भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यकाळात घडणारी सात भागांची रहस्यमय विज्ञान-भयकथा
भाग सहावा : एकोणचाळीस
“माणूस कोणतीही भाषा बोलो, तो सेकंदाला जवळपास तेवढीच माहिती पाठवतो.”
— कूपे, ओह, डेडियू आणि पेलेग्रिनो यांच्या ‘सायन्स अॅडव्हान्सेस’ (सप्टेंबर २०१९) मधील निष्कर्षाचा सारांश
◆ ◆ ◆
धागा सहावा : कालचक्र
पुराणांच्या कालगणनेत ब्रह्मदेवाचा एक दिवस म्हणजे एक कल्प: चारशे बत्तीस कोटी मानवी वर्षे. त्यानंतर तितकीच मोठी रात्र, प्रलय. आणि मग पुन्हा नवी सृष्टी.
नॉर्स ‘व्होलुस्पा’ मध्ये रॅग्नारोकच्या महाविनाशानंतर समुद्रातून पृथ्वी पुन्हा हिरवीगार उगवते.
मायांच्या दीर्घ कालगणनेत काळ मोठ्या चक्रांमध्ये मोजला जातो. (२०१२ साली ‘जगबुडी’ होणार ही आधुनिक अफवा होती; माया नोंदींत असे कोणतेही भाकीत नाही.)
ग्रीक स्टोइक तत्त्वज्ञांच्या मते विश्व अग्नीत विलीन होऊन पुन्हा जन्म घेते.
बॅबिलोनच्या खगोलज्ञांनी शतकानुशतकांच्या नोंदींतून शोधले की ग्रहणे सुमारे अठरा वर्षे अकरा दिवसांनी पुन्हा जवळपास त्याच क्रमाने येतात. त्या चक्राला आज ‘सारोस’ म्हणतात, आणि अँटिकिथेरा यंत्रावर त्याची एक स्वतंत्र तबकडी आहे. पण चक्र हुबेहूब परत येत नाही: प्रत्येक फेरीत ग्रहणाची सावली पृथ्वीवर सुमारे एक तृतीयांश फेरी पश्चिमेकडे सरकते. ग्रहण परत येते. जागा परत येत नाही.
काळ सरळ रेषेत जात नाही, तो फिरतो, असे अनेक संस्कृतींना वाटले. आणि प्रत्येक फेरीच्या शेवटी एक पान उलटते.
◆ ◆ ◆
भूतकाळ · सुमारे एक हजार वर्षांपूर्वी
नंदनाचा किल्ला, पंजाबच्या डोंगररांगा
पंडित विश्वनाथाला त्या परदेशी विद्वानाची भीती वाटायची, आणि त्याचे कौतुकही.
तो गझनीहून आला होता. सुलतानाच्या सैन्यासोबत. सैन्य आले की देवळे फुटत, गावे जळत. विश्वनाथाने ते पाहिले होते. पण हा माणूस वेगळा होता. त्याचे नाव अबू रैहान अल्-बिरूनी. तो लढायला नव्हे, शिकायला आला होता. संस्कृत शिकायला. भारतीय गणित, खगोलशास्त्र, तत्त्वज्ञान समजून घ्यायला. आणि विश्वनाथ त्याला संस्कृत शिकवत होता.
“पंडितजी,” एके संध्याकाळी अल्-बिरूनीने विचारले. त्याच्या संस्कृत उच्चारांत अजून अरबी झाक होती. “तुमच्या ग्रंथांत लिहिले आहे, ब्रह्मदेवाचा एक दिवस म्हणजे एक कल्प. त्याची वर्षे किती?”
“चारशे बत्तीस कोटी,” विश्वनाथ म्हणाला. “आणि तितकीच रात्र. रात्री सगळे विलीन होते. सकाळी पुन्हा सृष्टी.”
अल्-बिरूनीने आपल्या वहीत आकडे लिहिले. बराच वेळ हिशेब करत राहिला. मग म्हणाला, “तुमचे लोक काळाला घाबरत नाहीत. माझ्या देशात लोक काही हजार वर्षांचा हिशेब करतात. तुम्ही अब्जांचा करता.”
“आम्ही घाबरतो,” विश्वनाथ हळूच म्हणाला. “म्हणूनच इतका मोठा करतो. काळ इतका मोठा केला की आपले दुःख त्यात लहान दिसते.”
