डॉ. विनायक भिमराव बंडगर
सण हा आनंदाचा असावा, पण तो आनंद कुणाच्या तरी श्वासावर, झोपेवर किंवा घरट्यावर उभा राहू नये — एवढाच या लेखाचा साधा मुद्दा आहे.
दिवाळीची एक रात्र — पाच खिडक्यांमधून
लक्ष्मीपूजनाची रात्र आहे. रस्त्यावर रोषणाई, घराघरांत पणत्या आणि आकाशात फटाक्यांचा कडकडाट. आता याच रात्रीकडे पाच वेगवेगळ्या खिडक्यांमधून पाहूया.
पहिली खिडकी — एका दवाखान्याची. सत्तरीतले आजोबा दम्याचे रुग्ण आहेत. संध्याकाळपासून त्यांचा श्वास जड झालाय. नेब्युलायझर चालू आहे, पण बाहेरून येणारा धूर खिडकीच्या फटीतूनही आत शिरतोय.
दुसरी खिडकी — एका नव्या आईची. पंधरा दिवसांचे बाळ प्रत्येक मोठ्या आवाजासरशी दचकून रडते. आई रात्रभर त्याला कुशीत घेऊन जागी आहे.
तिसरी खिडकी — एका शाळकरी मुलीची. तिला फटाके आवडत नाहीत असे नाही; पण शेजारचा ‘हजारांची माळ’ लावतो तेव्हा ती कान दाबून कोपऱ्यात बसते. तिचा पाळलेला कुत्रा पलंगाखाली थरथरत लपलाय.
चौथी खिडकी — एका जुन्या वाड्याच्या वळचणीची. तिथे चिमण्यांचे घरटे आहे. धमाक्यासरशी त्या अंधारात उडतात; अंधारात त्यांना दिसत नाही, आणि त्यातल्या काही परत घरट्यात येत नाहीत.
पाचवी खिडकी — गावाबाहेरच्या शेताची. यंदा पाऊस कमी झाला. शेतकरी रात्री विहिरीतले उरलेले पाणी पाहतो आणि शहरातून येणाऱ्या आतषबाजीच्या उजेडाकडे पाहत विचार करतो — “आपली दिवाळी कशी साजरी करायची?”
या पाचही खिडक्या आपल्याच समाजाच्या आहेत. त्यामुळे प्रश्न “फटाके वाईट की चांगले?” एवढा सोपा नाही. खरा प्रश्न आहे — आपला आनंद इतरांच्या वेदनेवर उभा तर राहत नाही ना? या लेखात कोणताही धार्मिक वाद न घालता, शासकीय नियम, अधिकृत आकडेवारी आणि आपल्या पूर्वजांच्या विचारांच्या आधारे हा प्रश्न शांतपणे तपासूया.
पूर्वजांनी सण का निर्माण केले?
आपले बहुतेक सण ऋतू, शेती, आरोग्य आणि समाजबंध या चार गोष्टींभोवती गुंफलेले आहेत. ते केवळ उपासनेचे दिवस नव्हते; ते निसर्गाच्या वेळापत्रकाशी जुळवलेले सामाजिक नियोजन होते.
- ऋतुबदलाची आठवण: पेरणी, कापणी, पावसाचे आगमन, थंडीची सुरुवात — प्रत्येक वळणावर एक सण ठेवला गेला. त्यामुळे पंचांग न वाचणाऱ्या माणसालाही शेतीचे वेळापत्रक लक्षात राहिले.
- आरोग्याची काळजी: पावसाळा संपल्यावर येणारी दिवाळी म्हणजे घर स्वच्छ करणे, ओल घालवणे, उबदार तेलाने अंघोळ आणि पौष्टिक फराळ. हे सारे थंडीच्या तयारीचे शहाणपण होते.
- समाजबंध: भाऊबीज, पाडवा, गावजत्रा — नात्यांना आणि गावाला एकत्र आणणारे दिवस.
- निसर्गाविषयी कृतज्ञता: झाड, नाग, बैल, गाय, नदी, धान्य यांची पूजा म्हणजे “आपण निसर्गावर जगतो” या जाणिवेची सांस्कृतिक नोंद.
थोडक्यात, सणांचा मूळ हेतू निसर्गाशी नाते जपणे हा होता, निसर्गावर ओझे टाकणे हा नव्हता. हा मुद्दा लक्षात ठेवला, तर पुढची चर्चा कोणत्याही श्रद्धेच्या विरोधात नसून त्याच परंपरेच्या मूळ अर्थाकडे परत जाण्याची आहे, हे स्पष्ट होते.
बारा महिने, बारा नाती — मराठी सणांचे निसर्गचक्र
प्रत्येक मराठी महिन्यातील सणाचा धागा निसर्गाशी जोडलेला आहे; आणि जवळजवळ प्रत्येक सणात आज काहीतरी विसंगती शिरली आहे. खालील तक्ता हे एका नजरेत दाखवतो.
| महिना | प्रमुख सण | निसर्गाशी मूळ नाते | आज शिरलेली विसंगती |
| चैत्र | गुढीपाडवा | नववर्ष; कडुनिंब-गुळाचा प्रसाद — उन्हाळ्यासाठी आरोग्याची तयारी | प्लास्टिकच्या गुढ्या, फ्लेक्स बॅनर, मिरवणुकीत डीजे |
| वैशाख | अक्षय्य तृतीया | पेरणीपूर्व तयारी; उन्हाळ्यात पाणपोई, माठदान | सोने-खरेदीचे आक्रमक मार्केटिंग |
| ज्येष्ठ | वटपौर्णिमा | दीर्घायुषी, सावली देणाऱ्या वडाचा सन्मान | वडाच्या फांद्या तोडून घरी आणून पूजा |
| आषाढ | आषाढी एकादशी, वारी | पावसाचे स्वागत; सामूहिक पायी प्रवास | वारीमार्गावर प्लास्टिक व अन्नाचा कचरा |
| श्रावण | नागपंचमी, नारळी पौर्णिमा, पोळा | उंदीर खाणारा नाग शेतकऱ्याचा मित्र; समुद्र शांत झाल्यावर मासेमारी; बैलांविषयी कृतज्ञता | जिवंत सापांचे खेळ (कायद्याने बंदी), बैलांवर रासायनिक रंग |
| भाद्रपद | गणेशोत्सव | मातीची मूर्ती — मातीतून येऊन मातीत परत | पीओपी मूर्ती, थर्माकोल मखर, कर्णकर्कश ध्वनिक्षेपक |
| आश्विन | नवरात्र, दसरा, कोजागरी | घटस्थापनेत धान्य उगवणे (बियाण्याची परीक्षा); आपट्याची पाने | आपट्याची झाडे ओरबाडणे, रात्रभर आवाज |
| कार्तिक | दिवाळी, तुळशीविवाह | पावसाळ्यानंतर स्वच्छता, दिव्यांनी अंधारावर मात | फटाक्यांचा धूर-आवाज, प्लास्टिक सजावट, अन्नाची नासाडी |
| मार्गशीर्ष | चंपाषष्ठी व ग्रामजत्रा | थंडीतील सामूहिक मेळावे | जत्रांमधील प्लास्टिक कचरा |
| पौष | मकरसंक्रांत | तिळगूळ — थंडीत ऊर्जा; सूर्याच्या उत्तरायणाचे स्वागत | नायलॉन/चिनी मांजामुळे पक्षी व दुचाकीस्वार जखमी |
| माघ | रथसप्तमी, महाशिवरात्री | सूर्याचा व ऋतुबदलाचा उत्सव | निर्माल्य थेट नदीत |
| फाल्गुन | होळी, रंगपंचमी | हिवाळ्यातील पालापाचोळ्याची होळी; पळसाचे नैसर्गिक रंग | हिरवी झाडे तोडणे, रासायनिक रंग, पाण्याची नासाडी |
या तक्त्यातील तिसरा आणि चौथा स्तंभ एकमेकांच्या शेजारी ठेवून वाचला, की लक्षात येते — बिघाड परंपरेत नाही, तो परंपरेच्या नावाखाली नंतर आलेल्या सवयींमध्ये आहे.
