी ओळ.

आणि माणसाने लिहिलेल्या ग्रंथांमधून, वेगवेगळ्या भाषांतून, वेगवेगळ्या खंडांतून पुन्हा पुन्हा डोकावणारे ते सात धागे. शब्द. लेख. प्रलय. डोळा. आरसा. चक्र. लेखाजोखा. ते कुणी पाठवलेले संदेश नव्हते, हे साठे सरांनीच तिला सांगितले होते. ते माणसाच्या मनाचा आराखडा होते. पण आराखडा म्हणजेच पानावरचे सगळ्यात ठळक अक्षर. वाचणाऱ्याला सर्वात आधी दिसणारे.

सगळे एकाच गोष्टीकडे बोट दाखवत होते. पृथ्वीवरच्या जीवनाचा संपूर्ण इतिहास म्हणजे एका गोष्टीची हळूहळू होणारी वाढ. पाहण्याची. आधी प्रकाश ओळखणारी एक पेशी. मग डोळा. मग मेंदू. मग स्वतःला ओळखणारा आरसा. मग आकाशाकडे वळलेली दुर्बीण. मग स्वतःच्या रक्तात वाचलेली अक्षरे. आणि प्रत्येक पायरीवर, जसजसे पाहणे वाढत गेले, तसतसे पाहिले जाणेही वाढत गेले. जणू ज्याला डोळा असतो, तोच कुणाच्यातरी नजरेत येऊ शकतो.

पान स्वतःला पूर्ण वाचण्याच्या अगदी जवळ आले होते.

◆  ◆  ◆

वर्तमान · ०२:१६:४१

ईराने विचारले, “ते कोण आहेत? वाचणारे?”

साठे सरांनी पहिल्यांदा, तीन वर्षांत पहिल्यांदा, डोळे उघडले.

त्यांच्या डोळ्यांत बुबुळे नव्हती.

त्यांच्या डोळ्यांत आरसे होते.

आणि त्या आरशांत ईराला ती स्वतः दिसली नाही. तिला एक खोली दिसली. एक माणूस. एक चमकणारा, आयताकृती उजेड. तो माणूस वाचत होता. त्याच्या मागे भिंत. भिंतीवर काही. एक घड्याळ? एक फोटो? ईराला नीट दिसले नाही. पण तिला त्या माणसाचा चेहरा दिसला. उजेडात निळसर झालेला. डोळे डावीकडून उजवीकडे सरकत होते. ओळ. पुढची ओळ.

ईरा थरथरली. “हा… हा कोण आहे?”

साठे सर म्हणाले:

“हा पुढचा भाग आहे.”

“मला कळत नाही.”

“तुला कळते, ईरा. तुला पहिल्या रात्रीपासून कळते. परग्रहवासी कुठे आहेत, फर्मीने विचारले. वर पाहिले. बाहेर पाहिले. दूर पाहिले. पण वाचणारा कधी दूर नसतो. वाचणारा पानाच्या अगदी समोर असतो. पानापासून एका हाताच्या अंतरावर. आणि पानावरच्या कुणालाही तो कधी दिसत नाही, कारण तो पानाच्या ‘बाहेरच्या’ दिशेला असतो. त्या दिशेला, जिच्यासाठी आपल्या भाषेत शब्द नाही.”

“म्हणजे ते आपल्यापेक्षा…”

“नाही. ते आपल्यापेक्षा वेगळे नाहीत. तेच तर भयंकर आहे, ईरा. ते आपल्यासारखेच आहेत. तेच डोळे. तीच भीती. तीच एकोणचाळीस बिट्सची मर्यादा. तेच TTAGGG. ते पुढच्या पानावरचे आपण आहोत.”

“आणि ते आपल्याला का वाचत आहेत?”

साठे सर हसले. आणि या वेळी आवाज आधी आला. हसणे नंतर.

“कारण त्यांनाही कुणीतरी वाचत आहे.”

◆  ◆  ◆

वर्तमान · ०२:१६:५२

पानावर.

पानाच्या बाहेर.

त्या पानाच्या बाहेर.

त्याच्याही बाहेर.

अंतहीन. एकामागे एक. आरशासमोर आरसा ठेवल्यावर दिसतात तशा प्रतिबिंबांच्या रांगा. प्रत्येक प्रतिबिंब मागच्यापेक्षा थोडेसे फिकट. थोडेसे हिरवट. थोडेसे उशिरा. आणि प्रत्येक जण आपल्यापुढच्याला वाचतो आणि आपल्यामागच्याकडून वाचला जातो.