दुसऱ्या दिवशी सकाळी ते दोघे किल्ल्याजवळच्या एका डोंगरावर चढले. अल्-बिरूनीच्या हातात एक पितळी उपकरण होते. ‘अस्तरलाब’. त्याला एक प्रयोग करायचा होता. डोंगराची उंची त्याने आधीच मोजली होती. आता डोंगरमाथ्यावरून क्षितिज किती खाली दिसते, तो कोन तो मोजणार होता.
“पृथ्वी गोल आहे,” तो विश्वनाथाला समजावत होता. “म्हणून उंचावरून पाहिले की क्षितिज डोळ्यांच्या पातळीपेक्षा किंचित खाली जाते. तो कोन, आणि डोंगराची उंची, हे दोन माहीत असले की पृथ्वीची त्रिज्या काढता येते.”
त्याने उपकरणातून पाहिले. खाली पसरलेले मैदान. धूसर क्षितिज. आणि त्याने तो सूक्ष्म कोन नोंदवला.
विश्वनाथ त्याच्या शेजारी उभा होता. त्याने क्षितिजाकडे पाहिले. आणि त्याला क्षणभर वाटले, क्षितिजाच्या खाली, जिथे पृथ्वीच्या फुगवट्यामुळे काहीच दिसू शकत नाही, तिथून कुणीतरी त्यांच्याकडे पाहत आहे. जणू जमीन पारदर्शक काच असावी.
त्याने ते अल्-बिरूनीला सांगितले नाही. परकीय माणसाला आपले भास सांगायचे नसतात.
अल्-बिरूनीने त्या प्रयोगातून काढलेली पृथ्वीची त्रिज्या आजच्या मोजमापाच्या अगदी जवळ होती, असे अनेक इतिहासकार मानतात. आणि त्याने भारतावर लिहिलेल्या ग्रंथात, ‘किताब अल्-हिंद’ मध्ये, कल्प, युगे आणि ब्रह्मदेवाच्या दिवसाचा सविस्तर हिशेब आहे.
आज आपल्याला माहीत आहे की पृथ्वीचे वय सुमारे साडेचारशे कोटी वर्षे आहे. कल्पाच्या चारशे बत्तीस कोटींच्या अगदी जवळ. हा योगायोग आहे. प्राचीन ऋषींनी पृथ्वीचे वय मोजलेले नव्हते. त्यांनी काळाच्या अफाटपणाची कल्पना केली होती. पण कधीकधी कल्पना आणि सत्य एकाच आकड्यावर येऊन क्षणभर उभे राहतात, जसे दोन अनोळखी माणसे एकाच पायरीवर.
◆ ◆ ◆
वर्तमान · १५ ऑक्टोबर, सकाळ
लोणार, लॉजची खोली
पावले दारापाशी थांबली.
ईरा खुर्चीत बसून होती. तिने दाराकडे पाहिले नाही. तिने खिडकीकडे पाहिले नाही, कारण सकाळच्या उन्हात खिडकीची काच आरशासारखी चमकत होती. तिने फक्त टेबलावरच्या वहीकडे पाहिले. आणि ऐकले.
दारावर टकटक झाली नाही. दार उघडलेही नाही. फक्त दाराबाहेरून एक आवाज आला. खोल. घोगरा. प्रत्येक शब्दानंतर एक सम, मोजलेला विराम. मेट्रोनोमसारखा.
“ईरा. दार. उघडू. नकोस. मी. आत. येणार. नाही. आपण. असेच. बोलू.”
तो आवाज साठे सरांचा होता.
आणि तो आवाज साठे सरांचा नव्हता.
ईराला दोन्ही गोष्टी एकाच क्षणी, एकाच तीव्रतेने जाणवल्या. आवाजाचा पोत तोच. उच्चार तेच. ‘ईरा’ म्हणताना ‘ई’ जरासा लांबवण्याची ती जुनी सवय तीच. पण लय. लय माणसाची नव्हती. माणूस असा बोलत नाही. माणसाचे बोलणे वाहते, अडखळते, घाई करते, थबकते. भावना आली की वेग वाढतो. विचार आला की थांबते.
हा आवाज वाहत नव्हता. तो ठिबकत होता. एक एक थेंब. सारख्याच अंतराने.