दिवाळीची खरी परंपरा: दीप, धान्य, आरोग्य आणि बळीराजा
सणाचे नावच ‘दीपावली’ — दिव्यांची ओळ. तिच्या पाच-सहा दिवसांत फटाक्यांचा उल्लेख कुठेच मूळ गाभ्यात नाही. प्रत्येक दिवसाचा अर्थ पाहा:
| दिवस | पारंपरिक अर्थ | आजच्या भाषेत संदेश |
| वसुबारस | गाय-वासराची पूजा | पशुधन आणि शेतीविषयी कृतज्ञता |
| धनत्रयोदशी | धन्वंतरी — आयुर्वेदाचे दैवत | “आरोग्य हेच खरे धन” |
| नरक चतुर्दशी | नरकासुर वधाची कथा; अभ्यंगस्नान | आपल्यातील दुष्ट प्रवृत्तींवर विजय; थंडीपूर्वी शरीराची निगा |
| लक्ष्मीपूजन | लक्ष्मी आणि केरसुणीची पूजा | स्वच्छता हीच समृद्धी — कचरा वाढवणे म्हणजे लक्ष्मीचा अपमान |
| बलिप्रतिपदा (पाडवा) | “इडा पिडा टळो, बळीचे राज्य येवो” | शेतकरी-राजाच्या न्याय्य, समृद्ध राज्याची प्रार्थना |
| भाऊबीज | बहीण-भावाचे नाते | कुटुंबातील परस्पर जबाबदारी |
याचा अर्थ स्पष्ट आहे: दिवाळीच्या मुळाशी आरोग्य, स्वच्छता, शेतकरी आणि नाती आहेत. धूर आणि आवाज यांपैकी एकाचाही या मूळ अर्थाशी संबंध नाही.
हे केवळ लेखकाचे मत नाही. सर्वोच्च न्यायालयाने १८ जुलै २००५ च्या निकालात स्पष्टपणे नोंदवले की दिवाळी हा मुख्यतः पूजेशी जोडलेला सण आहे, फटाक्यांशी नव्हे; कोणत्याही धार्मिक ग्रंथात दिवाळी फटाके फोडून साजरी करावी असे लिहिलेले नाही, आणि हा प्रकाशाचा सण आहे, आवाजाचा नव्हे. त्यामुळे वेळेचे बंधन धार्मिक स्वातंत्र्यावर (अनुच्छेद २५) गदा आणत नाही, असेही न्यायालयाने म्हटले.
इतिहासही हेच सांगतो. बंदुकीची दारू (गनपावडर) भारतात मध्ययुगात पोहोचली, आणि आजचा मोठा फटाका उद्योग विसाव्या शतकात उभा राहिला. म्हणजे हजारो वर्षांच्या दीपोत्सवाच्या इतिहासात फटाके तुलनेने अलीकडचे पाहुणे आहेत. पाहुण्याचे स्वागत करायला हरकत नाही; पण पाहुण्याने घरच्यांचाच श्वास कोंडू नये.
एक गोष्ट विशेष लक्षात घ्यावी: नरक चतुर्दशीची कथा ‘दुष्ट प्रवृत्तीवर विजय’ सांगते, आणि बलिप्रतिपदा ‘बळीराजाचे राज्य’ मागते. ज्या सणात शेतकऱ्याच्या राज्याची प्रार्थना होते, त्याच सणात दुष्काळग्रस्त शेतकऱ्याच्या वेदनेकडे दुर्लक्ष करणे ही आपल्या परंपरेशीच विसंगती आहे.
आकडे काय सांगतात — भावना बाजूला ठेवून
गेल्या दिवाळीत (२०२५) दिल्लीत दिवाळीनंतरची सूक्ष्म धूलिकणांची (PM2.5) पातळी सणापूर्वीच्या जवळजवळ तिप्पट झाली — पाच वर्षांतील सर्वाधिक. ही आकडेवारी केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या (CPCB) मापनावर आधारित आहे.
१. हवेचे प्रदूषण (दिल्ली, दिवाळी २०२५, CPCB आधारित)
| टप्पा | सरासरी PM2.5 (µg/m³) | हवा गुणवत्ता निर्देशांक (AQI) |
| दिवाळीपूर्वी | १५६.६ | २९६ (छोटी दिवाळी) |
| दिवाळीचा दिवस | २३३.५ | ३४५ — ‘अतिशय वाईट’ |
| दिवाळीनंतर | ४८८ | ३६२ — ‘अतिशय वाईट’ |
तुलनेसाठी: जागतिक आरोग्य संघटनेची वार्षिक सुरक्षित मर्यादा PM2.5 साठी फक्त ५ µg/m³ आहे. CPCB च्या वर्गीकरणानुसार AQI ३०१–४०० ‘अतिशय वाईट’ आणि ४०१–५०० ‘गंभीर’ मानला जातो. दिवाळीच्या रात्री दिल्लीतील काही केंद्रांवर AQI ४०० च्या पलीकडे गेला. स्रोत
२. महाराष्ट्राचे चित्र. हा प्रश्न फक्त दिल्लीचा नाही. २०२४ च्या दिवाळीनंतरच्या एका विश्लेषणात मुंबई, पुणे आणि नागपूरमध्ये PM2.5 मध्ये ५०% पेक्षा जास्त वाढ नोंदली गेली, आणि धुळे राज्यातील सर्वाधिक प्रदूषित शहरांत अग्रस्थानी होते. स्रोत
३. प्रामाणिक बाजूही. नागपूरच्या २०२५ च्या CPCB आकड्यांनुसार दिवाळीच्या दिवशी दिवसाही हवा ‘मध्यम’ ते ‘वाईट’ होती, यात वाहनांचा वाटा मोठा होता. म्हणजेच प्रदूषणाचा सगळा दोष फक्त फटाक्यांवर टाकणे चुकीचे आहे — पण सणाच्या रात्री काही तासांत होणारी अचानक वाढ फटाक्यांमुळेच होते. स्रोत
४. आवाजाचे नियम — शासकीय संदर्भ
| नियम | मर्यादा | आधार |
| एका फटाक्याचा आवाज (४ मीटरवर) | १२५ dB(AI) / १४५ dB(C) शिखर; माळेतील प्रत्येक फटाक्यासाठी याहून कमी | पर्यावरण (संरक्षण) नियम, १९८६ — नियम ८९ (१९९९ ची सुधारणा) |
| निवासी भाग | दिवसा ५५ dB(A), रात्री ४५ dB(A) | ध्वनी प्रदूषण (विनियमन व नियंत्रण) नियम, २००० — अनुसूची |
| शांतता क्षेत्र (रुग्णालय, शैक्षणिक संस्था, न्यायालयाभोवती किमान १०० मीटर; राज्य शासनाने अधिसूचित केल्यास) | दिवसा ५० dB(A), रात्री ४० dB(A); आवाजाचे फटाके कधीही नाहीत | ध्वनी प्रदूषण नियम, २००० — नियम ३(५), ५अ(२), ६ |
