‘विचार करण्याचे धैर्य’ — तीन भागांची मालिका · भाग १ : जागतिक पातळी

डॉ. विनायक भिमराव बंडगर

ही लेख मालिका वैचारिक चर्चेसाठी आहे. कृपया शेवटी दिलेले ‘लेखकाचे निवेदन व अस्वीकरण’ अवश्य वाचावे.

प्रस्तावना : एक मालिका, तीन पातळ्या

माणूस हा असा एकमेव प्राणी आहे, जो स्वतःलाच प्रश्न विचारतो — मी कोण? हे जग काय आहे? मी कसे जगावे? या तीन प्रश्नांनीच तत्त्वज्ञान, विज्ञान, धर्म, कला आणि राजकारण घडवले. ‘विचार करण्याचे धैर्य’ ही तीन भागांची मालिका याच प्रश्नांचा वेध तीन पातळ्यांवर घेते.

• भाग १ (जागतिक) : माणूस विचार करायला कसा शिकला? ग्रीस, भारत, चीन, इस्लामी जग आणि आधुनिक युरोप यांनी एकमेकांकडून काय घेतले?
• भाग २ (राष्ट्रीय) : भारताची वादपरंपरा — उपनिषदांपासून आंबेडकरांपर्यंत — कशी फुलली आणि आपण तिचे विस्मरण कसे केले?
• भाग ३ (सामाजिक) : अंधश्रद्धा, शिक्षण, समाजमाध्यमे आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या काळात विचार करणारा समाज कसा घडवायचा?

ही मालिका कोणत्याही एका ग्रंथाचा सारांश नाही. कार्ल यास्पर्स, बर्ट्रांड रसेल, विल ड्यूरांट, कॅरन आर्मस्ट्राँग, जिम अल-खलिली, रिचर्ड डॉकिन्स, युव्हाल नोआ हरारी, डॅनियल काह्नेमन, थॉमस कुन, कार्ल पॉपर, अमर्त्य सेन, देवीप्रसाद चट्टोपाध्याय, के. रं. शिरवाडकर, तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी, नरेंद्र दाभोलकर अशा अनेक लेखकांच्या ग्रंथांचे वाचन, त्यांतील तथ्यांची पडताळणी आणि त्यावर स्वतंत्र चिंतन — यांतून ही मांडणी उभी राहिली आहे. प्रत्येक भागाच्या शेवटी संदर्भ दिले आहेत; वाचकांनी ते मूळ ग्रंथ अवश्य वाचावेत. या संपूर्ण मालिकेचे सूत्र ऋग्वेदातील एका प्रार्थनेत सामावले आहे :

आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वतः ।

(सर्व दिशांनी आमच्याकडे कल्याणकारी विचार येवोत.) — ऋग्वेद १.८९.१

विचार कुठून आला यापेक्षा तो कल्याणकारी आहे की नाही, हे महत्त्वाचे — हा ऋग्वेदाचा सांगावा आजच्या ‘आपले-परके’च्या गदारोळात तर अधिकच मोलाचा आहे.

१. सुरुवात एका प्रश्नचिन्हाने

कल्पना करा — सुमारे तीन हजार वर्षांपूर्वीची एक रात्र. कोणतेही विजेचे दिवे नाहीत. आकाश ताऱ्यांनी भरलेले. एक माणूस गवतावर पडून वर पाहतो आहे. त्याला भूक नाही, भीती नाही, शिकारीची घाई नाही. तरीही तो अस्वस्थ आहे. का? कारण त्याच्या मनात एक प्रश्न आहे — हे सर्व कुठून आले?

उत्क्रांतीच्या दृष्टीने पाहिले तर हा प्रश्न ‘निरुपयोगी’ आहे. त्याने पोट भरत नाही, शत्रूपासून संरक्षण होत नाही. तरीही माणसाने हा प्रश्न विचारणे कधीच थांबवले नाही. युव्हाल नोआ हरारी आपल्या ‘सेपियन्स’ (इंग्रजी आवृत्ती २०१४) या ग्रंथात सांगतात की सुमारे ७० हजार वर्षांपूर्वी घडलेल्या ‘बोधनक्रांती’नंतर (Cognitive Revolution) माणूस प्रत्यक्ष न दिसणाऱ्या गोष्टींविषयी — देव, राष्ट्र, पैसा, हक्क — बोलू लागला. सामूहिक कल्पना रचण्याच्या या क्षमतेनेच त्याला पृथ्वीचा स्वामी बनवले. पण कल्पना रचणे एक गोष्ट; त्या कल्पनांवरच प्रश्नचिन्ह लावणे ही दुसरी. तत्त्वज्ञानाचा जन्म या दुसऱ्या पायरीवर झाला.

ऋग्वेदाच्या नासदीय सूक्तात (१०.१२९) हा प्रश्न अप्रतिम काव्यात उमटला आहे : ‘को अद्धा वेद क इह प्र वोचत्’ — हे खरोखर कोण जाणतो, कोण इथे सांगू शकेल? सृष्टीचा अध्यक्ष कदाचित जाणत असेल — किंवा कदाचित तोही जाणत नसेल! धर्मग्रंथातच ‘कदाचित देवालाही माहीत नसेल’ असे म्हणणारे हे सूक्त मानवी बौद्धिक इतिहासातील एक दुर्मिळ क्षण आहे.

२. अक्षीय युग : एकाच वेळी जागे झालेले जग

जर्मन तत्त्वज्ञ कार्ल यास्पर्स यांनी १९४९ मध्ये ‘इतिहासाचे उगमस्थान आणि ध्येय’ (Vom Ursprung und Ziel der Geschichte) या ग्रंथात एक विलक्षण निरीक्षण मांडले. इ.स.पू. सुमारे ८०० ते २०० या कालखंडात जगाच्या वेगवेगळ्या भागांत, एकमेकांशी फारसा संपर्क नसताना, माणसाच्या विचारांमध्ये एकाच वेळी मोठी क्रांती घडली. यास्पर्स यांनी या कालखंडाला ‘अक्षीय युग’ (Axial Age) म्हटले — जणू मानवी इतिहास या अक्षाभोवती फिरला.

• भारतात : उपनिषदे, महावीर, गौतम बुद्ध, लोकायत.
• चीनमध्ये : कन्फ्युशियस, लाओत्से, मोझी, मेंशियस.
• पर्शियात : झरथुष्ट्राची परंपरा (त्याच्या काळाबाबत विद्वानांत मोठे मतभेद आहेत).
• इस्रायलमध्ये : एलायजा, यशया, यिर्मया यांसारखे प्रेषित.
• ग्रीसमध्ये : थेल्स, हेराक्लायटस, पार्मेनिडीस, सॉक्रेटिस, प्लेटो, ॲरिस्टॉटल.

कॅरन आर्मस्ट्राँग यांनी ‘द ग्रेट ट्रान्सफॉर्मेशन’ (२००६) या ग्रंथात या संकल्पनेचा विस्तार केला. त्यांचे निरीक्षण असे की या सर्व परंपरांचे एका गोष्टीवर एकमत होते — बाह्य कर्मकांडापेक्षा आतले परिवर्तन महत्त्वाचे; आणि करुणा हा नैतिकतेचा गाभा. ‘जे तुला स्वतःसाठी नको, ते इतरांच्या बाबतीत करू नकोस’ — हे कन्फ्युशियसचे सूत्र (Analects १५.२४) महाभारतातही येते — ‘न तत्परस्य संदध्यात् प्रतिकूलं यदात्मनः’ (जे स्वतःला प्रतिकूल वाटते, ते दुसऱ्याच्या बाबतीत करू नये; अनुशासनपर्व) — आणि बायबलमध्येही वेगळ्या शब्दांत भेटते.

पण थोडी सावधगिरी

इथे एक चिकित्सक टीप आवश्यक आहे. ‘अक्षीय युग’ ही एक उपयुक्त संकल्पना आहे, सिद्ध झालेला ऐतिहासिक नियम नव्हे. अनेक इतिहासकार यावर आक्षेप घेतात — एवढ्या मोठ्या भूभागातील, चारशे-सहाशे वर्षांच्या कालखंडातील घटनांना एका साच्यात बसवणे हे सरलीकरण आहे; इजिप्त, मेसोपोटेमिया यांसारख्या आधीच्या संस्कृतींचे योगदान त्यात दुर्लक्षित होते. शिवाय बुद्ध, महावीर, झरथुष्ट्र यांच्या तारखांबाबत आजही एकमत नाही. उदाहरणार्थ, बुद्धांचा पारंपरिक काळ इ.स.पू. ५६३–४८३ सांगितला जातो, तर हाइंझ बेशर्ट आणि रिचर्ड गॉम्ब्रिच यांसारख्या अभ्यासकांच्या मते तो सुमारे इ.स.पू. ४८०–४०० असा उशिराचा असण्याची शक्यता अधिक आहे. संकल्पना वापरायची, पण तिच्या मर्यादा लक्षात ठेवून — हीच विचार करण्याची पहिली शिस्त आहे.