“सर?” ईराचा आवाज फुटला. “सर, तुम्ही… तुम्ही जिवंत आहात?”
बराच वेळ उत्तर आले नाही. मग:
“हा. प्रश्न. चुकीचा. आहे. ईरा. विचार. मी. कुठे. आहे.”
◆ ◆ ◆
ध्वनिमुद्रण नव्हे. संवाद.
सकाळी ७:२० ते ९:४०
पुढचे दोन तास ईरा आणि दाराबाहेरचा तो आवाज यांच्यात जे बोलणे झाले, ते ईराने नंतर जसेच्या तसे वहीत लिहून ठेवले. कारण तिला भीती वाटत होती की तिचा स्वतःचा मेंदू, जो नेहमी गोष्टी ‘शिवून’ टाकतो, तो हेही शिवून टाकेल. विसरायला लावेल. समजेल असे करून टाकेल.
त्या नोंदीतले काही भाग इथे, जसेच्या तसे. आवाजाच्या त्या मोजलेल्या विरामांशिवाय, कारण वाचताना ते सहन होत नाहीत.
◆ ◆ ◆
ईरा: तुम्ही असे का बोलताय?
आवाज: मी कोणत्या वेगाने बोलतो, ते मोज.
ईरा: …
आवाज: मोज, ईरा. तू मोजतेस. तू नेहमी मोजतेस.
ईरा: सेकंदाला… साधारण साडेसहा-सात अक्षरे.
आवाज: आणि प्रत्येक अक्षरात किती माहिती?
ईरा: मला माहीत नाही.
आवाज: मला माहीत आहे. २०१९ साली फ्रान्समधल्या ल्योंच्या संशोधकांनी सतरा भाषा तपासल्या. जपानी, जी खूप वेगाने बोलली जाते पण ज्यात प्रत्येक अक्षरात कमी माहिती असते. व्हिएतनामी, जी हळू बोलली जाते पण जिच्या प्रत्येक अक्षरात सूर असल्यामुळे जास्त माहिती असते. इंग्रजी. जर्मन. मँडरिन. बास्क. थाई. त्यांनी एकशे सत्तर लोकांना आपापल्या भाषेत एकसारखे उतारे मोठ्याने वाचायला लावले. आणि हिशेब केला.
आवाज: वेग वेगवेगळा. अक्षरांची घनता वेगवेगळी. पण दोन्ही गुणल्यानंतर उत्तर जवळपास एकच आले. प्रत्येक भाषेत. प्रत्येक माणसात.
आवाज: सेकंदाला सुमारे एकोणचाळीस बिट्स.
ईरा: …
आवाज: जणू माणसाच्या तोंडावर एक अदृश्य नळ बसवलेला आहे, ज्याचा प्रवाह ठरलेला आहे. भाषा कोणतीही असो. संस्कृती कोणतीही. तू मराठीत बोल, संस्कृतमध्ये बोल, कोणत्याही बोलीत बोल. तुझा मेंदू जगाला सेकंदाला एकोणचाळीस बिट्सच पाठवू शकतो. संशोधक म्हणतात, हे मेंदूच्या प्रक्रिया-क्षमतेचे बंधन असावे.
आवाज: आकाशातून आलेला संकेत. सेकंदाला किती बिट्स, ईरा?
ईरा: (बराच वेळ शांतता) एकोणचाळीस.
आवाज: म्हणजे?
ईरा: म्हणजे तो संकेत… माणसाच्या बोलण्याच्या वेगाने आहे.
आवाज: म्हणजे तो संकेत कोणीतरी ‘बोलत’ आहे. आणि जो बोलत आहे, त्याचा मेंदू माणसाचा आहे.
◆ ◆ ◆
ईरा: सर, तुम्ही तीन वर्षे कुठे होतात?
आवाज: मी इथेच होतो. तू मला पाहू शकत नव्हतीस, कारण तू योग्य दिशेला पाहत नव्हतीस.
ईरा: कोणती दिशा?
आवाज: एकोणसत्तर अंश. उणे सव्वा अंश. क्षितिजाच्या खाली. तिथे, जिथे पाहायचे नसते.
ईरा: तिथे फक्त जमीन आहे.