| आवाज करणारे फटाके फोडण्याची वेळ | रात्री १० ते सकाळी ६ पूर्ण बंदी; २००५ च्या निकालात कोणत्याही सणासाठी सूट नाकारली (नंतरच्या आदेशांनी फक्त ठरावीक, मर्यादित वेळा निश्चित केल्या — पुढील ओळ पाहा) | सर्वोच्च न्यायालय, १८ जुलै २००५; ध्वनी प्रदूषण नियम — नियम ५अ(२) (२०१० ची सुधारणा) |
| दिवाळीतील वेळ (अलीकडचे आदेश) | साधारण रात्री ८ ते १० | सर्वोच्च न्यायालय, २३ ऑक्टोबर २०१८ (अर्जुन गोपाल प्रकरण); ३० ऑक्टोबर २०१८ च्या दुरुस्तीनुसार राज्य शासन जास्तीत जास्त दोन तासांची स्वतःची वेळ ठरवू शकते |
माळांवर (लड) बंदी. सर्वोच्च न्यायालयाने २३ ऑक्टोबर २०१८ च्या आदेशात एकमेकांना जोडलेल्या फटाक्यांच्या माळांचे उत्पादन, विक्री आणि वापर यांवर बंदी घातली, कारण त्यामुळे हवा, आवाज आणि घनकचरा या तिन्हींचे मोठे प्रदूषण होते. याच आदेशात बेरियम क्षारांवर आणि ऑनलाइन विक्रीवरही बंदी आहे. २९ ऑक्टोबर २०२१ च्या आदेशात न्यायालयाने या सर्व बंदी पुन्हा ठामपणे सांगितल्या. म्हणजे लेखाच्या सुरुवातीला उल्लेख केलेली ‘हजारांची माळ’ ही केवळ त्रासदायक नाही, तर बेकायदेशीरही आहे.
हवा खराब असेल तर फटाके नाहीत. राष्ट्रीय हरित लवादाच्या १ डिसेंबर २०२० च्या आदेशानुसार, ज्या शहरांत हवेची गुणवत्ता ‘वाईट’ किंवा त्याहून खराब असेल तिथे फटाक्यांच्या विक्री व वापरावर पूर्ण बंदी, आणि ‘मध्यम’ किंवा त्याहून चांगली असेल तिथे फक्त ग्रीन फटाके, तेही दोन तासांपुरते. सर्वोच्च न्यायालयाने २३ जुलै २०२१ रोजी हा आदेश योग्य ठरवला. (हा आदेश कोविड काळाच्या संदर्भात दिला होता.)
१२५ डेसिबलचा आकडा ऐकायला लहान वाटतो, पण डेसिबल हे लघुगणकीय एकक आहे: प्रत्येक १० डेसिबलची वाढ म्हणजे आवाजाची तीव्रता दहापट. रात्रीच्या ४५ dB च्या तुलनेत १२५ dB म्हणजे कितीतरी पट तीव्र धक्का. स्रोत
५. नियम पाळले जातात का? महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ (MPCB) आणि आवाज फाउंडेशन यांनी एकदा बाजारातील ८९ ब्रँड्सची चाचणी केली, त्यातील ३० ब्रँड्स कोणत्या ना कोणत्या मानकाचे उल्लंघन करत होते. स्रोत
६. ‘ग्रीन फटाके’ हा पूर्ण उपाय नाही. CSIR-NEERI ने विकसित केलेले ग्रीन फटाके किमान ३०% ते ८०% पर्यंत कमी धूलिकण सोडतात (सर्वोच्च न्यायालयाचा १५ ऑक्टोबर २०२५ चा आदेश, NEERI च्या माहितीवर आधारित), आणि खरे ग्रीन फटाके हिरव्या चिन्हासह QR कोडने ओळखता येतात. मात्र बनावट QR कोड छापून बंदी असलेली रसायने वापरलेले फटाके ‘ग्रीन’ म्हणून विकले जात असल्याची गंभीर दखल सर्वोच्च न्यायालयाने २०२१ मध्ये घेतली; आणि २०२५ च्या आदेशात नोंदणी नसलेल्या उत्पादकांना QR कोड विकले गेल्याची उदाहरणेही नमूद आहेत. तसेच ग्रीन फटाकेही प्रदूषणमुक्त नाहीत; काही अभ्यासकांच्या मते २०२५ मध्ये दिल्लीत त्यांच्यामुळे फारसा मोजता येण्याजोगा फरक पडला नाही. स्रोत
७. इतर शासकीय पावले. महाराष्ट्राने २०१८ मध्ये एकल-वापर प्लास्टिक आणि थर्माकोलवर बंदी घातली; केंद्राने २०२२ पासून देशभर एकल-वापर प्लास्टिकच्या अनेक वस्तूंवर बंदी आणली. CPCB च्या मूर्ती विसर्जन मार्गदर्शक सूचना पीओपी ऐवजी नैसर्गिक मातीचा आग्रह धरतात, आणि राष्ट्रीय हरित लवादाने (NGT) ११ जुलै २०१७ च्या आदेशाने नायलॉन/कृत्रिम धाग्याच्या, विघटन न होणाऱ्या मांजावर देशभर पूर्ण बंदी घातली. त्यानंतर केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने २७ मार्च २०२३ रोजी सर्व राज्य मंडळांना अशा मांजाचे उत्पादन, विक्री, साठा, खरेदी आणि वापर रोखण्याचे निर्देश दिले. नियम आहेत; प्रश्न अंमलबजावणीचा आणि आपल्या सवयींचा आहे.
आपल्याच वस्तीतले बळी: रुग्ण, बाळे आणि शाळकरी मुले
फटाक्यांचा सर्वाधिक भार ते फोडणाऱ्यांवर नव्हे, तर त्या आवाजापासून आणि धुरापासून पळू न शकणाऱ्यांवर पडतो.
- दमा, हृदयरोग आणि ज्येष्ठ नागरिक: PM2.5 चे कण इतके सूक्ष्म असतात की ते फुफ्फुसांत खोलवर आणि रक्तप्रवाहात पोहोचतात. दिवाळीनंतरच्या आठवड्यात श्वसनाचे रुग्ण वाढतात, हा अनेक डॉक्टरांचा दरवर्षीचा अनुभव आहे.
- नवजात बाळे आणि गर्भवती स्त्रिया: अचानक होणारा मोठा आवाज बाळाची झोप, श्रवण आणि हृदयगती यांवर परिणाम करतो. मुंबईत एका प्रसूतिगृहाजवळच्या रस्त्यावर दिवाळीत कानठळ्या बसवणारा आवाज होतो, अशी तक्रार एका स्थानिक डॉक्टरांनी २०१३ मध्ये जाहीरपणे केली होती.
