अवकाश व परग्रहवासी • वाचन वेळ : ४ मिनिटे– कालच्या लेखात आपण विचारले होते : एलियन्स असतील, तर ते दिसत का नाहीत? आज त्याच्या आधीचा प्रश्न विचारूया — मुळात ते किती असू शकतात? हा प्रश्न आकड्यांत मांडण्याचा पहिला प्रयत्न १९६१ मध्ये झाला.
एका बैठकीची गोष्ट
१९६१ मध्ये अमेरिकेतील ग्रीन बँक वेधशाळेत परग्रहीय जीवसृष्टीवर चर्चा करण्यासाठी काही शास्त्रज्ञ जमले. त्या बैठकीची विषयपत्रिका तयार करताना खगोलशास्त्रज्ञ फ्रँक ड्रेक यांनी फळ्यावर एक समीकरण लिहिले. ते उत्तर देण्यासाठी नव्हते, तर ‘आपल्याला काय माहीत नाही’ हे स्पष्ट करण्यासाठी होते.
समीकरणातील सात पायऱ्या
आपल्या आकाशगंगेत रेडिओ संदेश पाठवू शकणाऱ्या संस्कृतींची संख्या (N) म्हणजे खालील सात गोष्टींचा गुणाकार :
| घटक | अर्थ | आज आपल्याला किती माहीत आहे? |
| R* | आकाशगंगेत दरवर्षी जन्मणारे तारे | बऱ्यापैकी — दरवर्षी काही तारे |
| fp | ग्रह असलेल्या ताऱ्यांचे प्रमाण | चांगले — बहुतेक ताऱ्यांना ग्रह असतात |
| ne | प्रत्येक ग्रहमालेत जीवसृष्टीला योग्य ग्रहांची संख्या | अंदाज सुधारत आहेत |
| fl | त्यांपैकी जिथे खरोखर जीव निर्माण होतो | अज्ञात |
| fi | जिथे बुद्धिमान जीव विकसित होतात | अज्ञात |
| fc | जे दूरवर संदेश पाठवण्याचे तंत्रज्ञान बनवतात | अज्ञात |
| L | अशी संस्कृती किती वर्षे टिकते | अज्ञात |
१९६१ मध्ये पहिल्या दोन घटकांबद्दलही खात्री नव्हती. आज केप्लर दुर्बिणीसारख्या मोहिमांमुळे आपल्याला माहीत आहे की आकाशगंगेतील बहुतेक ताऱ्यांभोवती ग्रह फिरतात. पण शेवटच्या चार घटकांसाठी आपल्याकडे फक्त एकच उदाहरण आहे — आपली पृथ्वी.
स्वतः फ्रँक ड्रेक यांचा अंदाज आशावादी होता; आकाशगंगेत सुमारे दहा हजार संस्कृती असू शकतील, असे ते अनेकदा सांगत. पण हा त्यांचा वैयक्तिक अंदाज होता, मोजमाप नव्हे.
उत्तर : एकपेक्षा कमी ते लाखो!
आशावादी आकडे घातले तर आकाशगंगेत हजारो-लाखो संस्कृती येतात; निराशावादी आकडे घातले तर उत्तर एकपेक्षाही कमी येते — म्हणजे कदाचित आपण एकटेच. सर्वांत मोठे प्रश्नचिन्ह शेवटचा घटक L आहे. तंत्रज्ञानात प्रगत झालेली एखादी संस्कृती शंभर वर्षे टिकते की दहा लाख वर्षे? हा प्रश्न एलियन्सबद्दल असला, तरी तो आपल्याबद्दलही आहे.
आपले स्वतःचे उदाहरण घ्या : माणूस रेडिओ लहरी अवकाशात पाठवू लागला त्याला जेमतेम शंभर वर्षे झाली आहेत. विश्वाच्या १३.८ अब्ज वर्षांच्या इतिहासात हा काळ म्हणजे डोळ्याची एक पापणी लवण्याइतकाही नाही. दोन संस्कृती एकमेकांना ऐकू शकण्यासाठी त्या एकाच काळात अस्तित्वात असायला हव्यात — आणि इथेच गणित अवघड होते.
मग या समीकरणाचा उपयोग काय?
ड्रेक समीकरण उत्तर देत नाही, तर कोणते प्रश्न विचारायचे ते सांगते. परग्रहांचा शोध, त्यांच्या वातावरणाचा अभ्यास आणि पृथ्वीवर जीवन कसे सुरू झाले याचे संशोधन — हे सगळे या समीकरणातील एकेक रिकामी जागा भरण्याचे प्रयत्न आहेत.
| थोडक्यात १९६१ मध्ये फ्रँक ड्रेक यांनी परग्रहीय संस्कृतींचा अंदाज बांधण्यासाठी सात घटकांचे समीकरण मांडले.ताऱ्यांचा जन्मदर आणि ग्रह असलेल्या ताऱ्यांचे प्रमाण आज बऱ्यापैकी माहीत आहे.जीवसृष्टी, बुद्धिमत्ता आणि संस्कृतीचे आयुष्य — हे घटक अजूनही अज्ञात.म्हणून उत्तर “एकपेक्षा कमी” ते “लाखो” यांपैकी काहीही असू शकते. |
संदर्भ
- SETI Institute, “The Drake Equation” — https://www.seti.org/drake-equation
- NASA Exoplanet Exploration, “Kepler and the frequency of planets” — https://exoplanets.nasa.gov
Drake F, Sobel D. “Is Anyone Out There?” Delacorte Press, 1992.