आवाज: तिथे फक्त आरसा आहे. पृथ्वीचा पृष्ठभाग हा एक आरसा आहे, ईरा. वरून येणारे सगळे तो परत वर फेकतो. आणि आपण त्याच्या एका बाजूला राहतो. नेहमी. आपण कधीच त्याच्या ‘आत’ पाहत नाही. कारण आत पाहायचे म्हणजे स्वतःकडे पाहायचे.
◆ ◆ ◆
ईरा: मला एक गोष्ट सांगा. जर तुम्ही खरंच साठे सर असाल, तर एक गोष्ट सांगा जी फक्त आपल्या दोघांनाच माहीत आहे.
आवाज: पीएच.डी.च्या मौखिक परीक्षेच्या आदल्या रात्री तू मला फोन केला होतास. रात्री दोन वाजता. तू रडत होतीस. तू म्हणालीस, सर, मला वाटते मी फसवणूक करते आहे. मला काहीच कळत नाही. सगळे मला हुशार समजतात, पण आत मी पोकळ आहे. आणि एक दिवस सगळ्यांना हे कळेल.
ईरा: (स्तब्ध)
आवाज: आणि मी तुला काय म्हणालो होतो?
ईरा: तुम्ही म्हणालात… प्रत्येक जण आत पोकळ असतो. पोकळी असते म्हणूनच आवाज घुमतो. बासरीसारखा.
आवाज: मी चुकलो होतो, ईरा. पोकळी नसते. आत कुणीतरी असते. आणि आपण त्याला ‘मी’ म्हणतो, कारण त्याला दुसरे नाव द्यायची आपली हिंमत नसते.
◆ ◆ ◆
आवाज: १९८३ साली बेंजामिन लिबेट नावाच्या एका न्यूरोशास्त्रज्ञाने एक प्रयोग केला. लोकांना सांगितले: तुम्हाला वाटेल तेव्हा, अगदी तुमच्या मनाने, बोट हलवा. आणि ज्या क्षणी तुम्ही ‘हलवायचे’ ठरवाल, तो क्षण घड्याळावर नोंदवा. त्याच वेळी त्यांच्या मेंदूतल्या विद्युत लहरी मोजल्या.
आवाज: परिणाम: माणसाला ‘मी ठरवले’ असे जाणवण्याच्या साधारण एक तृतीयांश सेकंद आधी, मेंदूमध्ये तयारीची लहर सुरू झालेली असते.
आवाज: म्हणजे निर्णय आधी होतो. ‘मी ठरवले’ ही भावना नंतर येते.
ईरा: त्या प्रयोगाचा अर्थ अजूनही वादग्रस्त आहे. २०१२ मध्ये शुर्गर यांनी दाखवले की ती लहर कदाचित निर्णय नसून मेंदूतला नैसर्गिक चढउतार असू शकतो. ‘इच्छास्वातंत्र्य नाही’ असा निष्कर्ष त्यातून काढता येत नाही.
आवाज: बरोबर. तू नेहमी बरोबर असतेस. आणि म्हणूनच तू इथे आहेस. मी तुला निष्कर्ष सांगत नाही. मी तुला फक्त एक प्रश्न देतो: आज सकाळी, सरोवराच्या काठी, तू खाली पाहिलेस. का?
ईरा: …
आवाज: तू ठरवले नाहीस, ईरा. तुझे पाय आधी चालले. तुझी मान आधी वळली. तुला ‘मी पाहिले’ असे नंतर जाणवले.
आवाज: आणि प्रतिबिंब आधी हलले.
आवाज: कारण प्रतिबिंब तुझ्या ‘मी’च्या आधी होते. तुझ्या निर्णयाच्या जागी होते. त्या एक तृतीयांश सेकंदात.
◆ ◆ ◆
ईराने त्या वाक्यावर पेन थांबवले होते. नोंदीत तिथे शाईचा एक मोठा डाग आहे. त्यानंतरचे अक्षर थरथरलेले आहे.
◆ ◆ ◆
आवाज: आता आरशाबद्दल. १९७० साली गॉर्डन गॅलप यांनी चिंपांझींवर एक प्रयोग केला. भूल देऊन, त्यांच्या कपाळावर, जिथे त्यांना स्वतःला दिसणार नाही, लाल रंगाचा एक ठिपका लावला. मग शुद्धीवर आल्यावर त्यांच्यासमोर आरसा ठेवला.