- शाळकरी व लहान मुले: भाजणे आणि डोळ्यांच्या जखमा यांचे सर्वाधिक बळी मुलेच असतात. २०२५ च्या दिवाळीच्या रात्री एकट्या दिल्ली अग्निशमन दलाला २६९ आपत्कालीन कॉल आले, त्यातील बहुतेक फटाके आणि दिव्यांमुळे लागलेल्या आगींचे होते. स्रोत
- विशेष गरजा असलेली मुले: स्वमग्नता (ऑटिझम) किंवा संवेदनशीलता असलेल्या मुलांसाठी अचानक स्फोटांची रात्र म्हणजे भीतीची रात्र असते.
- फटाके बनवणारे हात: आपल्या आनंदाची किंमत फटाका कारखान्यांतील कामगारही मोजतात; अशा कारखान्यांतील स्फोटांच्या बातम्या जवळजवळ दरवर्षी येतात.
आवाज फाउंडेशनसारख्या संस्था सांगतात की ध्वनिप्रदूषणामुळे उच्च रक्तदाब, ताणतणाव, कानात सतत आवाज येणे (टिनिटस), झोपमोड आणि श्रवणहानी होऊ शकते. धूम्रपानाप्रमाणेच यात आवाज करणारा आणि न करणारा — दोघेही बळी ठरतात.
जिवंत उदाहरण: कल्पना करा, तुमच्या गल्लीत एक हृदयरोगी आजी आहेत. रात्री साडेअकरा वाजता त्यांच्या घरासमोर कुणी लांबलचक माळ लावली, तर ते दुहेरी उल्लंघन ठरते: रात्री १० ते सकाळी ६ या वेळेत आवाज करणारे फटाके बंद आहेत, आणि माळांवर तर २०१८ पासूनच बंदी आहे. पण संध्याकाळी आठ वाजता, परवानगीच्या वेळेतला एखादा मोठा फटाकाही त्यांच्या छातीत धडकी भरवू शकतो. राज्य शासनाने अधिसूचित केलेल्या रुग्णालयाभोवतीचा किमान १०० मीटरचा भाग ‘शांतता क्षेत्र’ असतो; आजींचे घर रुग्णालय नाही. म्हणून परवानगीच्या वेळेत त्यांचे संरक्षण कायद्यापेक्षा आपल्या संवेदनशीलतेवर अवलंबून आहे.
तक्रार करण्याचा अधिकार: ध्वनी प्रदूषण नियम, २००० च्या नियम ७ नुसार आवाज ठरलेल्या मर्यादेपेक्षा १० dB(A) ने जास्त असेल, किंवा रात्रीच्या बंदीचे उल्लंघन होत असेल, तर कोणतीही व्यक्ती ‘प्राधिकारी’कडे तक्रार करू शकते — जिल्हाधिकारी, पोलीस आयुक्त किंवा पोलीस उपअधीक्षक दर्जाचा अधिकारी. व्यवहारात यासाठी पोलीस हेल्पलाइन ११२ हा सोपा मार्ग आहे. नियम ८ नुसार प्राधिकारी लेखी आदेशाने असा आवाज थांबवू शकतो. याशिवाय राष्ट्रीय हरित लवादाच्या १ डिसेंबर २०२० च्या आदेशानुसार (सर्वोच्च न्यायालयाने २०२१ मध्ये कायम ठेवलेला) प्रदूषणामुळे वैयक्तिक नुकसान झालेली व्यक्ती पुराव्यासह जिल्हाधिकाऱ्यांकडे भरपाई मागू शकते.
चिमण्या, घुबडे, वटवाघळे — रात्रीचे प्रवासी
पक्षी आणि निशाचर प्राणी फटाक्यांच्या आवाजाने रात्री घाबरून उडतात, ऊर्जा गमावतात आणि त्याचा परिणाम पुढचे अनेक दिवस टिकतो — हे शास्त्रीय अभ्यासांतून दिसून आले आहे.
एक शास्त्रीय पुरावा. युरोपमध्ये नववर्षाच्या रात्रीच्या आतषबाजीवर एक अभ्यास झाला. संशोधकांनी चार जातींच्या ३४७ स्थलांतरित हंसांना GPS यंत्रे लावून आठ वर्षे निरीक्षण केले. फटाक्यांच्या रात्री हे पक्षी नेहमीपेक्षा सरासरी ५ ते १६ किलोमीटर जास्त दूर आणि ४० ते १५० मीटर जास्त उंच उडाले, आणि अनेकांनी आपली विश्रांतीची जागाच बदलली. गमावलेली ऊर्जा भरून काढण्यासाठी पुढचे काही दिवस ते जास्त वेळ चारा शोधत राहिले. स्रोत
लक्षात घ्या — हा अभ्यास दिवाळीचा नाही, तर पाश्चात्त्य नववर्षाचा आहे. म्हणजे हा प्रश्न कोणत्याही एका संस्कृतीचा नाही; तो फटाक्यांचा आहे.
आपल्या परिसरातील प्रवासी:
- चिमण्या: चिमण्या रात्री झाडांत, कुंपणांत, वळचणीत एकत्र झोपतात. आधीच शहरांतून कमी झालेल्या चिमण्यांसाठी रात्रीचे धमाके म्हणजे अंधारात दिशाहीन उड्डाण. अंधारात पक्षी नीट पाहू शकत नाहीत; ते विजेच्या तारांवर, इमारतींवर आदळू शकतात.
- घुबडे: शेतातील उंदीर आणि मोठे कीटक खाणारे घुबड हे शेतकऱ्याचे फुकटचे पीक-रक्षक आहे. घुबडाला लक्ष्मीचे वाहन मानले जाते; पण नेमक्या याच श्रद्धेचा विपर्यास करून भोंदू तांत्रिक घुबडांचे बळी आणि त्यांच्या अवयवांचा वापर सांगतात. वन्यजीव व्यापारावर लक्ष ठेवणाऱ्या TRAFFIC या संस्थेच्या २०१० च्या अभ्यासानुसार भारतातील घुबडांच्या ३० जातींपैकी १५ जाती बेकायदा व्यापारात आढळल्या; पिंगळा, गव्हाणी घुबड आणि शृंगी घुबड (रॉक ईगल-आउल) सर्वाधिक. ही पकड आणि व्यापार दसऱ्यापासून सुरू होऊन दिवाळीच्या काळात शिगेला पोहोचतो, आणि दरवर्षी हजारो घुबडांचा बळी जात असल्याचा अंदाज आहे. घुबडांसह पक्ष्यांच्या जप्तीची नोंद या अहवालात मुंबईच्या क्रॉफर्ड मार्केटमधूनही आहे — म्हणजे महाराष्ट्रही यापासून दूर नाही. २०२२ च्या सुधारणेनंतर वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२ मध्ये भारतातील सर्व घुबडे अनुसूची I किंवा अनुसूची II मध्ये आहेत, त्यामुळे कोणत्याही घुबडाची शिकार, पकड किंवा व्यापार हा गुन्हा आहे. बळीसाठी सर्वाधिक पकडले जाणारे गव्हाणी घुबड, शृंगी घुबड (कायद्यातील नाव Indian Eagle Owl) आणि मॉटल्ड वूड आउल हे अनुसूची I मध्ये आहेत. अनुसूची I मधील प्राण्याबाबतच्या गुन्ह्यास किमान ३ व कमाल ७ वर्षे कारावास आणि किमान २५,००० रुपये दंड, आणि पुन्हा गुन्हा केल्यास किमान १ लाख रुपये दंड अशी शिक्षा आहे (कलम ५१). सर्वाधिक व्यापार होणारा पिंगळा अनुसूची II मध्ये आहे; त्याबाबतच्या गुन्ह्यासही ३ वर्षांपर्यंत कारावास किंवा १ लाख रुपयांपर्यंत दंड, किंवा दोन्ही होऊ शकतात. स्रोत
- वटवाघळे: फुलांचे परागीभवन आणि डासांसारख्या कीटकांचे नियंत्रण करणारी वटवाघळे रात्रीच अन्न शोधतात. धूर आणि आवाज यांनी त्यांची रात्रच हिरावली जाते.