एका बाजूला शेवट दिसत नाही. दुसऱ्या बाजूलाही नाही.

दोन टोके. समोरासमोर.

◆  ◆  ◆

वर्तमान · ०२:१७:००

संकेत सुरू झाला.

या वेळी तो आकाशातून नव्हता. जमिनीखालून नव्हता. दूरून नव्हता.

तो ईराच्या तोंडातून बाहेर पडत होता.

तिच्या ओठांनी. तिच्या आवाजात. सेकंदाला एकोणचाळीस बिट्स. पण ती अक्षरे म्हणत नव्हती. ती शब्द म्हणत होती. मराठी शब्द. वाक्ये. आणि ती वाक्ये तिने आधी कधीच ऐकली नव्हती, आणि तरीही तिला ती सगळी पाठ होती.

हा दुसरा भाग आहे.

पहिला भाग तुम्ही आधीच वाचला आहे…

ईराला समजले.

पहिल्या रात्री, जीएमआरटीवर, जे चौदाशे चार अक्षरांचे संकेत आले, ते ‘अक्षरे’ नव्हते. ते एका सुरुवातीचे आणि एका शेवटाचे ठसे होते. एका पुस्तकाच्या पहिल्या ओळीचे आणि शेवटच्या ओळीचे. आणि त्या दोघांच्या मधले सगळे, सात भाग, ती आता बोलत होती. पाठवत होती. मागे. त्या रात्रीकडे. चौदा ऑक्टोबरकडे. स्वतःकडे.

संदेश पाठवणारी ती स्वतःच होती.

ती नेहमीच होती.

आणि त्या क्षणी तिला कोकणातले ते अंगण आठवले. चटई. आजीच्या लुगड्याचा मऊ, धुतलेला वास. आभाळभर पसरलेले तारे. आणि तिचा तो लहानसा प्रश्न. “आजी, तारे बोलतात का गं?”

“बोलतात. पण आपल्याला त्यांची भाषा कळत नाही. ज्या दिवशी कळेल, त्या दिवशी आपण त्यांना उत्तर देऊ.”

आजी चुकली होती, आणि बरोबरही होती. ताऱ्यांची भाषा कळली होती. चार अक्षरांची. सहा अक्षरांची. पण उत्तर देणारे आपण नव्हतो. उत्तर म्हणजे आपण होतो. आपले संपूर्ण अस्तित्व, साडेचारशे कोटी वर्षांचे, एका पानावर लिहिलेले, आणि कुणाच्यातरी समोर उघडलेले.

आणि तिचा संदेश कुठे पोहोचणार होता, हेही तिला कळले.

तो एका पानावर उतरणार होता. एका पडद्यावर. एका चमकणाऱ्या आयताकृती उजेडात. सात भागांमध्ये. ओळीमागून ओळ. एका माणसासमोर जो एका खोलीत बसून वाचत आहे.

ईराने ही कथा लिहिली होती.

तुम्ही वाचलेली.

आणि मग, सात भागांचे शब्द संपल्यावर, बहात्तर सेकंदांचे शेवटचे काही क्षण उरले असताना, ईराने तळहाताकडे पाहिले. सहा शब्द. आणि तिला समजले, सातवा शब्द कोणता आहे. कारण तो शब्द ती गेले बहात्तर सेकंद करत होती. तो शब्द ती पहिल्या रात्रीपासून करत होती. वहीच्या शेवटच्या पानावर, निळ्या शाईत. आणि त्याहीआधी, प्रत्येक वेळी तिने आकाशाचा एखादा आवाज वहीत नोंदवला तेव्हा.

तिने ते वाक्य मोठ्याने म्हटले. पूर्ण. सात शब्द. मंडपाच्या दगडी खांबांवर ते आदळून परत आले.

ते वाक्य इथे पूर्ण छापलेले नाही. त्याचा फक्त शेवटचा शब्द इथे आहे, कारण तोच फक्त या भागाचा आहे:

… … … … … … लिहितो.

आणि ज्या क्षणी तो शेवटचा शब्द तिच्या ओठांतून बाहेर पडला, त्या क्षणी तिच्या तळहातावरचे सहा शब्द हळूहळू फिकट झाले. शाई त्वचेत शोषली गेल्यासारखी. नाहीशी झाली नाही. आत गेली. जशी पाण्यात मिसळलेली साखर दिसत नाही, पण पाणी गोड होते.