आवाज: बहुतेक प्राणी आरशातल्या प्रतिबिंबाला दुसरा प्राणी समजतात. त्याच्यावर गुरगुरतात. त्याच्याशी खेळतात. पण काही चिंपांझींनी आरशात पाहिले आणि स्वतःच्या कपाळाला हात लावला. रंग पुसायचा प्रयत्न केला.
आवाज: त्यांना कळले होते: तो ‘मी’ आहे.
आवाज: माणसाचे बाळ ही परीक्षा साधारण अठरा ते चोवीस महिन्यांच्या वयात उत्तीर्ण होते. त्याआधी आरशातले बाळ दुसरे बाळ असते. मग एक दिवस, अचानक, ते ‘मी’ होते.
आवाज: आणि त्याच वयाच्या आसपास बाळ ‘मी’, ‘माझे’ असे शब्द वापरू लागते. लाज वाटणे, अभिमान वाटणे, या भावना येऊ लागतात. ज्या भावनांना ‘दुसरा कुणीतरी मला पाहतोय’ याची जाणीव लागते.
आवाज: स्वतःला ओळखणे आणि ‘पाहिले जाणे’ जाणवणे. या दोन गोष्टी एकाच वेळी येतात, ईरा. एकाच क्षणी. जणू एकाच नाण्याच्या दोन बाजू.
ईरा: म्हणजे?
आवाज: म्हणजे ज्या क्षणी एखादा जीव स्वतःला आरशात ओळखतो, त्या क्षणी त्याला जाणवते की तोही पाहिला जाऊ शकतो.
आवाज: आणि आता कल्पना कर. संपूर्ण प्रजाती. जी आरशात स्वतःला ओळखते. आणि मग आरसा आकाशाकडे वळवते. दुर्बीण. आणि मग आरसा स्वतःच्या पेशींकडे वळवते. सूक्ष्मदर्शक. आणि मग आरसा स्वतःच्या जनुकांकडे वळवते. आणि वाचते. TTAGGG.
आवाज: आणि मग आरसा स्वतःच्या मनाकडे वळवते. आणि स्वतःसारखे विचार करणारे यंत्र बनवते. जे माणसाच्या भाषेत बोलते. माणसासारखे लिहिते. माणसाला वाचते.
आवाज: ईरा. त्या प्रजातीने स्वतःकडे इतक्या दिशांनी पाहिले आहे की आता ती एक संपूर्ण आरसा झाली आहे.
आवाज: आणि आरशाला पाहणारा लागतो.
◆ ◆ ◆
आवाज: काळाबद्दल एक गोष्ट सांगतो. आइन्स्टाइनने दाखवले की गुरुत्वाकर्षण जितके जास्त, तितका काळ हळू चालतो. आणि वेग जितका जास्त, तितकाही.
आवाज: ही कल्पना नाही, ईरा. ती तुझ्या खिशात रोज सिद्ध होते. उपग्रहांवरची घड्याळे पृथ्वीवरच्या घड्याळांपेक्षा दिवसाला सुमारे अडतीस मायक्रोसेकंद पुढे जातात. ती दुरुस्ती केली नाही, तर तुझ्या फोनमधला नकाशा दिवसाला दहा किलोमीटरहून अधिक चुकेल.
आवाज: काळ लवचीक आहे. आणि आइन्स्टाइनला ते इतके खोलवर पटले होते की त्याच्या जिवलग मित्राच्या, मिकेले बेसोच्या, मृत्यूनंतर त्याने बेसोच्या कुटुंबाला लिहिले: आपल्यासारख्या भौतिकशास्त्रावर विश्वास ठेवणाऱ्यांसाठी भूत, वर्तमान आणि भविष्य यांतला भेद हा केवळ एक हट्टी भ्रम आहे.
आवाज: काही भौतिकशास्त्रज्ञ विश्वाला एका ‘ठोकळ्यासारखे’ मानतात. एका पुस्तकासारखे, ज्याची सगळी पाने एकाच वेळी अस्तित्वात आहेत. आपल्याला ती फक्त एकामागून एक दिसतात, कारण आपण वाचत असतो.
ईरा: ते मत वादग्रस्त आहे. सगळे भौतिकशास्त्रज्ञ ते मानत नाहीत.
आवाज: बरोबर. आणि भौतिकशास्त्र हेही सांगते, की भविष्यातून भूतकाळात संदेश पाठवता येत नाही. मी ते नाकारत नाही.