- स्थलांतरित पक्षी: ऑक्टोबर–नोव्हेंबरमध्येच अनेक स्थलांतरित पक्षी महाराष्ट्रातील तलाव-पाणथळ जागांवर येऊ लागतात. त्यांच्या लांबच्या प्रवासानंतरची पहिली विश्रांती आपल्या दिवाळीशी जुळते.
- भटके व पाळीव प्राणी: कुत्री, मांजरे, गाई घाबरून सैरावैरा पळतात; काही वाहनांखाली येतात, काही हरवतात.
जिवंत उदाहरण — फटाक्यांशिवाय दिवाळी साजरी करणारे गाव. तमिळनाडूच्या तिरुनेलवेली जिल्ह्यातील कूंथनकुलम गावात पक्षी थेट गावकऱ्यांच्या घरांजवळच्या बाभळी आणि कडुनिंबाच्या झाडांवर घरटी करतात. द हिंदूच्या ६ नोव्हेंबर २०१८ च्या वृत्तानुसार, या गावातील लोक दिवाळीत फटाके फोडत नाहीत, जेणेकरून पक्ष्यांचा मुक्काम शांततेत व्हावा. विशेष म्हणजे, हा परिसर पक्षी अभयारण्य म्हणून घोषित होण्याआधीपासूनच गावकऱ्यांनी स्वतःहून फटाके आणि कर्णे (भोंगे) यांवर बंदी पाळायला सुरुवात केली होती. कोणत्याही कायद्याने नव्हे, तर स्वेच्छेने.
ही परंपराही कसोटीला लागते, हे त्याच वृत्तात प्रामाणिकपणे नोंदले आहे. शाळेत इतर गावांतील मित्र महिनाभर आधीपासून फटाक्यांच्या गप्पा मारतात, त्यामुळे काही मुलांना मोह आवरत नाही; ती लहान, कमी आवाजाचे फटाके फोडू शकतात, असे एका गावकऱ्याने सांगितले. तरीही बहुतेक वडीलधारी मंडळी ही परंपरा टिकवण्यासाठी आग्रही आहेत आणि मुलांना आवाजी उत्सव टाळण्याचे आवाहन करतात. आपल्या घरातही हाच संवाद होतो — म्हणून हे उदाहरण आपल्याला जवळचे वाटते.
तमिळनाडूच्या रामसर स्थळांवरील एका पुस्तिकेनुसार, गावकरी घरट्यातून पडलेली पिल्ले उडू लागेपर्यंत बचाव केंद्रात सांभाळतात, आणि उन्हाळ्यात तलावातील पक्ष्यांची विष्ठा (गुआनो) गोळा करून शेतात खत म्हणून वापरतात. म्हणजे पक्षी आणि शेतकरी यांचे नाते परस्पर फायद्याचे आहे.
या गावाच्या निष्ठेला शासकीय आणि आंतरराष्ट्रीय मान्यताही मिळाली आहे:
| वर्ष | टप्पा | आधार |
| १९०३ पूर्वीपासून | वस्तीतल्या झाडांवर पक्ष्यांची परंपरागत घरटी | केंद्र शासनाची मसुदा अधिसूचना, १८ जून २०१८ |
| १९९४ | कूंथनकुलम व कडनकुलम तलाव (१२९.३३ हेक्टर) पक्षी अभयारण्य म्हणून घोषित करण्याचा शासनाचा निर्णय | तमिळनाडू शासन आदेश G.O.Ms.No.३०१, ३० नोव्हेंबर १९९४ |
| २०२१ | आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाची पाणथळ जागा (रामसर स्थळ क्र. २४७९) | रामसर करार प्रमाणपत्र, ८ नोव्हेंबर २०२१ |
गावकरी या पक्ष्यांना पावसाचे आणि सौभाग्याचे दूत मानतात. २०१७–१८ मधील एका शास्त्रीय पाहणीत या तलावावर पक्ष्यांच्या ९० जाती नोंदल्या गेल्या.
या गोष्टीची दुसरी बाजू थेट दुष्काळाशी जोडलेली आहे. २०११ ते २०१४ या तीन दुष्काळी वर्षांनंतर अभयारण्यातील पाणी अपेक्षेच्या एक-दशांशाहूनही कमी झाले आणि पक्ष्यांची संख्या घटू लागली, असे एका अभ्यास अहवालात नोंदवले आहे. म्हणजे गावाची श्रद्धा पक्ष्यांना वाचवू शकते, पण पाणी नसेल तर तीही अपुरी पडते. आपल्या गावात एखादे वडाचे झाड, तलाव किंवा देवराई असेल, तर सणाच्या दिवशी तिच्याभोवती ‘शांत क्षेत्र’ ठरवणे आणि वर्षभर पाणी जपणे — ही दोन्ही कामे एकत्र करावी लागतील.
दुष्काळाच्या सावटाखाली दिवाळी
ज्या वर्षी गावात टँकर फिरतो, त्या वर्षी सणाचा आनंद कसा साजरा करायचा, हा प्रश्न नैतिक तर आहेच, पण तो व्यावहारिकही आहे.
दुष्काळ म्हणजे फक्त कोरडी जमीन नाही; तो कर्ज, जनावरांचा चारा, स्थलांतर आणि मानसिक ताण यांचा एकत्रित भार आहे. (या विषयावर विमर्शवरील “दुष्काळ कुणाच्या दारात?” ही लेखमाला सविस्तर बोलते.) अशा वेळी सण साजरा करताना तीन गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात:
- पाण्याचा मान राखा. दिवाळीच्या साफसफाईत पाईपने अंगण-गाड्या धुणे, रंगपंचमीला टँकरभर पाणी उडवणे — दुष्काळी भागात हे पाहणे शेतकऱ्यासाठी जखमेवर मीठ आहे. बादली, ओले फडके आणि झाडू हीच खरी परंपरा.
- पैसा गावाकडे वळवा. कुंभाराकडून मातीच्या पणत्या, स्थानिक कारागिराचा बांबू-कागदाचा आकाशकंदील, महिला बचत गटांचा फराळ — अशा खरेदीने तुमचा सणाचा पैसा थेट ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत जातो. हीच ‘बळीराजाचे राज्य येवो’ या प्रार्थनेची कृती.
- दिखावा कमी, वाटा जास्त. एका रात्रीत धुरात जाणारे फटाक्यांचे बजेट एखाद्या दुष्काळग्रस्त कुटुंबाच्या जनावरांच्या चाऱ्यासाठी, मुलांच्या फीसाठी किंवा गावातील पाणवठ्याच्या दुरुस्तीसाठी वापरता येते.