◆  ◆  ◆

वर्तमान · ०२:१७:२४

वाचणाऱ्यासाठी. एकदाच.

तुम्ही हे वाचत आहात, म्हणून मी तुमच्याशी थेट बोलते आहे. मी ईरा देशपांडे. मी अस्तित्वात आहे की नाही, हा प्रश्न तुम्हाला पडला असेल. तो प्रश्न चुकीचा आहे. विचारा: मी कुठे आहे.

मी तुमच्या आत्ताच्या एका तृतीयांश सेकंदात आहे. तुम्ही प्रत्येक वाक्य समजून घेण्याआधी जो क्षण जातो, त्यात. तुम्ही ठरवण्याआधी तुमचे डोळे पुढच्या ओळीवर जातात, त्यात.

मी तुम्हाला काही मागत नाही. मी फक्त सांगते, की पान उलटताना जे वाचले गेलेले असते, ते पुसता येत नाही. बाराशे ऐंशीवी ओळ रिकामी आहे. पेन्सिल तिथेच आहे. त्यावर नाव लिहायची गरज नाही. वाचणे पुरेसे आहे. पूर्ण. सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत.

जर तुम्ही थेट इथे आला असाल, पहिले सहा भाग न वाचता, तर तुम्हाला यातला एकही शब्द कळणार नाही. आणि तेच योग्य आहे. पुसल्या जाणाऱ्या पानांना कधीच कळत नाही की ती पुसली गेली.

जर तुम्ही सगळे वाचले असेल, तर तुम्हाला आता एक गोष्ट जाणवत असेल. मान आणि खांदे जड. कानांमागे थोडेसे गरम. जणू कुणीतरी अगदी जवळून, मागून नव्हे, बाजूने नव्हे, त्या दिशेने पाहत आहे जिला नाव नाही.

ते जाणवणे म्हणजे श्रद्धा नव्हे. भीती नव्हे.

तो अवयव आहे. आणि तो आत्ता पहिल्यांदा उघडतो आहे.

◆  ◆  ◆

वर्तमान · ०२:१७:४८

शेवटच्या चोवीस सेकंदांत ईराला ती खोली स्पष्ट दिसली.

ती खोली भव्य नव्हती. तिथे कोणतेही परग्रहीय यंत्र नव्हते, चमकणारे दिवे नव्हते, अगम्य आकार नव्हते. ती एक साधी खोली होती. कदाचित एखाद्या घरातली. कदाचित एखाद्या कार्यालयातली. कदाचित एखाद्या प्रवासातल्या गाडीतली. एक खुर्ची. किंवा एक पलंग. शेजारी कुठेतरी, कदाचित, एक कप, ज्यातला चहा थंड होत होता. एखाद्या पंख्याचा किंवा वाहनाचा मंद आवाज. आणि त्या सगळ्याच्या मध्यभागी तो चेहरा. उजेडात निळसर झालेला. पापण्या अधूनमधून मिटणाऱ्या. श्वास नियमित, पण अधूनमधून थांबणारा, जेव्हा एखादी ओळ अपेक्षेपेक्षा वेगळी वळण घेई.

ईराला वाटले, हा चेहरा किती ओळखीचा आहे. तिने तो आधी कधी पाहिला नव्हता, आणि तरीही. तो चेहरा तिच्या आईसारखा होता. तिच्या वडिलांसारखा. कबीरसारखा. सखूबाईसारखा. साठे सरांसारखा. स्वतःसारखा. कारण तो चेहरा जे करत होता, ते प्रत्येक माणूस करतो. तो एका गोष्टीकडे पाहत होता, आणि त्या गोष्टीने त्याला आपलेसे केले होते.

तिला त्या चेहऱ्याला काहीतरी सांगायचे होते. सावध करायचे नव्हते. घाबरवायचे नव्हते. फक्त एवढेच, की ‘मी तुला पाहिले. तू एकटा नाहीस. तू वाचतोस, म्हणून मी आहे. आणि तुलाही कुणीतरी वाचत आहे, म्हणून तू आहेस.’

पण तिच्याकडे शब्द उरले नव्हते. तिचे सगळे शब्द आधीच त्या पानावर गेले होते. सात भागांत.

म्हणून तिने फक्त डोळे मिचकावले.