३. ग्रीस : देवांना बाजूला सारून निसर्गाला प्रश्न

आशिया मायनरमधील (आजचे तुर्कस्तान) मायलेटस या बंदरात थेल्स नावाचा व्यापारी-विचारवंत राहत होता. त्याने विचारले — हे जग कशापासून बनले आहे? त्याचे उत्तर होते : पाणी. आज हे उत्तर बालिश वाटेल. पण बर्ट्रांड रसेल ‘हिस्टरी ऑफ वेस्टर्न फिलॉसॉफी’ (१९४५) मध्ये म्हणतात त्याप्रमाणे, थेल्सचे महत्त्व उत्तरात नसून प्रश्न विचारण्याच्या पद्धतीत आहे. निसर्गातील घटनांचे कारण त्याने देवतांच्या लहरीत न शोधता निसर्गातच शोधले. हेरोडोटसच्या नोंदीनुसार त्याने इ.स.पू. ५८५ मधील सूर्यग्रहणाचे भाकीत केले होते. ग्रहणाला दैवी कोप न मानता गणिताचा विषय मानणे — इथे विज्ञानाची पहिली पावले दिसतात.

त्यानंतर प्रश्नांची साखळी सुरू झाली. ॲनॅक्झिमँडर म्हणाला, मूलतत्त्व पाणी नसून ‘अनंत’ (Apeiron) आहे. हेराक्लायटस म्हणाला, सर्व काही सतत बदलते — एकाच नदीत दोनदा पाय ठेवता येत नाही. पार्मेनिडीस म्हणाला, बदल हा भ्रम आहे. पायथागोरस म्हणाला, विश्वाची भाषा संख्या आहे. डेमॉक्रिटस म्हणाला, सर्व काही अविभाज्य अणूंनी बनले आहे.

एक साधे उदाहरण घ्या. वर्गात शिक्षकाने एक प्रश्न विचारला आणि प्रत्येक विद्यार्थ्याने वेगळे उत्तर दिले. वरवर पाहता हा गोंधळ वाटतो. पण प्रत्यक्षात हीच ज्ञानाची प्रक्रिया आहे — प्रत्येक उत्तर आधीच्या उत्तरावर टीका करते, त्यातील कमतरता दाखवते आणि थोडे पुढे जाते. कार्ल पॉपर यांनी ‘कन्जेक्चर्स अँड रेफ्युटेशन्स’ (१९६३) मध्ये ग्रीक तत्त्वज्ञानाचे खरे वैशिष्ट्य हेच सांगितले आहे : गुरूच्या मतावर टीका करण्याची परंपरा. गुरूचे म्हणणे जसेच्या तसे जपण्याऐवजी ते सुधारणे, ही ग्रीकांची देणगी.

सॉक्रेटिस : अज्ञानाची जाणीव हेच ज्ञान

डेल्फीच्या अपोलो मंदिरातील देववाणीने (Oracle) सांगितले की अथेन्समध्ये सॉक्रेटिसपेक्षा अधिक शहाणा कोणी नाही. सॉक्रेटिस गोंधळला — आपल्याला तर काहीच माहीत नाही! मग तो अथेन्समधील नामवंत राजकारणी, कवी, कारागीर यांच्याकडे गेला. त्याला आढळले की त्यांना जे माहीत नाही तेही माहीत आहे असे ते मानतात. सॉक्रेटिसला एवढेच माहीत होते की त्याला माहीत नाही. हीच त्याची श्रेष्ठता होती.

आज आपण ज्याला ‘डनिंग-क्रूगर परिणाम’ (Dunning–Kruger effect) म्हणतो — कमी ज्ञान असलेल्यांना स्वतःच्या क्षमतेचा अतिरेकी आत्मविश्वास असतो — तेच सॉक्रेटिसने अडीच हजार वर्षांपूर्वी अथेन्सच्या बाजारात अनुभवले. डेव्हिड डनिंग आणि जस्टिन क्रूगर यांचा मूळ अभ्यास १९९९ मध्ये प्रसिद्ध झाला; सॉक्रेटिसचा ‘प्रयोग’ इ.स.पू. पाचव्या शतकात!

सॉक्रेटिसला ‘तरुणांना बिघडवल्याच्या’ आणि ‘देवांचा अनादर केल्याच्या’ आरोपावरून मृत्युदंड झाला (इ.स.पू. ३९९). प्लेटोने लिहिलेल्या त्याच्या बचावाच्या भाषणात (ॲपॉलॉजी ३८अ) तो सांगतो : चिकित्सा न केलेले जीवन जगण्यालायक नसते. त्याने पळून जाण्याची संधी नाकारली आणि हेमलॉक विष प्याले. विचारस्वातंत्र्यासाठी प्राण देणाऱ्यांपैकी तो इतिहासाला ज्ञात असलेला अग्रणी तत्त्वज्ञ.

सॉक्रेटिसचे मोठेपण माहितीच्या ढिगाऱ्यात नव्हते, तर स्वतःच्या अज्ञानाच्या जाणिवेत होते. आपल्याकडे कबीरांनी हेच आपल्या रांगड्या, थेट भाषेत सांगितले आहे :

पोथी पढ़ि पढ़ि जग मुआ, पंडित भया न कोय । ढाई आखर प्रेम का, पढ़ै सो पंडित होय ॥ — संत कबीर

ग्रंथ वाचून वाचून जग थकले, पण खरा ज्ञानी कोणी झाला नाही — कारण शहाणपण पाठांतरात नसते, ते जगण्याच्या समजुतीत असते.

प्लेटो आणि ॲरिस्टॉटल : दोन दिशा

राफेलच्या ‘स्कूल ऑफ अथेन्स’ या प्रसिद्ध भित्तिचित्रात मध्यभागी प्लेटो आणि ॲरिस्टॉटल चालताना दिसतात. प्लेटोचे बोट आकाशाकडे आहे; ॲरिस्टॉटलचा हात जमिनीला समांतर. हे चित्र दोघांच्या विचारांचे सार सांगते. प्लेटोच्या मते खरे सत्य इंद्रियांपलीकडच्या ‘कल्पनांच्या’ (Forms) जगात आहे; आपण पाहतो ते जग त्याची फक्त सावली आहे — याचेच प्रसिद्ध रूपक म्हणजे गुहेची कथा. ॲरिस्टॉटलच्या मते सत्य याच जगात, वस्तूंच्या निरीक्षणात शोधायचे. त्याने वनस्पती, प्राणी, राज्यघटना, नाटके यांचे वर्गीकरण केले; तर्कशास्त्राचा — विशेषतः ‘न्यायवाक्या’चा (Syllogism) — पाया घातला.

व्हाइटहेड यांनी एकदा म्हटले होते की संपूर्ण युरोपीय तत्त्वज्ञान म्हणजे प्लेटोवरच्या तळटीपांची मालिका आहे. अतिशयोक्ती असली तरी त्यात तथ्य आहे — आदर्शवाद विरुद्ध अनुभववाद हा वाद आजही विज्ञान, कला आणि राजकारणात चालूच आहे.

४. भारत : एकाच प्रश्नाची अनेक उत्तरे

याच काळात भारतात विचारांचा विलक्षण बहर आला. उपनिषदांनी ‘मी कोण?’ हा प्रश्न केंद्रस्थानी आणला. छांदोग्य उपनिषदात उद्दालक आरुणी आपला मुलगा श्वेतकेतू याला मिठाचा खडा पाण्यात टाकायला सांगतात. दुसऱ्या दिवशी विचारतात, ‘मीठ कुठे आहे?’ श्वेतकेतू म्हणतो, ‘दिसत नाही.’ ‘मग पाणी चाखून बघ.’ — ‘खारट आहे.’ ‘तसेच सूक्ष्म सत्य सर्वत्र व्यापून आहे; ते तूच आहेस’ — ‘तत्त्वमसि’. हा केवळ आध्यात्मिक उपदेश नाही; हा एक ‘विचारप्रयोग’ (Thought experiment) आहे — अदृश्य पण अस्तित्वात असलेल्या गोष्टीचे अनुभवातून आकलन.

भारतीय परंपरेचे खरे सौंदर्य म्हणजे एकाच प्रश्नाची अनेक परस्परविरोधी उत्तरे — आणि त्या सर्वांना ‘दर्शन’ (दृष्टिकोन) म्हणून मान्यता. सांख्य निरीश्वरवादी द्वैत मांडते, न्याय तर्कशास्त्र, वैशेषिक परमाणुवाद, मीमांसा वेदवाक्यांचे अर्थशास्त्र, योग चित्तवृत्तींचा निरोध, तर वेदान्त ब्रह्म आणि आत्म्याचे ऐक्य. त्याशिवाय वेदप्रामाण्य नाकारणारी जैन, बौद्ध आणि लोकायत ही दर्शने. चौदाव्या शतकातील विद्वान माधवाचार्य (परंपरेनुसार विद्यारण्य) यांनी ‘सर्वदर्शनसंग्रह’ या ग्रंथाची सुरुवातच चार्वाक दर्शनाने केली — म्हणजे विरोधी मताची मांडणी आधी, आणि ती प्रामाणिकपणे. शास्त्रार्थाची हीच परंपरा होती : आधी ‘पूर्वपक्ष’ (विरोधकाचे मत) पूर्ण ताकदीने मांडायचे, आणि मगच ‘उत्तरपक्ष’ (स्वतःचे मत).