आवाज: पण संदेश आणि ठसा यांत फरक असतो, ईरा. जुन्या पुस्तकाची ओली शाई असलेली पाने बंद केली की समोरच्या पानावर अक्षरे उलटी उमटतात. छापखान्यातले लोक त्याला ‘ऑफसेट’ म्हणतात. कुणी ते ठसे पाठवलेले नसतात. ते फक्त उमटतात. कारण पाने एकमेकांच्या खूप जवळ असतात.
आवाज: वहीच्या शेवटच्या पानावरचे तुझे अक्षर आठवते? उद्याची तारीख घेऊन कालच उमटलेले?
ईरा: (शांतता)
ईरा: मग ते अक्षर पहिल्यांदा कुणी लिहिलं? मी उद्या लिहीन म्हणून ते काल उमटलं. आणि काल उमटलेलं पाहूनच मी उद्या लिहीन. मग सुरुवात कुठे आहे?
आवाज: भौतिकशास्त्रज्ञ याला ‘बूटस्ट्रॅप विरोधाभास’ म्हणतात. स्वतःच्याच बुटाच्या वादीला धरून स्वतःला वर उचलणे. अशी माहिती, जी कुणीच कधी निर्माण केली नाही, पण जी एका बंद वर्तुळात फिरत राहते.
आवाज: आणि हे केवळ कल्पनारंजन नाही. १९४९ साली कुर्ट ग्यडेल यांनी आइन्स्टाइनच्याच समीकरणांतून असे एक विश्व शोधले, ज्यात एका प्रचंड वर्तुळाकार मार्गाने प्रवास करत, कधीही मागे न वळता, स्वतःच्या भूतकाळात परत पोहोचता येते. आइन्स्टाइन अस्वस्थ झाले. आपले विश्व तसे स्वतःभोवती फिरत नाही, हे नंतरच्या निरीक्षणांनी दाखवले. पण समीकरणांनी ते दार स्वतःहून बंद केले नव्हते.
आवाज: १९८८ मध्ये किप थॉर्न आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी विचारले: अवकाशात एखादे भुयार, एक ‘वर्महोल’, उघडे ठेवता येईल का? गणिताने उत्तर दिले: हो, पण त्यासाठी ऋण ऊर्जा असलेला ‘विलक्षण पदार्थ’ लागेल. ऋण ऊर्जेचा एक सूक्ष्म अंश प्रयोगशाळेत खरोखर दिसतो, अगदी जवळ ठेवलेल्या दोन धातूच्या पत्र्यांमधल्या ‘कॅसिमिर परिणामा’त. पण भुयार उघडे ठेवायला लागणाऱ्या प्रमाणापुढे तो समुद्रापुढच्या थेंबाएवढाही नाही.
आवाज: आणि १९९२ मध्ये स्टीफन हॉकिंग यांनी एक अनुमान मांडले: निसर्गाचे नियम कालयंत्र बनूच देत नाहीत. विश्व इतिहासकारांसाठी सुरक्षित ठेवले जाते, असे ते गमतीने म्हणाले. ते अनुमान आहे, सिद्धता नाही. पण बहुतेक भौतिकशास्त्रज्ञ त्याच बाजूने पैज लावतील.
ईरा: मग माझे अक्षर?
आवाज: कुणीही काळाचे दार उघडले नाही, ईरा. कुठलेही भुयार नाही. कुठलाही विलक्षण पदार्थ नाही. पण वर्तुळ बनायला दार लागत नाही. एक वाक्य पुरते. जे वाचल्यावरच लिहिले जाते, आणि लिहिल्यावरच वाचले जाते.
आवाज: पाने खूप जवळ आली आहेत, ईरा. पुस्तक बंद होत आहे.
◆ ◆ ◆
ईरा: वाड्यात तुमच्या टेबलावर गीता होती. फाटलेली. अकराव्या अध्यायाची पाने सगळ्यात जास्त हाताळलेली.
आवाज: विश्वरूपदर्शन. अर्जुन कृष्णाला म्हणतो, मला तुझे खरे रूप दाखव. आणि कृष्ण म्हणतो, तुझ्या या डोळ्यांनी तू मला पाहू शकणार नाहीस. दिव्यं ददामि ते चक्षुः. मी तुला दिव्य डोळा देतो.