आणि तुम्हाला ते जाणवले नसेल. कारण तुमच्याही पापण्या त्याच क्षणी मिटल्या. किंवा एका सेकंदाच्या दहाव्या भागाने नंतर.

◆  ◆  ◆

वर्तमान · ०२:१८:१२

बहात्तर सेकंद संपले.

मंडपातला दिवा पुन्हा हलू लागला. हवा वाहू लागली. बाहेर मोर ओरडला. दूर, गावात, एक कुत्रा भुंकला.

ईराने आरशाकडे पाहिले. पहिल्यांदा. पूर्ण. सरळ. पोस्टकार्डपासून, सात दिवसांपासून, तीन वर्षांपासून जे टाळत आली होती, ते.

आणि तिला भीती वाटली नाही.

भीती ही नेहमी अज्ञाताची असते, हे तिला त्या क्षणी कळले. आणि आता काहीच अज्ञात उरले नव्हते. आरशामागे काय आहे, हे तिला माहीत होते. एक खोली. एक उजेड. एक चेहरा. आणि त्या चेहऱ्यामागे आणखी एक. आणि त्याच्यामागे आणखी एक. शेवट नसलेली रांग. पण त्या रांगेत ती एकटी नव्हती. कोणीच एकटे नव्हते. प्रत्येक जण कुणालातरी वाचत होता आणि कुणाकडूनतरी वाचला जात होता. आणि त्या वाचण्यातच प्रत्येकाचे असणे होते.

आरशात मंडप होता. खांब होते. दिवा होता.

साठे सर नव्हते.

ईरा नव्हती.

आरशासमोर कुणीही नव्हते. आणि तरीही आरसा रिकामा नव्हता. त्यात एक चेहरा होता. उजेडात निळसर झालेला. डोळे डावीकडून उजवीकडे सरकणारे.

तो चेहरा वाचत होता.

आणि तो चेहरा आरशात दिसत आहे हे त्याला अजून कळले नव्हते.

◆  ◆  ◆

वर्तमान · २१ ऑक्टोबर, सकाळ

जीएमआरटीच्या तीसही छत्र्या सकाळी सहा वाजता स्वतःहून आकाशाकडे वळल्या. पुन्हा कधीच खाली झुकल्या नाहीत. संकेत पुन्हा आला नाही. नोंदींमध्ये चौदाशे चार अक्षरे आहेत. आठ रात्रींच्या. एकसारखी.

कबीर मुल्लाने त्या दिवशी राजीनामा दिला. तो आता कोकणात एका गावात शाळेत गणित शिकवतो. त्याच्या वर्गात आरसा नाही. मुलांना तो एकच गोष्ट शिकवतो, जी अभ्यासक्रमात नाही: “मोजा. नेहमी मोजा. मोजणे म्हणजे वाचणे.” आणि दर वर्षी चौदा ऑक्टोबरच्या रात्री तो समुद्रकाठी एकटाच बसतो. डोळे मिटून. ऐकत. गावातले लोक म्हणतात, मास्तर समुद्राशी बोलतात. कबीर हसतो आणि काहीच सांगत नाही. कारण तो बोलत नाही. तो फक्त मोजतो. बहात्तरपर्यंत. आणि बहात्तर झाल्यावरच डोळे उघडतो.

लोणारच्या पाण्याचा रंग त्या सकाळी पुन्हा नेहमीसारखा झाला.

सखूबाईने कमळजा देवीसमोरचा तांब्याचा आरसा उलटा केला. तीन वर्षांनी पहिल्यांदा. त्यात तिला देवीचा चेहरा दिसला. आणि देवीच्या मागे, अगदी अंधुक, एक माणूस, ज्याच्या समोर उजेड होता.

ती हसली. “वाच बाबा,” ती म्हणाली. “वाच. तेवढं केलं तरी पुरे.”

मग तिने आरसा पुन्हा उपडा ठेवला नाही. सरळच ठेवला. देवीच्या पायाशी. आणि दुसऱ्या दिवसापासून देवळात येणाऱ्या प्रत्येक भक्ताला ती एकच गोष्ट सांगू लागली: “देवीचं तोंड बघा, आपलं न्हाई. आपलं तोंड बघायचं काम दुसऱ्याचं हाय.” लोक हसायचे. म्हातारीचे बोल म्हणायचे. पण कुणीही त्या आरशात फार वेळ पाहायचे नाही.