आजच्या टीव्ही चर्चांशी तुलना करा. तिथे विरोधकाचे मत ऐकण्याआधीच त्याला गप्प केले जाते. भारतीय शास्त्रार्थ पद्धतीत विरोधकाचे मत त्याच्याहूनही चांगल्या रीतीने मांडता आले पाहिजे, तरच तुम्हाला त्याचे खंडन करण्याचा अधिकार मिळतो. हे बौद्धिक सौजन्य आपण कुठे हरवले, याचा विचार भाग २ मध्ये करू.

बुद्ध : अनुभवाची कसोटी

बुद्धांच्या शिकवणीतील एक सूत्र जगभरातील विवेकवाद्यांना प्रिय आहे. अंगुत्तर निकायातील ‘कालाम सुत्ता’त (३.६५) केसपुत्त नगरातील कालाम लोक बुद्धांना विचारतात, ‘अनेक साधू येतात, प्रत्येकजण आपलेच मत खरे सांगतो; आम्ही कोणावर विश्वास ठेवावा?’ बुद्ध सांगतात : परंपरा, ग्रंथ, तर्क, गुरूचा आदर एवढ्याच आधारावर काहीही स्वीकारू नका; स्वतः तपासा, आणि जे हितकारक, निर्दोष आणि जाणत्यांनी प्रशंसलेले असेल ते स्वीकारा.

इथे एक बारकावा लक्षात ठेवायला हवा. काही लोक कालाम सुत्ताला ‘बुद्ध म्हणजे आधुनिक विज्ञानवादी’ असे सरलीकृत रूप देतात. अभ्यासकांच्या मते सुत्ताचा संदर्भ नैतिक आचरणाचा आहे — लोभ, द्वेष, मोह यांतून मुक्त होणे हीच कसोटी. तरीही ‘स्वतः तपासा’ हा त्याचा आत्मा निःसंशय चिकित्सक आहे. आपल्या गावच्या भाषेत सांगायचे तर — ‘ऐकावे जनाचे, करावे मनाचे’; पण ते मन आधी डोळस करून घ्यायचे, एवढाच बुद्धांचा आग्रह.

५. चीन : समाजाची घडी आणि निसर्गाची लय

कन्फ्युशियस (परंपरेनुसार इ.स.पू. ५५१–४७९) हा एका अस्थिर, युद्धग्रस्त चीनमधील शिक्षक होता. त्याचा प्रश्न आध्यात्मिक नव्हता — समाज सुरळीत कसा चालेल? त्याचे उत्तर होते : शिक्षण, शिष्टाचार (ली), आणि माणुसकी (रेन). त्याच्या ‘नावांचे शुद्धीकरण’ या विचाराचे उदाहरण आज फार प्रस्तुत आहे — ‘लोकशाही’, ‘विकास’, ‘राष्ट्रप्रेम’ यांसारख्या शब्दांचा अर्थ जेव्हा सोयीनुसार बदलला जातो, तेव्हा समाजाची नैतिक घडीही विस्कटते.

लाओत्से आणि ताओ परंपरेने याच्या उलट दिशा दाखवली — कृत्रिम नियमांऐवजी निसर्गाच्या लयीशी जुळवून घ्या. पाणी सर्वात मऊ असते, पण तेच खडक झिजवते. मोझीने सर्वांवर समान प्रेम करण्याचा (Jian ai) आग्रह धरला. तर मेंशियसने सांगितले की माणूस मूलतः चांगला असतो — विहिरीत पडणाऱ्या मुलाला पाहून कोणाच्याही मनात करुणा उमटते. त्याच्या समकालीन शुनझीने उलट मत मांडले — माणसाचा स्वभाव मूलतः स्वार्थी असतो आणि शिक्षणानेच तो घडतो. ‘माणूस मूलतः चांगला की वाईट?’ हा वाद पुढे युरोपात हॉब्ज आणि रुसो यांनी पुन्हा लढवला. विचारांचे प्रश्न वैश्विक असतात; उत्तरे संस्कृतीनुसार वेगळी.

६. इस्लामी जग : ज्ञानाचा पूल

युरोपच्या इतिहासाच्या लोकप्रिय कथनात एक मोठी पोकळी आहे. पश्चिम रोमन साम्राज्याच्या अस्तानंतर थेट प्रबोधनकाल — मधली हजार वर्षे ‘अंधारयुग’. पण ज्या काळात युरोपात ग्रंथालये ओस पडली होती, त्या काळात बगदाद, कैरो, कॉर्डोबा, बुखारा येथे ज्ञानाचा उत्सव चालू होता.

ब्रिटिश भौतिकशास्त्रज्ञ जिम अल-खलिली यांनी ‘द हाउस ऑफ विज्डम’ (२०११) या ग्रंथात हा विसरलेला इतिहास पुढे आणला. अब्बासी खलिफांच्या आश्रयाने बगदादमध्ये ग्रीक, संस्कृत, पर्शियन आणि सिरियाक ग्रंथांची अरबीत भाषांतरे झाली. ब्रह्मगुप्ताच्या ‘ब्राह्मस्फुटसिद्धान्ता’सारखे भारतीय गणिती ग्रंथ अरबीत गेले. अल-ख्वारिझ्मी याने भारतीय अंकपद्धतीवर ग्रंथ लिहिला; त्याच्या नावाच्या लॅटिन रूपावरून ‘अल्गोरिदम’ हा शब्द आला, आणि त्याच्या ‘अल-जब्र’ या ग्रंथनावावरून ‘अल्जिब्रा’. आज आपल्या मोबाइलमधील प्रत्येक अल्गोरिदम या ज्ञानाच्या प्रवासाचा वारसदार आहे.

• अल-किंदी (नववे शतक) : ग्रीक तत्त्वज्ञान आणि इस्लामी श्रद्धा यांचा समन्वय करणारा पहिला मोठा अरब तत्त्वज्ञ.
• अल-फाराबी : ॲरिस्टॉटलनंतरचा ‘दुसरा गुरू’ म्हणून ओळखला गेला.
• इब्न अल-हैथम (अकरावे शतक) : प्रकाशशास्त्रावरील ग्रंथात प्रयोगावर आधारित पद्धतीचा आग्रह; अनेक इतिहासकार त्याला प्रयोगशील विज्ञानाचा अग्रदूत मानतात.
• इब्न सीना (ॲव्हिसेना) : ‘अल-कानून फी अल-तिब्ब’ (वैद्यकशास्त्राचा कानून) हा ग्रंथ युरोपात शतकानुशतके पाठ्यपुस्तक राहिला.
• अल-बिरूनी : गझनीच्या महमूदाबरोबर भारतात आला, संस्कृत शिकला आणि सुमारे १०३० मध्ये ‘किताब अल-हिंद’ लिहिला — भारतीय समाज, धर्म, विज्ञान यांचा तटस्थ, अभ्यासपूर्ण आढावा. आक्रमकाच्या छावणीत राहून आक्रमित संस्कृतीचा आदरपूर्वक अभ्यास करणारा हा विद्वान मानवी इतिहासातील दुर्मिळ व्यक्तिमत्त्व आहे.
• इब्न रुश्द (ॲव्हेरोस, बारावे शतक) : ॲरिस्टॉटलवरील त्याच्या भाष्यांमुळे युरोपला ॲरिस्टॉटल पुन्हा भेटला; बुद्धी आणि श्रद्धा यांचा संघर्ष नसावा, असा त्याचा आग्रह.
• इब्न खल्दून (‘मुकद्दिमा’, १३७७) : समाजातील एकजुटीची भावना (असबिय्या) राजसत्तांचा उदय आणि अस्त कसा घडवते, याचे विश्लेषण. करांचे दर फार वाढले की उत्पन्न घटते, हा त्याचा आर्थिक विचार आधुनिक अर्थशास्त्रालाही परिचित वाटेल.

पुढे अल-गझाली यांच्यासारख्या धर्मशास्त्रज्ञांनी तत्त्वज्ञानाच्या मर्यादांवर टीका केली, आणि हळूहळू इस्लामी जगात श्रद्धावादाचा प्रभाव वाढला. यामुळेच विज्ञान मागे पडले, असे एकेरी कारण सांगणे इतिहासकार टाळतात — मंगोल आक्रमणे (१२५८ मध्ये बगदादचा विध्वंस), व्यापारी मार्गांतील बदल, राजकीय अस्थिरता अशीही कारणे होती. पण एक धडा स्पष्ट आहे : एखादा समाज जेव्हा ‘आम्हाला सर्व उत्तरे आधीच माहीत आहेत’ असे मानू लागतो, तेव्हा त्याची ज्ञाननिर्मिती थांबते. हा धडा कोणत्याही एका धर्मापुरता नाही — तो प्रत्येक समाजाला लागू आहे, आपल्यालाही.