जिवंत उदाहरण: एका मध्यमवर्गीय कुटुंबाची गोष्ट घ्या. दरवर्षी मुलांच्या हट्टापायी काही हजारांचे फटाके येत. एका वर्षी घरातील आजोबांनी मुलांना गावच्या एका शेतकऱ्याच्या घरी नेले, जिथे विहीर आटली होती. परत आल्यावर मुलांनीच ठरवले — यंदा फटाक्यांचे अर्धे पैसे त्या शेतकऱ्याच्या मुलांच्या वह्या-पुस्तकांसाठी. त्या वर्षी फटाके कमी वाजले, पण मुलांनी पहिल्यांदाच दिवाळीचा अर्थ अनुभवला. अशी कुटुंबे आज महाराष्ट्राच्या अनेक गावा-शहरांत आहेत.
सणाचे बाजारीकरण आणि शिरलेल्या दुष्ट प्रवृत्ती
सणाला बाजार असणे स्वाभाविक आहे; पण आज बाजार सण ठरवू लागला आहे — काय घ्यायचे, किती घ्यायचे आणि कसे दाखवायचे.
बाजारीकरणाची लक्षणे:
- “मोठा आवाज म्हणजे मोठा आनंद” ही जाहिरातबाजीने रुजवलेली कल्पना. ‘दहा हजारांची माळ’ ही प्रतिष्ठेची खूण बनली — जरी अशा माळांवर २०१८ पासून सर्वोच्च न्यायालयाची बंदी आहे.
- प्लास्टिक आणि वापरा-फेका सजावट: प्लास्टिकची फुले, तोरणे, चिनी दिव्यांच्या माळा — एका हंगामानंतर कचरा आणि ई-कचरा.
- भेटवस्तूंचे अतिरेकी पॅकिंग: आतली वस्तू लहान, बाहेरचे थर्माकोल-प्लास्टिक मोठे.
- ऑफर-सेलची घाई: गरज नसलेली खरेदी, कधी कर्ज काढून.
- सोशल मीडियाचा दिखावा: सण अनुभवण्यापेक्षा दाखवण्याची स्पर्धा.
सणांत शिरलेल्या दुष्ट प्रवृत्ती — ज्यांचा परंपरेशी काही संबंध नाही:
- भेसळ: दरवर्षी सणांपूर्वी अन्न व औषध प्रशासनाच्या धाडींत भेसळयुक्त खवा-मिठाई जप्त होते. गोड पदार्थ आरोग्याचा शत्रू ठरतो.
- जुगार आणि व्यसन: ‘सणाची रात्र’ म्हणून पत्त्यांचा जुगार आणि दारू यांना मिळणारी सूट.
- जबरदस्तीची वर्गणी आणि शक्तिप्रदर्शन: उत्सव मंडळांच्या नावाखाली दमदाटी, रस्ते अडवणे, कानठळ्या बसवणारे ध्वनिक्षेपक.
- अंधश्रद्धा: लक्ष्मीचे वाहन मानल्या जाणाऱ्या घुबडाचाच दिवाळीत अंधश्रद्धेपोटी बळी — ही श्रद्धेचीच विटंबना आहे. TRAFFIC च्या २०१९ च्या पत्रकानुसार भोंदू तांत्रिकांनी पसरवलेले गैरसमज हेच या बेकायदा व्यापाराचे मुख्य कारण आहे.
- बनावट ‘ग्रीन’ फटाके: QR कोड नसलेले, मानक न पाळणारे फटाके ‘ग्रीन’ म्हणून विकणे.
नरक चतुर्दशीची कथा आपल्याला ‘आतल्या नरकासुरा’वर विजय मिळवायला सांगते. आज हा नरकासुर म्हणजे लोभ, दिखावा, भेसळ आणि बेफिकिरी. त्यांचा वध करणे हेच खरे परंपरापालन.
दोन प्रश्न, जे मनात येतातच
प्रश्न १: “पर्यावरण सांभाळणे फक्त माझेच काम आहे का?”
नाही — आणि हो. नाही, कारण प्रदूषणाचा मोठा वाटा उद्योग, वाहने, बांधकामाची धूळ आणि शेतातील जाळपोळ यांचा आहे. उदाहरणार्थ, एका विश्लेषणानुसार २०२५ च्या हिवाळ्यात दिल्लीच्या प्रदूषणापैकी सुमारे ६५% प्रदूषण शहराबाहेरून आले होते. त्यामुळे शासन, उद्योग आणि नगरपालिका यांच्याकडून उत्तरदायित्व मागणे हा नागरिकाचा हक्क आहे. स्रोत
पण हो, कारण सणाच्या रात्री होणारे प्रदूषण पूर्णपणे आपल्या हातात असलेले प्रदूषण आहे. कारखाना बंद करणे माझ्या हातात नाही; पण माझ्या गल्लीत किती, केव्हा आणि कोणते फटाके फोडायचे, हे मात्र पूर्णपणे माझ्या हातात आहे.
जिवंत उदाहरण: २०१६ मध्ये महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांनी आपले कुटुंब फटाके फोडणार नाही असे जाहीर केले आणि नागरिकांना तसे आवाहन केले. त्या वर्षी मुंबईत फटाक्यांचा आवाज लक्षणीय घटल्याचे आवाज फाउंडेशनने नोंदवले. एका व्यक्तीच्या उदाहरणाने लाखो घरांचा निर्णय बदलू शकतो — मग ती व्यक्ती मुख्यमंत्री असो वा घरातील आजी. स्रोत
संत गाडगेबाबांनी गावोगावी हातात झाडू घेऊन स्वच्छता केली. त्यांनी आधी सरकारकडे बोट दाखवले नाही; आधी स्वतः झाडले. त्यांचा संदेश साधा होता — सुरुवात माझ्या अंगणापासून.
प्रश्न २: “हे सगळे फक्त आमच्याच सणांबाबत का?”
हा प्रश्न भावनिक आहे, पण तो तथ्यांवर टिकत नाही.
- नियम सर्वांना लागू आहेत. ध्वनी प्रदूषण नियम, २००० सर्व धार्मिक स्थळांच्या ध्वनिक्षेपकांना, लग्नांच्या वरातींना आणि राजकीय सभांनाही लागू आहेत. सर्वोच्च न्यायालयाच्या २०१८ च्या आदेशात दिवाळीसोबतच नाताळ आणि नववर्षाच्या रात्रीसाठीही फटाक्यांची मर्यादित वेळ (रात्री ११:५५ ते १२:३०) ठरवली होती.
- जगभर हीच चर्चा आहे. वर उल्लेख केलेला पक्ष्यांवरचा अभ्यास युरोपातील नववर्षाच्या आतषबाजीवर होता. अनेक पाश्चात्त्य शहरांतही खासगी फटाक्यांवर निर्बंध आहेत.
- प्रदूषण धर्म विचारत नाही. धुराने गुदमरणारे आजोबा, घाबरलेले बाळ, उडून गेलेली चिमणी — यांचा कोणताही धर्म नसतो.
- दुसऱ्याची चूक ही माझ्या चुकीची परवानगी नसते. इतर कोणी नियम मोडत असेल, तर त्याविरुद्ध आवाज उठवावा; पण त्या कारणाने आपल्याच मुलांची हवा खराब करणे शहाणपणाचे नाही.
- सुधारणा ही आपल्या परंपरेची ताकद आहे. महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेने कर्मकांडापेक्षा माणुसकीला मोठे मानले. आज अनेक गणेशोत्सव मंडळांनी शाडूच्या मूर्ती आणि कृत्रिम तलावांतील विसर्जन स्वीकारले, आणि उत्सव कमी झाला नाही. जी परंपरा स्वतःला काळानुरूप सुधारते, तीच टिकते.