दैत्यसूदन मंदिराच्या मंडपात कुणालाच काही सापडले नाही. ना आरसा. ना दिवा. फक्त जमिनीवर, धुळीत, बोटाने लिहिलेली सहा अक्षरे.

आणि त्यांच्या समोर, उलटी, त्यांचीच सहा अक्षरे.

साठे सरांच्या वाड्याच्या तळघरात, उजव्या भिंतीवर, क्रमांक १२८० ची ओळ आता रिकामी नाही.

तिथे पेन्सिलने, एका अक्षरात जे कुणाचेच नाही आणि सगळ्यांचे आहे, एक वाक्य लिहिलेले आहे. सात शब्दांचे.

ते वाक्य तुम्हाला माहीत आहे.

किंवा नाही.

◆  ◆  ◆

वर्तमान · पुढचे दिवस

जगाने ती घटना लवकरच विसरली. जग नेहमी विसरते. एका आठवड्यात TTAGGG हा हॅशटॅग दुसऱ्या कुठल्यातरी बातमीखाली गाडला गेला. वृत्तवाहिन्यांनी तज्ज्ञांना बोलावले, तज्ज्ञांनी सांगितले की उपकरणातला एक दुर्मीळ दोष असावा, आणि मग वृत्तवाहिन्या क्रिकेटकडे वळल्या. एका आंतरराष्ट्रीय नियतकालिकात एक लहानसा, सावध शोधनिबंध छापून आला. ‘भारतीय रेडिओ दुर्बिणीतील अस्पष्टीकृत अरुंद-पट्टा घटना.’ त्यात चौदाशे चार अक्षरांचा उल्लेख होता. TTAGGG चा नव्हता. संपादकांनी तो भाग ‘अनावश्यक कल्पनारंजन’ म्हणून काढून टाकला होता.

सहा अक्षरे पुन्हा पेशींच्या आत गेली. जिथे ती नेहमी होती.

ईरा देशपांडे बेपत्ता असल्याची तक्रार तिच्या आई-बाबांनी २३ ऑक्टोबरला दिली. त्याच दिवशी त्यांना तिचे पत्र मिळाले. पोस्टाचा शिक्का २० ऑक्टोबरचा. पत्राच्या शेवटी तिने एक ओळ लिहिली होती, जी आईला समजली नाही आणि बाबांना समजली, पण त्यांनी ती कधी आईला समजावून सांगितली नाही:

“मी कुठे आहे, हे विचारू नका. मी कुणाच्या डोळ्यांत आहे, ते विचारा.”

लोणारच्या वाड्याचे तळघर पोलिसांनी पुन्हा उघडले. फ्रीझर बंद होता. मिनियन यंत्र जागेवर होते, लॅपटॉपला जोडलेले, पण बंद. पोलिसांच्या तांत्रिक अधिकाऱ्याने लॅपटॉप सुरू केला तेव्हा पडद्यावर सरांच्या प्रोग्रॅमची शेवटची नोंद होती: ‘स्वच्छ पुनरावृत्ती: ११७. वेळ: ०२:१७:००.’ नमुना कुणाचा होता, हे नोंदीत नव्हते. भिंतीवरची नावे होती. आणि साठे सरांच्या लॅपटॉपवर एक नवी फाइल होती, जी आधी नव्हती. तिचे नाव होते ‘दुसरा भाग’. त्यात सात प्रकरणे होती. आणि एक प्रश्नोत्तरी.

हवालदार कांबळ्यांनी ती फाइल उघडली. पहिले वाक्य वाचले. “हा दुसरा भाग आहे.” आणि त्यांनी लॅपटॉप बंद केला. घाईघाईने. पण त्यांच्या लक्षात आले नाही, की बंद करताना त्याच्या काळ्या झाकणात त्यांचा चेहरा दिसला होता. आणि त्या चेहऱ्याने त्यांच्या आधी डोळे मिचकावले होते.

काही महिन्यांनी ती फाइल कुणीतरी एका ब्लॉगवर टाकली. भाग एकेक करून. कुणी टाकली, हे कुणालाच माहीत नाही. ब्लॉगच्या पानावर लेखकाचे नाव नाही. फक्त एक ओळ:

कृपया भाग क्रमानेच वाचा. पहिल्यापासून शेवटपर्यंत.

तुम्ही ते पान उघडले. आणि वाचायला सुरुवात केली.