७. युरोपचे प्रबोधन : ‘स्वतःची बुद्धी वापरण्याचे धैर्य’

पंधराव्या-सोळाव्या शतकात युरोपात तीन घटनांनी उलथापालथ घडवली. छपाई यंत्रामुळे (गुटेनबर्ग, सुमारे १४५०) ज्ञान काही मोजक्यांच्या हातातून सर्वसामान्यांच्या हातात आले. कोपर्निकसने (१५४३) पृथ्वीला विश्वाच्या केंद्रस्थानावरून हटवले. आणि मार्टिन ल्यूथरने (१५१७) चर्चच्या अधिकाराला आव्हान दिले.

नवा विचार सहजासहजी स्वीकारला गेला नाही. जिओर्दानो ब्रुनोला १६०० मध्ये रोममध्ये जिवंत जाळण्यात आले. गॅलिलिओला १६३३ मध्ये आपले मत मागे घ्यायला भाग पाडले गेले आणि आयुष्याच्या शेवटपर्यंत नजरकैदेत ठेवले गेले. (कॅथलिक चर्चने १९९२ मध्ये गॅलिलिओच्या बाबतीत चूक झाल्याचे औपचारिकपणे मान्य केले — म्हणजे ३५९ वर्षांनंतर!) विचारस्वातंत्र्याची किंमत किती मोठी असू शकते, याची ही आठवण. बहुमताविरुद्ध सत्याची बाजू घेणाऱ्या अशा माणसांचे मनोगत संत तुकारामांनी सतराव्या शतकात दोन ओळींत सांगून ठेवले आहे :

सत्य असत्याशीं मन केलें ग्वाही । मानियेलें नाहीं बहुमता ॥ — संत तुकाराम

सत्य-असत्याचा निवाडा करताना मी माझ्या मनाला (विवेकाला) साक्षी ठेवले; बहुमताला मानले नाही. ब्रुनो आणि गॅलिलिओ यांची भूमिका याहून वेगळी काय होती?

ज्ञानाचा पाया पुन्हा तपासताना

फ्रान्सिस बेकनने निरीक्षण आणि प्रयोग यांच्यावर आधारित पद्धतीचा आग्रह धरला. रेने देकार्तने सर्व गोष्टींवर संशय घेऊन एकच निश्चित बिंदू शोधला — ‘मी विचार करतो, म्हणून मी आहे.’ जॉन लॉकने सांगितले की जन्मतः मन कोरी पाटी असते. डेव्हिड ह्यूमने कार्यकारणभावावरच प्रश्नचिन्ह लावले — सूर्य उद्याही उगवेल याची तर्कशुद्ध हमी काय?

ह्यूमच्या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना इमॅन्युएल कांटने तत्त्वज्ञानाला नवी दिशा दिली. आपले मन जगाचा फोटो काढणारा कॅमेरा नाही; ते स्थळ, काळ, कार्यकारणभाव या स्वतःच्या चौकटीतून जगाला आकार देते. १७८४ मध्ये ‘प्रबोधन म्हणजे काय?’ या निबंधात त्याने उत्तर दिले : माणसाने स्वतःवर लादून घेतलेल्या अपरिपक्वतेतून बाहेर पडणे म्हणजे प्रबोधन. आणि ही अपरिपक्वता बुद्धीच्या अभावामुळे नव्हे, तर बुद्धी वापरण्याच्या धैर्याच्या अभावामुळे असते. त्याचे ब्रीदवाक्य होते — ‘Sapere aude!’ — स्वतःची बुद्धी वापरण्याचे धैर्य बाळगा. या मालिकेचे नाव ‘विचार करण्याचे धैर्य’ याच वाक्यावरून सुचले आहे.

राजकारणात उतरलेले विचार

तत्त्वज्ञान ग्रंथांतच राहिले नाही. लॉकच्या नैसर्गिक हक्कांच्या विचारांचे प्रतिध्वनी अमेरिकेच्या स्वातंत्र्य जाहीरनाम्यात (१७७६) उमटले. मॉंतेस्क्यूच्या सत्ताविभाजनाच्या विचाराने आधुनिक लोकशाही घटनांना आकार दिला — भारताच्या संविधानातील कार्यकारी, कायदेमंडळ आणि न्यायपालिका यांच्या विभाजनामागेही हाच विचार आहे. रुसोच्या ‘सामाजिक करारा’ने (१७६२) फ्रेंच राज्यक्रांतीला वैचारिक इंधन पुरवले. ॲडम स्मिथने ‘वेल्थ ऑफ नेशन्स’ (१७७६) लिहिले, पण त्याआधी ‘थिअरी ऑफ मॉरल सेंटिमेंट्स’ (१७५९) मध्ये सहानुभूतीला नैतिकतेचा पाया मानले होते — बाजार आणि करुणा या दोन्हींचा तो पुरस्कर्ता होता, हे आपण विसरतो.

एकोणिसाव्या शतकात हेगेलने इतिहासाला विचारांच्या संघर्षातून घडणारी प्रक्रिया मानले. मार्क्सने हा संघर्ष विचारांचा नसून आर्थिक वर्गांचा असल्याचे सांगितले — आणि ‘फॉयरबाखवरील प्रबंधां’त (१८४५) तत्त्वज्ञांना आव्हान दिले की जगाचे विवेचन पुरे, आता ते बदला. डार्विनने (१८५९) माणसाला सृष्टीच्या केंद्रस्थानावरून खाली आणले. नीत्शेने (१८८२) युरोपच्या पारंपरिक मूल्यव्यवस्थेच्या ढासळण्याचे निदान केले. फ्रॉइडने दाखवले की माणूस स्वतःच्या मनाचाही पूर्ण मालक नाही.

फ्रॉइड स्वतः या तिन्ही धक्क्यांची तुलना करत असे : कोपर्निकसने पृथ्वीला विश्वाच्या केंद्रातून हटवले, डार्विनने माणसाला सृष्टीच्या केंद्रातून, आणि मनोविश्लेषणाने ‘जाणीव’पूर्वक मनाला स्वतःच्या केंद्रातून. प्रत्येक धक्क्याने माणसाचा अहंकार कमी झाला — आणि ज्ञान वाढले.

८. विसावे शतक : ज्ञानाचीच चिकित्सा

विसाव्या शतकाने एक नवा प्रश्न विचारला : विज्ञान स्वतः कसे चालते? आणि आपण त्यावर किती विश्वास ठेवावा?

पॉपर : खोटे ठरवता येणे हीच कसोटी

कार्ल पॉपर (‘लॉजिक ऑफ सायंटिफिक डिस्कव्हरी’, जर्मन १९३४, इंग्रजी १९५९) यांनी एक साधी पण क्रांतिकारी कसोटी मांडली. शंभर, हजार, लाख पांढरे हंस पाहिले तरी ‘सर्व हंस पांढरे असतात’ हे सिद्ध होत नाही. पण एक काळा हंस दिसला की ते विधान खोटे ठरते. (आणि खरोखरच १६९७ मध्ये डच दर्यावर्दी विलेम दे व्लामिंग यांना पश्चिम ऑस्ट्रेलियात काळे हंस आढळले!) म्हणून वैज्ञानिक सिद्धान्त तोच, जो कोणत्या परिस्थितीत खोटा ठरेल हे स्पष्टपणे सांगतो.

उदाहरण : १९१९ च्या सूर्यग्रहणात आर्थर एडिंग्टन यांच्या मोहिमेने आइन्स्टाइनचे भाकीत तपासले — सूर्याजवळून जाणारा ताऱ्यांचा प्रकाश वाकेल. ते भाकीत चुकले असते तर सापेक्षता सिद्धान्त कोसळला असता. धोका पत्करून सिद्धान्त टिकला. याउलट, ‘या आठवड्यात तुम्हाला काही अडचणी येतील, पण शेवटी यश मिळेल’ असे भविष्य कधीच खोटे ठरत नाही — आणि म्हणूनच ते विज्ञान नाही.

कुन : विज्ञानातील क्रांती

थॉमस कुन यांनी ‘द स्ट्रक्चर ऑफ सायंटिफिक रिव्होल्यूशन्स’ (१९६२) मध्ये पॉपरच्या मांडणीला एक महत्त्वाचे आव्हान दिले. शास्त्रज्ञ प्रत्यक्षात रोज आपल्याच सिद्धान्तांना खोटे ठरवायला बसत नाहीत. ते एका प्रस्थापित चौकटीत (Paradigm) काम करतात. विसंगती साचत गेल्या की एके दिवशी ती चौकटच कोसळते आणि नवी उभी राहते — टॉलेमीकडून कोपर्निकस, न्यूटनकडून आइन्स्टाइन. ‘पॅराडाइम शिफ्ट’ हा शब्द आज व्यवस्थापनशास्त्रापासून राजकारणापर्यंत वापरला जातो — तो कुनचीच देणगी.