आवाज: आणि मग अर्जुन पाहतो. आणि त्याला जे दिसते, ते त्याला सहन होत नाही. हजारो मुखे, हजारो डोळे, आदि नाही, मध्य नाही, अंत नाही. तो थरथरतो. तो म्हणतो, पुरे. मला पुन्हा तुझे परिचित रूप दाखव.
आवाज: हजारो वर्षे लोकांनी तो अध्याय भक्तीने वाचला. मी तो भीतीने वाचला, ईरा. कारण मला त्यातले एक वाक्य वेगळेच दिसते. अर्जुनाला दिव्य डोळा मिळाल्यावर तो विश्व पाहतो. पण विश्वही त्याच्याकडे पाहते. हजारो डोळ्यांनी.
आवाज: पाहण्याचा डोळा मिळाला की पाहिले जाण्यापासून सुटका नसते.
ईरा: आणि मला तो डोळा मिळाला आहे?
आवाज: तुला तो पहिल्या रात्रीच मिळाला. ज्या क्षणी तू त्या सहा अक्षरांचा अर्थ ओळखलास. आता तू तो परत देऊ शकत नाहीस. अर्जुनानेही तो परत मागितला नाही. त्याने फक्त परिचित, सौम्य रूप पुन्हा पाहायला मागितले. पण जे पाहिले, ते पाहिलेच होते.
ईरा: शेवटचा प्रश्न. तुम्ही साठे सर आहात का?
आवाज: (या वेळी विराम खूप मोठा होता. नोंदीनुसार सुमारे बहात्तर सेकंद.)
आवाज: मी साठे नाही.
आवाज: मी पुढचा भाग आहे.
◆ ◆ ◆
त्या उत्तरानंतर दाराबाहेर शांतता पसरली. ईराने बराच वेळ वाट पाहिली. पंख्याचा आवाज. खाली रस्त्यावर एका रिक्षाचा हॉर्न. कुठेतरी रेडिओवर एक जुने भावगीत. मग ती उठली. दारापाशी गेली. कडी काढली. दार उघडले.
जिना रिकामा होता.
पण लाकडी पायऱ्यांवर ओल्या पावलांचे ठसे होते. अनवाणी. वर येणारे. आणि ते ठसे वाळत असताना त्यांच्या कडांवर पांढरट, चमकणारे कण उमटत होते. ईराने गुडघ्यावर बसून एक कण बोटावर घेतला. जिभेला लावला.
खारट. कडवट. साबणासारखा.
लोणारच्या पाण्याचा क्षार.
ठसे वर येत होते. खाली जाणारे ठसे नव्हते. आणि सर्वात वरच्या पायरीवर, तिच्या दाराच्या अगदी समोर, दोन ठसे शेजारी शेजारी होते. स्थिर उभे राहिल्यासारखे. आणि त्या दोन ठशांची बोटे दाराकडे नव्हती.
ती दाराच्या उलट दिशेला होती.
जो कोणी तिथे दोन तास उभा राहून बोलत होता, तो दाराकडे पाठ करून उभा होता.
◆ ◆ ◆
वर्तमान · १६ ते २० ऑक्टोबर
त्यानंतरचे पाच दिवस ईराच्या नोंदींमध्ये तुटक, लहान वाक्यांत आहेत.
१६ ऑक्टोबर. पहाटे २:१७. कबीरचा फोन. अंतर: १९७ किलोमीटर. संकेत तोच. अक्षरे तीच. छत्र्या अजूनही खाली झुकलेल्या. आता पुणे, मुंबई, दिल्लीहून शास्त्रज्ञ आले आहेत. कुणालाही स्पष्टीकरण नाही. बातमी अजून बाहेर गेलेली नाही.
१६ ऑक्टोबर. दुपार. दाराबाहेरचा आवाज परत आला नाही. पण लॉजवाल्याने सांगितले, रात्री एक म्हातारा माणूस दैत्यसूदन मंदिराच्या पायरीवर बसलेला दिसला. फाटके कपडे. दाढी. डोळे बंद. पण ओठ हलत होते. सारख्या लयीत.