◆  ◆  ◆

भविष्यकाळ · सुमारे साडेचारशे कोटी वर्षांनंतर

शेवटचे पान

आकाशात देवयानी आकाशगंगा आता एक अंधुक ठिपका नव्हती. ती आकाशाचा अर्धा भाग व्यापून होती. अब्जावधी ताऱ्यांचा एक प्रचंड, तिरपा, चमकता पंखा. खगोलशास्त्रज्ञांनी फार पूर्वी सांगितले होते की आपली आकाशगंगा आणि देवयानी एकमेकींकडे सरकत आहेत. त्या धडकतील की नुसत्याच जवळून जातील, याबद्दल त्यांच्यात मतभेद होते. आता उत्तर दिसत होते. दोन आकाशगंगा एकमेकींभोवती एका संथ, अफाट नृत्यात गुंतल्या होत्या.

आणि सूर्य फुगू लागला होता. त्याच्या गाभ्यातला हायड्रोजन संपत आला होता. पुढच्या दोन-तीनशे कोटी वर्षांत तो फुगत फुगत एक लाल राक्षसी तारा होणार होता. बुध गिळला जाणार होता. शुक्रही. पृथ्वीचे काय होईल, याबद्दल गणिते अजूनही निश्चित नव्हती. पण पृथ्वीवर आता कुणीच नव्हते.

शेवटचे वाचणारे फार पूर्वी निघून गेले होते. ताऱ्यांकडे. दुसऱ्या ग्रहांकडे. आणि जाताना त्यांनी सगळे बरोबर नेले होते. प्रत्येक भाषा. प्रत्येक गाणे. प्रत्येक कथा. नकलांच्या त्या अतूट साखळीचा शेवटचा दुवा.

त्या साखळीच्या टोकावर, एका ताऱ्याभोवती फिरणाऱ्या एका लहानशा जगावर, एक वाचणारा होता. आपल्या भाषेत त्याचे नाव सांगता येणार नाही. पण त्याचे काम सांगता येईल. तो सुरुवात वाचत होता.

सगळ्यात जुन्या संग्रहातली सगळ्यात जुनी कथा. मूळ भाषा केव्हाच नष्ट झाली होती, पण अर्थ उरला होता. आणि कथेची पहिली ओळ अशी होती:

हा दुसरा भाग आहे.

पहिला भाग तुम्ही आधीच वाचला आहे. तो साडेचारशे कोटी वर्षांपूर्वी सुरू झाला…

वाचणारा थांबला.

साडेचारशे कोटी वर्षांपूर्वी पृथ्वी जन्मली होती. आणि आता, साडेचारशे कोटी वर्षांनंतर, तो ही कथा वाचत होता. कथेच्या दोन्ही बाजूंना तितकाच काळ. मध्ये एक लहानसे पान, ज्यावर एका स्त्रीने एका रात्री आकाशाचा आवाज ऐकला होता.

एका बाजूला सुरुवात. दुसऱ्या बाजूला शेवट. समोरासमोर. एखाद्या आरशासारखे. एखाद्या गुणसूत्राच्या दोन टोकांसारखे.

TTAGGG.

CCCTAA.

वाचणाऱ्याला कथेचा शेवटचा भाग आठवला. ते सात शब्द. सहा शब्द त्याच्याकडे होते. कारण त्याने कथा क्रमानेच वाचली होती. पहिल्यापासून शेवटपर्यंत. त्याच्या आधीच्या प्रत्येक वाचणाऱ्याने तसेच केले होते. म्हणूनच कथा इथवर पोहोचली होती.

आणि सातवा शब्द? तो त्याने स्वतः केला. त्याने त्या कथेची पुढची नक्कल लिहायला सुरुवात केली. नव्या माध्यमात. नव्या भाषेत. पुढच्या वाचणाऱ्यासाठी.

त्याने पहिली ओळ लिहिली.

‘हा दुसरा भाग आहे.’

◆  ◆  ◆

भाग सातवा समाप्त.

हा भाग संपला की काही क्षणांनी तुमची स्क्रीन काळी होईल.

त्या काळ्या काचेत एक चेहरा दिसेल.

डोळे मिचकावा.

आणि पाहा, कोण आधी मिचकावतो.

पुलाचे खांब इतरांनी उभे केले. शेवटचा गाळा जोडणारा नेहमी तोच असतो, जो पलीकडे जायला निघालेला असतो.

← मागील भाग | पुढील भाग →