या दोन विचारांचा आपल्या जीवनाशी संबंध काय? पॉपर सांगतो : तुमचे मत चुकीचे ठरू शकते, अशी परिस्थिती कल्पा. कुन सांगतो : तुम्ही कोणत्या चौकटीतून जग पाहता, ते ओळखा. दोघेही एकच गोष्ट सांगतात — बौद्धिक नम्रता.

सत्ता, भाषा आणि ‘इतर’

विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मिशेल फूको यांनी दाखवले की ज्ञान आणि सत्ता एकमेकांत गुंतलेले असतात — कोण ‘वेडा’, कोण ‘गुन्हेगार’, कोण ‘सामान्य’ हे ठरवणारे ज्ञानच समाजावर नियंत्रण ठेवते. एडवर्ड सैद यांनी ‘ओरिएंटलिझम’ (१९७८) मध्ये दाखवले की पाश्चात्त्यांनी पूर्वेविषयी रचलेले ‘ज्ञान’ अनेकदा साम्राज्यवादाचे साधन होते — ‘पूर्व म्हणजे गूढ, अतार्किक, स्थितिशील’ ही प्रतिमा त्यातूनच घडली. पण मग आपणही ‘भारत म्हणजे केवळ आध्यात्मिक’ अशी प्रतिमा अभिमानाने मिरवतो, तेव्हा आपण त्याच वसाहतकालीन चौकटीत अडकलेलो नसतो का? हा प्रश्न आपण भाग २ मध्ये सविस्तर पाहू.

९. एकविसावे शतक : देव, जनुके आणि मानवजातीची कथा

एकविसाव्या शतकाच्या पहिल्या पंचवीस वर्षांत जगभर सर्वाधिक वाचले गेलेले ‘विचार करायला लावणारे’ ग्रंथ तत्त्वज्ञानाच्या प्राध्यापकांनी नव्हे, तर एका उत्क्रांतिजीवशास्त्रज्ञाने आणि एका इतिहासकाराने लिहिले — रिचर्ड डॉकिन्स आणि युव्हाल नोआ हरारी. विशेष आनंदाची गोष्ट म्हणजे त्यांचे बहुतेक प्रमुख ग्रंथ आज मराठीत उपलब्ध आहेत. पण कोणत्याही प्रभावी लेखकाप्रमाणे त्यांचेही वाचन चिकित्सकपणेच करायला हवे; म्हणून या विभागात त्यांच्या मांडणीबरोबरच त्यांच्या टीकाकारांचे म्हणणेही मांडले आहे.

रिचर्ड डॉकिन्स : ‘देव नावाचा भ्रम’

ऑक्सफर्डचे जीवशास्त्रज्ञ रिचर्ड डॉकिन्स प्रथम ‘द सेल्फिश जीन’ (१९७६) मुळे प्रसिद्ध झाले. त्या ग्रंथात त्यांनी उत्क्रांतीकडे जनुकांच्या दृष्टिकोनातून पाहिले, आणि शेवटच्या प्रकरणात एक नवा शब्द घडवला — ‘मीम’ (meme). जनुके जशी शरीरातून शरीरात जातात, तशा कल्पना, सवयी, गाणी, घोषणा, अफवा मनातून मनात जातात आणि ‘टिकण्यासाठी’ स्पर्धा करतात. आज समाजमाध्यमांवरील ‘मीम’ हा शब्द याच संकल्पनेचा लोकप्रिय, थोडा विनोदी वंशज आहे. एखादी अफवा खरी आहे म्हणून नव्हे, तर ती भावनांना पटकन भिडते म्हणून पसरते — हे डॉकिन्सचे निरीक्षण भाग ३ मध्ये आपल्याला फार उपयोगी पडेल.

‘द गॉड डिल्यूजन’ (२००६) — मराठीत ‘देव नावाचा भ्रम’ (अनु. मुग्धा कर्णिक, मधुश्री पब्लिकेशन) — हा डॉकिन्सचा सर्वाधिक गाजलेला आणि वादग्रस्त ग्रंथ. त्याची मांडणी थोडक्यात अशी :

• देवाचे अस्तित्व हा एक वैज्ञानिक प्रश्न आहे — ‘विश्वाची रचना करणारा अतिमानवी बुद्धिमान कर्ता आहे का?’ — आणि त्याचे उत्तर पुराव्याने तपासले पाहिजे.
• ‘इतके गुंतागुंतीचे जग कोणीतरी बनवलेच असणार’ हा युक्तिवाद उलटा फिरतो : इतक्या गुंतागुंतीच्या विश्वाचा निर्माता त्याहूनही गुंतागुंतीचा असला पाहिजे, मग त्याला कोणी बनवले? डार्विनची नैसर्गिक निवड मात्र साध्या सुरुवातीपासून टप्प्याटप्प्याने गुंतागुंत कशी निर्माण होते, याचे स्पष्टीकरण देते.
• नैतिकतेसाठी धर्माची गरज नाही; सहकार्य, करुणा आणि न्यायाची भावना यांची मुळे उत्क्रांतीत आणि मानवी समाजजीवनात आहेत.
• लहान मुलांवर जन्मतःच एखाद्या धर्माचे लेबल लावण्याला डॉकिन्सचा आक्षेप आहे; त्यांच्या मते ते मूल ‘अमुक धर्म मानणाऱ्या आई-वडिलांचे मूल’ असते — स्वतः विचार करून निवड करण्याचे वय होईपर्यंत. (हा मुद्दा अनेकांना खटकणारा आहे, आणि त्यावर मतभेद असणे स्वाभाविक आहे.)

डॉकिन्स एक मार्मिक मुद्दा मांडतात : मानवी इतिहासात हजारो देवांची उपासना झाली — झ्यूस, ओडिन, रा, बाल… आपल्यापैकी बहुतेकजण त्यांपैकी जवळजवळ सर्व देवांबाबत आधीच ‘नास्तिक’ आहोत; निरीश्वरवादी फक्त एक देव पुढे जातो. हा युक्तिवाद पटो वा न पटो, तो आपल्याला स्वतःच्या श्रद्धांकडे ‘बाहेरून’ पाहायला लावतो — आणि तत्त्वज्ञानाचे पहिले काम तेच आहे.

टीकाकारांचे म्हणणे

‘देव नावाचा भ्रम’ प्रसिद्ध होताच त्यावर तीव्र प्रतिक्रिया आल्या — आणि त्या केवळ धर्ममार्तंडांकडून नव्हत्या. साहित्य-समीक्षक टेरी ईगलटन (स्वतः मार्क्सवादी) यांनी ‘लंडन रिव्ह्यू ऑफ बुक्स’मध्ये (ऑक्टोबर २००६) लिहिले की डॉकिन्स धर्मशास्त्राच्या सर्वात भोळ्या, लोकप्रिय रूपावर हल्ला करतात आणि त्याच्या गंभीर, तात्त्विक परंपरेशी संवादच साधत नाहीत. धर्मशास्त्रज्ञ ॲलिस्टर मॅकग्रा (ज्यांनी स्वतः आण्विक जैवभौतिकीत ऑक्सफर्डमधून डॉक्टरेट मिळवली होती) यांनी ‘द डॉकिन्स डिल्यूजन?’ (२००७) हे प्रत्युत्तर लिहिले. कॅरन आर्मस्ट्राँग यांनी ‘द केस फॉर गॉड’ (२००९) मध्ये मांडले की अनेक परंपरांमध्ये ‘देव’ ही संकल्पना वैज्ञानिक गृहीतक म्हणून नव्हे, तर अनुभवाच्या आणि आचरणाच्या भाषेत समजली गेली — त्यामुळे डॉकिन्स आणि धर्मवादी एकमेकांशी वेगवेगळ्या भाषांत बोलत आहेत. याआधीच जीवशास्त्रज्ञ स्टीफन जे गूल्ड यांनी ‘रॉक्स ऑफ एजेस’ (१९९९) मध्ये ‘परस्पर न ओलांडणारी अधिकारक्षेत्रे’ (NOMA) ही भूमिका मांडली होती — विज्ञान ‘काय आहे’ ते सांगते, धर्म ‘काय असावे’ आणि ‘जीवनाचा अर्थ’ याविषयी बोलतो. डॉकिन्स ही विभागणी नाकारतात — कारण बहुतेक धर्म चमत्कार, सृष्टिनिर्मिती, प्रार्थनेचे परिणाम असे दावे करतात, जे ‘काय आहे’ याच्याच क्षेत्रात मोडतात.