सर्वोच्च न्यायालयाने हाच प्रश्न आधीच सोडवला आहे. २००५ च्या निकालात दिवाळीसाठी रात्रीची सूट मागणाऱ्या अर्जांवर न्यायालयाने तीन गोष्टी नोंदवल्या:
- एकाला सूट, तर सर्वांना सूट. भारत बहुधर्मीय, बहुसांस्कृतिक देश आहे. एका सणाला रात्रीची सूट दिली, तर इतर सणांना नाकारण्याचे कारण उरत नाही, आणि मग सूट हाच नियम बनेल. म्हणून रात्री १० ते सकाळी ६ ही बंदी कोणत्याही धर्माच्या सणासाठी शिथिल केली नाही.
- बंदी सर्व धर्मस्थळांना लागू. याच निकालात न्यायालयाने २००० मधील एका प्रकरणाचा आधार घेतला — ते प्रकरण एका चर्चच्या ध्वनिक्षेपकाचे होते. तिथे न्यायालयाने स्पष्ट केले होते की कोणताही धर्म इतरांची शांतता भंग करून प्रार्थना करायला सांगत नाही; वृद्ध, आजारी, विद्यार्थी आणि लहान बाळांनाही शांततेचा हक्क आहे.
- शांततेचा हक्क हा जगण्याच्या हक्काचा भाग. राज्यघटनेच्या अनुच्छेद २१ नुसार प्रत्येकाला सन्मानाने, शांततेत जगण्याचा अधिकार आहे; कोणीही आपल्या घरातसुद्धा असा आवाज करू शकत नाही जो शेजाऱ्यांपर्यंत पोहोचून त्रास देतो.
नंतरच्या आदेशांनीही हीच भूमिका पुढे नेली. २३ ऑक्टोबर २०१८ च्या आदेशाने दिवाळी, गुरुपर्व आणि इतर सणांना रात्री ८ ते १०, तर नाताळ आणि नववर्षाला रात्री ११:५५ ते १२:३० अशी वेळ ठरवली. २९ ऑक्टोबर २०२१ च्या आदेशात न्यायालयाने स्पष्ट लिहिले की परवानगी असलेलेच फटाके दिवाळी आणि कोणत्याही धर्माच्या इतर सणांत तसेच लग्नांतही वापरावेत, आणि उत्सव इतरांच्या आरोग्याच्या किंमतीवर होऊ शकत नाही. १५ ऑक्टोबर २०२५ च्या आदेशात न्यायालयाने फटाके हा उत्सवाचा आनंद व्यक्त करण्याचा भाग असल्याचे मान्य केले; पण आरोग्य आणि पर्यावरणाचा प्रश्न येतो तेव्हा व्यापारी हित आणि उत्सवी उत्साह यांनी मागे राहिले पाहिजे, असेही ठामपणे सांगितले.
म्हणजे “फक्त आमच्याच सणांवर बंधने” हा समज कायद्याच्या पातळीवर खरा नाही. नियमांची अंमलबजावणी सर्वत्र सारखी होत नाही, ही तक्रार रास्त असू शकते — पण त्याचे उत्तर अंमलबजावणी सर्वांसाठी कडक करण्याची मागणी हे आहे, नियम मोडणे नव्हे. स्रोत: सर्वोच्च न्यायालय, १८ जुलै २००५
म्हणून हा लेख कोणत्याही धर्माविरुद्ध नाही; तो फक्त धूर, आवाज आणि कचऱ्याविरुद्ध आहे.
कालानुरूप बदल: आनंद तसाच, ओझे कमी
यंदा लक्ष्मीपूजन ८ नोव्हेंबर २०२६ रोजी आहे. त्याआधी प्रत्येक घराने काही छोटे बदल ठरवले, तर परंपरेचा आनंद न गमावता सण पर्यावरणपूरक होऊ शकतो.
| जुनी सवय | कालानुरूप पर्याय | फायदा |
| रात्रभर फटाके | फटाके टाळा; घ्यायचेच तर QR कोड असलेले ग्रीन फटाके (माळ नव्हे), ठरलेल्या वेळेत (रात्री १० पूर्वी) | धूर-आवाज कमी, कायद्याचे पालन |
| प्रत्येक घराची स्वतंत्र आतषबाजी | सोसायटी/गावाची एकच, मर्यादित, मोकळ्या जागेतील सामूहिक आतषबाजी | कमी फटाके, जास्त एकत्र आनंद, सुरक्षितता; वस्तीपासून दूर सामूहिक आतषबाजीची सूचना सर्वोच्च न्यायालयानेही २००५ मध्ये केली होती |
| चिनी दिव्यांच्या माळा, प्लास्टिक तोरणे | मातीच्या पणत्या, आंब्या-झेंडूची तोरणे, बांबू-कागदाचे आकाशकंदील | ग्रामीण कारागिरांना रोजगार, कचरा कमी |
| रासायनिक रंगांची रांगोळी | तांदळाचे पीठ, फुलांच्या पाकळ्या, हळद-कुंकू, पानांची रांगोळी | मुंग्या-पक्ष्यांना अन्न, त्वचेला सुरक्षित |
| थर्माकोल-प्लास्टिक पॅकिंग | कापडी पिशवी, कागदी पॅकिंग, स्टीलचा डबा | पुनर्वापर |
| भरमसाठ फराळ, नंतर नासाडी | गरजेइतका फराळ; उरलेला घरकाम करणाऱ्या, सफाई कामगारांच्या कुटुंबांसोबत वाटा | अन्नाचा मान |
| फटाक्यांसाठी पैसे | पुस्तके, खेळ, झाडांची रोपे, गरजू कुटुंबाला मदत | मुलांच्या मनात खरी ‘संस्कृती’ |
| निर्माल्य नदीत | निर्माल्याचे खत, नगरपालिकेच्या निर्माल्य कलशात | नदी स्वच्छ |
आमच्या घराचा दिवाळी संकल्प (घरातील सर्वांनी मिळून एक-एक खूण करावी):
- ☐ रात्री १० नंतर कोणताही फटाका नाही.
- ☐ रुग्णालय, शाळा, वृद्धाश्रम, झाडे आणि गोठ्यांजवळ फटाका नाही.
- ☐ घरातील किमान अर्धे दिवे मातीच्या पणत्या.
- ☐ प्लास्टिकची एकही सजावट नाही.
- ☐ भेटवस्तू कापडी किंवा कागदी पॅकिंगमध्ये.
- ☐ फटाक्यांच्या बजेटचा एक भाग एखाद्या गरजू कुटुंबासाठी.
- ☐ शेजारी आजारी, ज्येष्ठ किंवा लहान बाळ असेल, तर त्यांची आधी विचारपूस.
मुलांशी कसे बोलावे? “फटाके वाईट” असे सांगून मुलांचा आनंद हिरावू नका. त्याऐवजी त्यांना पक्ष्याचे घरटे दाखवा, शेजारच्या आजोबांची गोष्ट सांगा आणि पर्याय त्यांनाच निवडू द्या. आदेशापेक्षा अनुभवातून आलेला निर्णय मुले आयुष्यभर पाळतात.