या वादात वाचकाने कोणाची बाजू घ्यायची, हे सांगणे या लेखाचे काम नाही. पण एक गोष्ट स्पष्ट आहे : दोन्ही बाजूंनी पुराव्यांच्या आणि तर्काच्या आधारे लढवलेला हा वाद म्हणजे न्यायसूत्राच्या भाषेत खरा ‘वाद’ आहे. आणि भारतीय वाचकासाठी आणखी एक मोलाचा मुद्दा — डॉकिन्सचा रोख प्रामुख्याने अब्राहमिक धर्मांतील व्यक्तिरूप, सृष्टिकर्त्या देवावर आहे. सांख्य, मीमांसा, जैन, बौद्ध आणि लोकायत ही भारतीय दर्शने ‘सृष्टिकर्ता ईश्वर’ न मानताही गंभीर तत्त्वज्ञान उभे करत होती. ‘देव नावाचा भ्रम’ हा प्रश्न भारताला नवा नाही; त्याचा तपशिलवार विचार भाग २ मध्ये करू.

‘जादुई वास्तव’ : मिथकांपासून विज्ञानापर्यंत

डॉकिन्सचा ‘द मॅजिक ऑफ रिॲलिटी’ (२०११; चित्रे : डेव्ह मॅकीन) हा ग्रंथ मुलांसाठी आणि मोठ्यांसाठीही आहे. मराठीत तो ‘जादुई वास्तव’ (अनु. डॉ. शांतनु अभ्यंकर, मधुश्री पब्लिकेशन) या नावाने उपलब्ध आहे. त्याची रचना अतिशय सुंदर आहे. प्रत्येक प्रकरण एका प्रश्नाने सुरू होते — इंद्रधनुष्य म्हणजे काय? पहिला माणूस कोण? भूकंप का होतात? सूर्य म्हणजे काय? — मग त्या प्रश्नावर जगभरातील विविध संस्कृतींतील मिथके सांगितली जातात, आणि शेवटी विज्ञानाचे उत्तर.

डॉकिन्सचा मुख्य मुद्दा असा की विज्ञानाने उलगडलेले वास्तव मिथकांपेक्षा कमी ‘जादुई’ नाही, उलट अधिक आश्चर्यकारक आहे. सूर्यप्रकाशाचा पांढरा किरण पाण्याच्या थेंबात शिरून सात रंगांत उलगडतो — हे सत्य कोणत्याही दंतकथेइतकेच सुंदर आहे, आणि त्याहून मोठे म्हणजे ते तपासता येते. भूकंपाच्या प्रकरणाचा संदर्भ भाग २ मधील गांधी–टागोर वादाशी जोडून पाहा : भूकंप हे पापाचे फळ नसून पृथ्वीच्या कवचातील भूपट्टांच्या (टेक्टॉनिक प्लेट्स) हालचालींचा परिणाम आहे, हे विज्ञान सांगते. टागोरांनी १९३४ मध्ये जो मुद्दा मांडला, तोच डॉकिन्स मुलांना समजेल अशा भाषेत सांगतात.

युव्हाल नोआ हरारी : कल्पितांवर उभी मानवजात

जेरुसलेमच्या हिब्रू विद्यापीठातील इतिहासकार युव्हाल नोआ हरारी यांच्या चार ग्रंथांनी जगभर कोट्यवधी वाचकांना विचार करायला लावले. त्यांचे बहुतेक ग्रंथ मराठीतही आले आहेत.

• ‘सेपियन्स’ (हिब्रू २०११, इंग्रजी २०१४; मराठी अनु. वासंती फडके, डायमंड पब्लिकेशन्स, २०१८) : सुमारे ७० हजार वर्षांपूर्वीच्या ‘बोधनक्रांती’नंतर माणूस ‘कल्पित वास्तवां’वर (imagined orders) विश्वास ठेवून लाखोंच्या संख्येने सहकार्य करू लागला. पैसा, राष्ट्र, कंपनी, कायदा, मानवी हक्क — हे सर्व निसर्गात अस्तित्वात नसलेले, पण सामूहिक विश्वासामुळे प्रचंड शक्तिशाली ठरलेले ‘कल्पित’ आहेत. उदाहरण : पाचशे रुपयांच्या नोटेचा कागद म्हणून काहीच उपयोग नाही; तिची किंमत केवळ आपण सर्वजण तिच्यावर विश्वास ठेवतो म्हणून आहे.
• ‘होमो डेअस’ (२०१६; मराठी अनु. सुश्रुत कुलकर्णी, मधुश्री पब्लिकेशन, २०१८) : दुष्काळ, साथीचे रोग आणि युद्ध यांवर बऱ्याच अंशी नियंत्रण मिळवल्यानंतर माणूस अमरत्व, आनंद आणि ‘देवत्व’ मिळवण्याच्या मागे लागेल, असा हरारींचा अंदाज. त्यांनी ‘डेटावाद’ (Dataism) — माहितीचा प्रवाह हेच सर्वोच्च मूल्य मानणारी नवी ‘श्रद्धा’ — याचा इशारा दिला, आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे मोठा ‘निरुपयोगी वर्ग’ (useless class) निर्माण होण्याची भीती व्यक्त केली.
• ‘२१ व्या शतकासाठी २१ धडे’ (२०१८; मराठी अनु. सुनील तांबे, २०२३) : खोट्या बातम्या, दहशतवाद, राष्ट्रवाद, धर्म, शिक्षण, अर्थ — आजच्या काळातील प्रश्नांवर निबंध. माणूस नेहमीच ‘सत्योत्तर’ (post-truth) प्राणी राहिला आहे; अनेक प्राचीन मिथके म्हणजे फार यशस्वी ठरलेल्या ‘फेक न्यूज’च होत्या — हा त्यांचा धक्कादायक मुद्दा.
• ‘नेक्सस’ (सप्टेंबर २०२४; मराठी आवृत्तीही उपलब्ध) : अश्मयुगापासून कृत्रिम बुद्धिमत्तेपर्यंत माहितीच्या जाळ्यांचा इतिहास. त्याचा तपशिलवार विचार भाग ३ मध्ये करू.

हरारींचे टीकाकार

हरारींची लोकप्रियता जितकी मोठी, तितकीच त्यांच्यावरची टीकाही गंभीर आहे. न्यूरोसायंटिस्ट आणि पत्रकार दर्शना नारायणन यांनी ‘करंट अफेअर्स’मध्ये (जुलै २०२२) लिहिलेल्या दीर्घ लेखात हरारींना ‘विज्ञान-लोकानुनयवादी’ (science populist) म्हटले. त्यांच्या मते हरारी गुंतागुंतीचे वैज्ञानिक प्रश्न अतिसरलीकृत, नाट्यमय कथांमध्ये मांडतात; काही ठिकाणी तथ्यात्मक चुका करतात (उदा. प्राण्यांच्या ‘भाषे’विषयी, जनुकीय अभियांत्रिकीविषयी); आणि ‘होमो डेअस’मध्ये नैसर्गिक साथींवर मानवजातीने जवळजवळ विजय मिळवल्याचे त्यांचे विधान कोविड-१९ ने खोटे ठरवले. (या टीकेतील काही मुद्दे स्वतः जीवशास्त्रज्ञ जेरी कोयने यांनी किरकोळ ठरवले, हेही नोंदवायला हवे.) ‘नेक्सस’वरही ‘गार्डियन’सारख्या नियतकालिकांत टीकात्मक परीक्षणे आली.

तर मग हरारी वाचावेत की नाही? नक्की वाचावेत — पण त्यांच्याच शिकवणीप्रमाणे. हरारी स्वतः सांगतात की कोणतीही कथा, कितीही आकर्षक असो, ती तपासून पाहायला हवी. मोठे प्रश्न विचारण्याचे त्यांचे धैर्य स्वीकारायचे, आणि त्यांच्या उत्तरांची चिकित्सा करण्याचे स्वातंत्र्य स्वतःकडे ठेवायचे — हेच चिकित्सक वाचन.

आणखी काही आवाज

• डॅनियल डेनेट (१९४२–२०२४) : ‘ब्रेकिंग द स्पेल’ (२००६) मध्ये धर्म हा नैसर्गिक, अभ्यासता येणारा मानवी व्यवहार म्हणून पाहण्याचा आग्रह; मन आणि जाणीव यांवरील मूलगामी लेखन.
• स्टीव्हन पिंकर : ‘एनलाइटनमेंट नाऊ’ (२०१८) मध्ये आकडेवारीच्या आधारे मांडले की प्रबोधनकालीन मूल्यांमुळे — तर्क, विज्ञान, मानवतावाद — जगात आयुर्मान, साक्षरता, समृद्धी वाढली आणि हिंसा घटली. (त्यांनी आकडेवारीचा अर्थ लावण्याच्या पद्धतीवर अनेक इतिहासकारांनी आक्षेप घेतले आहेत.)
• स्टीफन हॉकिंग (१९४२–२०१८) : ‘अ ब्रीफ हिस्टरी ऑफ टाइम’ (१९८८) ते ‘ब्रीफ आन्सर्स टू द बिग क्वेश्चन्स’ (२०१८) — विश्वाच्या उत्पत्तीचे प्रश्न विज्ञानाच्या कक्षेत आणणारे लेखन. नासदीय सूक्ताचा ‘हे कोण जाणतो?’ हा प्रश्न आज कॉस्मॉलॉजीच्या प्रयोगशाळेत पोहोचला आहे.
• जॅरेड डायमंड : ‘गन्स, जर्म्स अँड स्टील’ (१९९७) — काही समाज पुढे आणि काही मागे का राहिले, याचे उत्तर वंश किंवा बुद्धिमत्तेत नसून भूगोल, पिके, पाळीव प्राणी आणि रोगजंतूंमध्ये शोधण्याचा प्रयत्न.

१०. या प्रवासातून काय शिकायचे?

तीन हजार वर्षांच्या या जागतिक प्रवासातून चार धडे स्पष्टपणे उमटतात :

• ज्ञान हा पूल आहे, भिंत नाही. ब्रह्मगुप्ताचे गणित बगदादमार्गे युरोपात गेले; ॲरिस्टॉटल अरबीतून लॅटिनमध्ये परत आला; उपनिषदे पर्शियनमार्गे युरोपात पोहोचली (त्याची कथा भाग २ मध्ये). कोणत्याही संस्कृतीने एकट्याने ‘सर्व काही आधीच शोधले’ नाही.
• प्रश्न विचारणाऱ्यांनी नेहमीच किंमत मोजली. सॉक्रेटिस, ब्रुनो, गॅलिलिओ, स्पिनोझा — आणि आपल्याकडे तुकाराम, फुले, आगरकर. विचारस्वातंत्र्य कधीही फुकट मिळालेले नाही.
• श्रद्धा आणि चिकित्सा यांचा संघर्ष धर्मांपुरता मर्यादित नाही. विचारसरणी, नेते, राष्ट्र, अगदी विज्ञानसुद्धा ‘श्रद्धेचा’ विषय बनू शकते. प्रश्न विचारण्याची सवय हेच त्यावरचे औषध.
• ज्ञानाची वाढ चुकांतून होते. पॉपर म्हणतो ते खरे — चूक सुधारता येणारा समाजच पुढे जातो.
• विचार करणे हे केवळ बौद्धिक कौशल्य नाही; ते एक नैतिक कर्तव्य आहे. भगवद्गीता सांगते, ‘न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते’ (४.३८) — या जगात ज्ञानासारखे पवित्र काहीच नाही. ज्ञान पवित्र आहे, कारण ते माणसाला भीतीतून, भ्रमातून आणि दुसऱ्यांच्या गुलामगिरीतून मुक्त करते.

समारोप : तुमच्या घरातील थेल्स

आज रात्री तुमचे मूल आकाशाकडे पाहून विचारेल, ‘तारे कुठून आले?’ तेव्हा ‘देवाने बनवले’ किंवा ‘गुगल कर’ एवढे सांगून थांबू नका. त्याला उलट विचारा — ‘तुला काय वाटते?’ कदाचित ते थेल्ससारखे भाबडे उत्तर देईल. पण त्या भाबड्या उत्तरातूनच प्रश्नांची साखळी सुरू होते — आणि हीच साखळी गेली तीन हजार वर्षे मानवी संस्कृतीला पुढे नेत आली आहे.

खऱ्या अर्थाने पाहिले तर हा संपूर्ण प्रवास एका प्रार्थनेत सामावलेला आहे — बृहदारण्यक उपनिषदातील (१.३.२८) प्रार्थनेत :

असतो मा सद्गमय । तमसो मा ज्योतिर्गमय । मृत्योर्मा अमृतं गमय ॥

असत्याकडून सत्याकडे, अंधाराकडून प्रकाशाकडे, मृत्यूकडून अमृताकडे — थेल्सचे पाणी, सॉक्रेटिसचे प्रश्न, बुद्धांची कसोटी, कांटचे धैर्य आणि पॉपरची नम्रता हे सर्व याच वाटेवरचे टप्पे आहेत. सत्य कोणाच्याही खिशात नाही; ते शोधण्याची वाट मात्र प्रत्येकासाठी खुली आहे.

पुढच्या भागात आपण आपल्या स्वतःच्या घरात डोकावणार आहोत — भारताची प्रचंड वादपरंपरा, अशोकाचे शिलालेख, अकबराचा इबादतखाना, दारा शुकोहची उपनिषदे, संतांचे बंड, फुले-आंबेडकरांची चिकित्सा — आणि या परंपरेचे आपण विस्मरण का केले, हा अस्वस्थ करणारा प्रश्न.

पुढील भाग : ‘वादे वादे जायते तत्त्वबोधः’ — भारताची हरवलेली वादपरंपरा

❖  ❖  ❖

वाचकांसाठी विचारप्रश्न

• तुमचे एखादे ठाम मत कोणत्या परिस्थितीत चुकीचे ठरेल, याची कल्पना तुम्ही करू शकता का? (पॉपरची कसोटी)
• तुमच्या विरोधकाचे मत तुम्ही त्याच्याहून चांगल्या पद्धतीने मांडू शकाल का? (शास्त्रार्थातील पूर्वपक्षाची परंपरा)
• ‘आमच्या संस्कृतीने सर्व काही आधीच शोधले होते’ हा दावा कोणत्याही समाजासाठी धोकादायक का ठरू शकतो?

लेखकाचे निवेदन व अस्वीकरण (Disclaimer)

‘विचार करण्याचे धैर्य’ ही मालिका लिहिण्यामागचा हेतू अगदी साधा आहे — वाचकाला विचार करायला उद्युक्त करणे. कोणाला दुखावणे, हिणवणे किंवा कोणत्याही श्रद्धेचा उपमर्द करणे हा हेतू नाही, नव्हता आणि असणारही नाही. तरीही विचारांच्या प्रांतात शिरताना काही गोष्टी स्पष्टपणे नोंदवणे हे लेखक म्हणून माझे कर्तव्य आहे.