समारोप: दिवा लावा, पण कुणाचा श्वास विझवू नका
आपल्या पूर्वजांनी सण निसर्गाशी नाते जपण्यासाठी निर्माण केले; ते नाते पुन्हा जोडणे हीच आजची खरी परंपरा आहे.
फटाके कमी केल्याने दिवाळी कमी होत नाही. दिवाळी कमी होते ती शेजारचे आजोबा श्वासासाठी धडपडत असताना, बाळ रात्रभर रडत असताना, आणि चिमणी अंधारात हरवलेली असताना. सण पर्यावरणपूरक करणे म्हणजे परंपरेवर टीका नव्हे; ती परंपरेच्या मूळ अर्थाला दिलेली मानवंदना आहे.
या दिवाळीत एकच प्रश्न स्वतःला विचारूया — “माझ्या आनंदाचा आवाज कुणाच्या वेदनेचा आवाज तर ठरत नाही ना?” या प्रश्नाचे प्रामाणिक उत्तर हाच सर्वांत सुंदर दिवा आहे.
सर्व वाचकांना आरोग्यदायी, शांत आणि उजळ दिवाळीच्या शुभेच्छा!
संदर्भ
वृत्त, विश्लेषण व आकडेवारी
- दिल्लीतील दिवाळीनंतरचे PM2.5 — पाच वर्षांतील सर्वाधिक (Climate Trends, CPCB आकडेवारी)
- दिल्ली AQI: छोटी दिवाळी, दिवाळी, दिवाळीनंतर; अग्निशमन दलाचे २६९ कॉल (ETV Bharat)
- CPCB AQI वर्गीकरण (Deccan Herald)
- महाराष्ट्र: दिवाळीनंतरचा हवा गुणवत्ता अहवाल २०२४ (Respirer Living Sciences)
- नागपूर: दिवाळी २०२५ CPCB आकडेवारी व वाहन प्रदूषण (The Hitavada)
- फटाक्यांचे आवाज-नियम आणि निवासी मर्यादा (Open Magazine)
- सर्वोच्च न्यायालय व ग्रीन फटाके (Drishti IAS)
- CPCB, ग्रीन फटाके व बाहेरून येणारे प्रदूषण (The Wire)
- MPCB–आवाज फाउंडेशन फटाका चाचणी (Down To Earth)
- २०१६: मुंबईत शांत दिवाळी (Business Standard)
- आतषबाजी व स्थलांतरित हंसांचा GPS अभ्यास, Conservation Letters २०२३
- दिवाळी २०२६ तारीख
अधिकृत शासकीय व न्यायालयीन दस्तऐवज
- सर्वोच्च न्यायालय, In Re: Noise Pollution, निकाल दि. १८ जुलै २००५ (रिट याचिका (दिवाणी) ७२/१९९८)
- ध्वनी प्रदूषण (विनियमन व नियंत्रण) नियम, २००० — पर्यावरण व वन मंत्रालय, का.आ. १२३(अ), १४ फेब्रुवारी २०००; १० ऑगस्ट २०१७ पर्यंतच्या सुधारणांसह
- सर्वोच्च न्यायालय, अर्जुन गोपाल विरुद्ध भारत सरकार, आदेश दि. २३ ऑक्टोबर २०१८ — विश्लेषण (Supreme Court Observer)
- सर्वोच्च न्यायालय, दिवाणी अपील क्र. २८६५–२८६७/२०२१, आदेश दि. २३ जुलै २०२१ (NGT चा १ डिसेंबर २०२० चा आदेश कायम)
- सर्वोच्च न्यायालय, I.A. ४४७२७/२०२१ in रिट याचिका (दिवाणी) ७२८/२०१५ (अर्जुन गोपाल), आदेश दि. २९ ऑक्टोबर २०२१
- सर्वोच्च न्यायालय, एम.सी. मेहता विरुद्ध भारत सरकार, रिट याचिका (दिवाणी) १३०२९/१९८५, आदेश दि. १५ ऑक्टोबर २०२५ (2025 INSC 1233)
- केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, निर्देश क्र. CM-13011/35/2023-IPC-V-HO-CPCB-HO, दि. २७ मार्च २०२३ (चिनी/नायलॉन मांजावरील बंदी)
- लोकसभा अतारांकित प्रश्न क्र. १८६३, दि. १३ मार्च २०२३ — पर्यावरण, वन व हवामान बदल मंत्रालयाचे उत्तर (NGT चा ११ जुलै २०१७ चा आदेश, खालिद अशरफ विरुद्ध भारत सरकार)
- तमिळनाडू शासन, पर्यावरण व वन विभाग, G.O.Ms.No.३०१, दि. ३० नोव्हेंबर १९९४ (वन्यजीव संरक्षण कायदा, १९७२, कलम १८ अंतर्गत अधिसूचना)
- भारताचे राजपत्र, पर्यावरण, वन व हवामान बदल मंत्रालय, मसुदा अधिसूचना का.आ. २९४९(अ), दि. १८ जून २०१८ — कूंथनकुलम पक्षी अभयारण्य पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र
- रामसर करार, कूंथनकुलम पक्षी अभयारण्य — आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाची पाणथळ जागा, स्थळ क्र. २४७९, प्रमाणपत्र दि. ८ नोव्हेंबर २०२१
कूंथनकुलम: अभ्यास, अहवाल व वृत्त
- P. Sudhakar, “A Deepavali sans crackers, for birds’ sake”, द हिंदू, ६ नोव्हेंबर २०१८
- Muralikrishnan व इतर (२०२३), Diversity and abundance of aquatic birds in Koonthankulam village pond, Journal of Threatened Taxa १५(६)
- P. Banupriya, Ramsar Sites in Tamil Nadu (पुस्तिका), CASFOS कोईम्बतूर, राज्य वनसेवा प्रशिक्षणार्थी तुकडी २०२०–२२
- Revival of Bird Sanctuary and Setting up of Mini Dairy in Koonthankulam — भारतीदासन व्यवस्थापन संस्था (BIM), त्रिची, ग्राम-निवास उपक्रम अहवाल
घुबडांचा बेकायदा व्यापार
- Abrar Ahmed, Imperilled Custodians of the Night: A Study of the Illegal Trade, Trapping and Utilization of Owls in India, TRAFFIC India / WWF-India, २०१०
- TRAFFIC, “Festival of Lights casts shadow over owls in India”, २ नोव्हेंबर २०१८
- TRAFFIC/WWF India, “TRAFFIC warns of illegal trapping, trade and utilisation of owls around Diwali”, २३ ऑक्टोबर २०१९
- TRAFFIC/WWF India, “India’s Festival of Lights darkens the future for owls”, ७ नोव्हेंबर २०१२
- Bindu Shajan Perappadan, “Let’s give two hoots for owls this Diwali”, द हिंदू, ४ नोव्हेंबर २०१८
- वन्यजीव (संरक्षण) अधिनियम, १९७२ — १९ डिसेंबर २०२२ पर्यंतच्या सुधारणांसह एकत्रित पाठ (अनुसूची I भाग ब: क्र. २, १४३, १४४; अनुसूची II भाग ब: क्र. ६६७; कलम ५१)
- वन्यजीव (संरक्षण) सुधारणा अधिनियम, २०२२ (२०२२ चा अधिनियम क्र. १८) — कलम ३२ (दंडाच्या रकमेत वाढ) व नव्या अनुसूची