• श्रद्धेविषयी आदर : या मालिकेत धर्म, ईश्वर, परंपरा आणि श्रद्धा यांची चर्चा आहे. आस्तिक असो वा नास्तिक, कोणत्याही धर्माचा, पंथाचा, संप्रदायाचा किंवा विचारधारेचा वाचक असो — प्रत्येकाच्या श्रद्धेचा आणि विवेकाचा मला मनापासून आदर आहे. लेखातील चिकित्सा ही व्यक्तींवर किंवा समूहांवर नसून विचारांवर आणि प्रवृत्तींवर आहे. ‘अंधश्रद्धा’ हा शब्द जिथे आला आहे, तिथे त्याचा अर्थ माणसाचे शोषण करणाऱ्या, त्याच्या आरोग्याला वा प्रतिष्ठेला धोका निर्माण करणाऱ्या प्रथा एवढाच आहे — श्रद्धामात्रावर हा आक्षेप नाही.
• उद्धृत विचार त्या-त्या लेखकांचे : डॉकिन्स, हरारी, मार्क्स, नीत्शे, आंबेडकर, गांधी, सेन किंवा इतर कोणत्याही विचारवंताची मांडणी या लेखात आली असेल, तर ती त्यांची मते म्हणून आणि शक्य तिथे त्यांच्या टीकाकारांच्या मतांसह मांडली आहे. एखादे मत लेखात आले म्हणजे लेखक त्याच्याशी पूर्णपणे सहमत आहे, असा अर्थ घेऊ नये. वाचकाने दोन्ही बाजू पाहून स्वतःचा निष्कर्ष काढावा, हाच या मालिकेचा आग्रह आहे.
• राजकीय तटस्थता : या मालिकेत कोणत्याही राजकीय पक्षाचा, नेत्याचा किंवा संघटनेचा प्रचार वा विरोध केलेला नाही. डॉ. आंबेडकरांचा विभूतिपूजेविरुद्धचा इशारा किंवा अशोकाचा सहिष्णुतेचा संदेश हे सर्व विचारसरणींना आणि सर्व काळाला समानपणे लागू होणारे विचार म्हणून मांडले आहेत.
• समकालीन व्यक्ती व घटना : समकालीन विचारवंतांचा उल्लेख केवळ त्यांच्या प्रकाशित लेखनाच्या व विचारांच्या आधारे केला आहे. कोणत्याही न्यायप्रविष्ट प्रकरणावर, कोणत्याही व्यक्तीच्या दोषाबाबत वा निर्दोषत्वाबाबत, किंवा कोणत्याही समुदायाबाबत या लेखात भाष्य केलेले नाही. समाजातील घटनांची उदाहरणे देताना व्यक्ती, गावे वा समुदायांची नावे टाळून केवळ अधिकृत सरकारी नोंदींतील तपशील घेतले आहेत.
• ऐतिहासिक तारखा व मतभेद : प्राचीन व्यक्तींच्या (बुद्ध, महावीर, कणाद, झरथुष्ट्र इत्यादी) आणि घटनांच्या (उदा. नालंदाचा विध्वंस) तारखा व तपशील यांबाबत अभ्यासकांत मतभेद आहेत. लेखात शक्य तिथे ‘परंपरेनुसार’ किंवा ‘अभ्यासकांच्या मते’ असे स्पष्ट नमूद केले आहे.
• अवतरणे, अनुवाद आणि स्वामित्वहक्क : वेद, उपनिषदे, भगवद्गीता, संस्कृत सुभाषिते, संत तुकाराम-ज्ञानेश्वर-कबीर, महात्मा फुले यांची अवतरणे सार्वजनिक वारशातील (public domain) मूळ स्रोतांतून घेतली आहेत. त्यांचे मराठी अर्थ हे लेखकाने केलेले मुक्त, भावानुवादात्मक रूपांतर आहे; अभ्यासकांनी मूळ ग्रंथ व प्रमाणित आवृत्त्या पाहाव्यात. आधुनिक ग्रंथांतील मजकूर शब्दशः उद्धृत केलेला नाही — त्यांचा आशय लेखकाच्या शब्दांत, संदर्भासह मांडला आहे. एखादे अत्यल्प इंग्रजी अवतरण आलेच असेल, तर ते संदर्भ म्हणून आणि मूळ लेखकाच्या नावासह आहे.
• ग्रंथांचा उल्लेख : लेखात उल्लेखलेले ग्रंथ, त्यांचे मराठी अनुवाद आणि प्रकाशक हे केवळ वाचनासाठीचे संदर्भ आहेत; ती कोणत्याही प्रकाशनाची जाहिरात किंवा शिफारस नाही. किमती, आवृत्त्या आणि उपलब्धता बदलू शकतात.
• आकडेवारी : आकडेवारी भारत सरकारची अधिकृत प्रसिद्धिपत्रके (PIB), ‘ASER’ सारखे मान्यताप्राप्त अहवाल, OECD आणि अधिकृत कायदे-संग्रह यांतून घेतली आहे. ती २४ ऑक्टोबर २०२६ रोजी उपलब्ध असलेल्या ताज्या माहितीनुसार आहे; नंतर प्रसिद्ध होणाऱ्या अहवालांनुसार ती बदलू शकते.
• व्यावसायिक सल्ला नाही : हा लेख वैचारिक, शैक्षणिक आणि माहितीपर स्वरूपाचा आहे. तो कोणत्याही प्रकारचा कायदेशीर, वैद्यकीय, धार्मिक किंवा आर्थिक सल्ला नाही.
• चूक-दुरुस्तीचे स्वागत : सर्व तथ्ये काळजीपूर्वक पडताळली असली तरी चूक होणे मानवी आहे. एखादी तथ्यात्मक चूक, अपूर्ण संदर्भ किंवा एखाद्या वाक्याने कोणाचे मन दुखावले असल्यास कृपया vimarshinsights.in वरील संपर्क-सुविधेद्वारे कळवावे. पुराव्यासह आलेल्या प्रत्येक सूचनेचा विचार करून आवश्यक दुरुस्ती कृतज्ञतापूर्वक केली जाईल — कारण या मालिकेचा संपूर्ण आशयच ‘चूक मान्य करून सुधारणे’ हा आहे.

युक्तियुक्तमुपादेयं वचनं बालकादपि । अन्यत्तृणमिव त्याज्यमप्युक्तं पद्मजन्मना ॥

(तर्कशुद्ध वचन एखाद्या लहान मुलाचे असले तरी स्वीकारावे; तर्कहीन वचन प्रत्यक्ष ब्रह्मदेवाने सांगितले असले तरी गवताच्या काडीसारखे त्यागावे.) — योगवासिष्ठ

संदर्भ

1. Jaspers, Karl. Vom Ursprung und Ziel der Geschichte. Zürich: Artemis, 1949 (इंग्रजी : The Origin and Goal of History, 1953).
2. Armstrong, Karen. The Great Transformation: The Beginning of Our Religious Traditions. New York: Knopf, 2006.
3. Russell, Bertrand. A History of Western Philosophy. London: George Allen & Unwin, 1945.
4. Durant, Will. The Story of Philosophy. New York: Simon & Schuster, 1926.
5. Magee, Bryan. The Story of Philosophy. London: Dorling Kindersley, 1998.
6. Harari, Yuval Noah. Sapiens: A Brief History of Humankind. London: Harvill Secker, 2014.
7. Al-Khalili, Jim. The House of Wisdom: How Arabic Science Saved Ancient Knowledge and Gave Us the Renaissance. New York: Penguin, 2011.
8. Popper, Karl. The Logic of Scientific Discovery. London: Hutchinson, 1959; Conjectures and Refutations. London: Routledge, 1963.
9. Kuhn, Thomas S. The Structure of Scientific Revolutions. Chicago: University of Chicago Press, 1962.
10. Said, Edward W. Orientalism. New York: Pantheon, 1978.
11. Kabir. कबीर ग्रंथावली, संपा. श्यामसुंदरदास. काशी : नागरीप्रचारिणी सभा, १९२८.
12. तुकाराम. श्री तुकारामबावांच्या अभंगांची गाथा (शासकीय गाथा). मुंबई : महाराष्ट्र शासन, १९५०; पुनर्मुद्रणे.
13. ऋग्वेद १.८९.१; महाभारत, अनुशासनपर्व (सुवर्णनियम); भगवद्गीता ४.३८; बृहदारण्यक उपनिषद १.३.२८.
14. Kant, Immanuel. ‘Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?’ Berlinische Monatsschrift, डिसेंबर १७८४.
15. Plato. Apology 38a; Republic, Book VII. Confucius. Analects 15.24.
16. Kruger, J. & Dunning, D. ‘Unskilled and Unaware of It’. Journal of Personality and Social Psychology 77(6), 1999.
17. Bechert, Heinz (संपा.). The Dating of the Historical Buddha. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1991–92.
18. ऋग्वेद १०.१२९ (नासदीय सूक्त); छांदोग्य उपनिषद ६.१३ (मिठाचा दृष्टांत); अंगुत्तर निकाय ३.६५ (कालाम सुत्त); माधवाचार्य, सर्वदर्शनसंग्रह (चौदावे शतक).
19. Dawkins, Richard. The Selfish Gene. Oxford: Oxford University Press, 1976.
20. Dawkins, Richard. The God Delusion. London: Bantam Press, 2006 — मराठी : देव नावाचा भ्रम, अनु. मुग्धा कर्णिक, मधुश्री पब्लिकेशन (ISBN 978-81-938036-7-7).
21. Dawkins, Richard. The Magic of Reality: How We Know What’s Really True. London: Bantam Press, 2011 — मराठी : जादुई वास्तव, अनु. डॉ. शांतनु अभ्यंकर, मधुश्री पब्लिकेशन (ISBN 978-81-941298-5-1).
22. Eagleton, Terry. ‘Lunging, Flailing, Mispunching’. London Review of Books 28(20), 19 ऑक्टोबर 2006.
23. McGrath, Alister & Joanna Collicutt McGrath. The Dawkins Delusion? London: SPCK, 2007.
24. Armstrong, Karen. The Case for God. New York: Knopf, 2009.
25. Gould, Stephen Jay. Rocks of Ages: Science and Religion in the Fullness of Life. New York: Ballantine, 1999.
26. Harari, Yuval Noah. Sapiens (2014) — मराठी : सेपियन्स, अनु. वासंती फडके, डायमंड पब्लिकेशन्स, 2018; Homo Deus (2016) — मराठी : होमो डेअस, अनु. सुश्रुत कुलकर्णी, मधुश्री पब्लिकेशन, 2018; 21 Lessons for the 21st Century (2018) — मराठी : २१ व्या शतकासाठी २१ धडे, अनु. सुनील तांबे, 2023; Nexus (2024) — मराठी आवृत्ती उपलब्ध.
27. Narayanan, Darshana. ‘The Dangerous Populist Science of Yuval Noah Harari’. Current Affairs, जुलै 2022.
28. Dennett, Daniel C. Breaking the Spell: Religion as a Natural Phenomenon. New York: Viking, 2006.
29. Pinker, Steven. Enlightenment Now. New York: Viking, 2018.
30. Hawking, Stephen. A Brief History of Time (1988); Brief Answers to the Big Questions (2018).
31. Diamond, Jared. Guns, Germs, and Steel. New York: W. W. Norton, 1997.
32. शिरवाडकर, के. रं. आपले विचारविश्व : पूर्व आणि पश्चिमेच्या तत्त्वज्ञानातील विचारधारांचा वेध. पुणे : राजहंस प्रकाशन, २०१० (तिसरी आवृत्ती २०१३).