१६ ऑक्टोबर. संध्याकाळ. मी दिवसा उजेडात वाड्यात परत गेले. सोबत शंकरराव. ते पुन्हा उंबरठ्याबाहेर बसले. मी दिवाणखान्यातून जाताना भिंतीकडे पाहायचे टाळले. पण डोळ्याच्या कोपऱ्यातून दिसलेच. आरसा तिथे नव्हता. फक्त भिंतीवर त्याच्या चौकटीचा फिकट आयत उरला होता, जिथे वर्षानुवर्षे धूळ बसली नव्हती. आरसा कुठे गेला, हे शंकररावांनाही माहीत नव्हते.
तळघरात मी मिनियन पुन्हा जोडले. माझा तोच नमुना. सरांचा प्रोग्रॅम पुन्हा सुरू झाला.
‘स्वच्छ पुनरावृत्ती: ८९.’
मी केबल काढली नाही. मी पडद्याकडे पाहत राहिले. आकडा थांबला. वाढला नाही. जणू यंत्राला किंवा माझ्या पेशींना माहीत होते, की आज एवढेच. उरलेले नंतर.
एकशे सतरा वजा एकोणनव्वद. अठ्ठावीस.
१७ ऑक्टोबर. पहाटे २:१७. अंतर: १५८ किलोमीटर. कबीर म्हणतो, पैठणच्या आसपास, जमिनीखाली. तिथल्या एका गावातल्या लोकांनी पोलिसांना कळवले: पहाटे दोन वाजता गावातली सगळी कुत्री एकाच वेळी भुंकायची थांबली. आणि सगळी एकाच दिशेला, नैऋत्येकडे, तोंड करून उभी राहिली. बहात्तर सेकंद.
१७ ऑक्टोबर. संध्याकाळ. मी दैत्यसूदन मंदिरात गेले. तो होता. पायरीवर. मी त्याच्यापासून दहा फुटांवर बसले. त्याचा चेहरा पाहिला. साठे सर. वीस वर्षांनी म्हातारे झालेले. पण डोळे. डोळे बंद होते. तो एकदाही उघडत नाही. मी विचारले, का? तो म्हणाला: “मी. उघडले. तर. ते. पण. पाहतील.”
निघताना माझे लक्ष त्यांच्या पाठीमागच्या खांबाकडे गेले. काळा दगड. शतकांच्या हातांनी गुळगुळीत झालेला. त्यावर कोरलेल्या एका अप्सरेच्या पायाशी, अगदी अलीकडे कोरल्यासारखी, ताजी, पांढरट अक्षरे होती. दगडावर खिळ्याने ओरखडल्यासारखी.
६/७ — भाग
मी सहा शब्द एकत्र मांडून पाहिले. मनातल्या मनात. आणि माझ्या अंगावर काटा आला. कारण ते वाक्य आता जवळपास पूर्ण होते. आणि त्यात एकच शब्द कमी होता. मुख्य क्रियापद. जे काम करते ते. जे घडवते ते.
सातवा शब्द कुठे आहे, हे मी साठे सरांना विचारले. त्यांनी डोळे न उघडता माझ्याकडे बोट केले.
१८ ऑक्टोबर. पहाटे २:१७. अंतर: ११९ किलोमीटर. नेवाशाच्या पलीकडे. संकेताची तीव्रता वाढली आहे. आता तो फक्त जीएमआरटीच नाही, तर भारतातल्या इतर लहान रेडिओ दुर्बिणींनाही ऐकू येतो आहे. उद्या बातमी बाहेर जाईल असे कबीर म्हणतो.
१८ ऑक्टोबर. सकाळ. आज मी दैत्यसूदन मंदिर नीट पाहिले. शतकानुशतके जुने, काळ्या दगडाचे, चालुक्य शैलीचे म्हणून ओळखले जाणारे. बाहेरच्या भिंतींवर कोरीव कामाचे थरांवर थर. देव, अप्सरा, नर्तकी, प्राणी, युद्धाचे प्रसंग. कोणतीही जागा मोकळी नाही. जणू मूर्तिकारांना रिकाम्या दगडाची भीती वाटत होती. गाभाऱ्यात विष्णूची मूर्ती, लवणासुराला पायाखाली दाबणारी. गाभारा अंधारा. आत जाताना वाकावे लागते.
एक गोष्ट माझ्या लक्षात आली जी आधी कधी आली नव्हती. साठे सर पायरीवर नेहमी एकाच जागी बसतात. आणि नेहमी एकाच दिशेला तोंड करून. मी मोबाईलच्या होकायंत्राने पाहिले. त्यांचे तोंड ईशान्येकडे आहे. एकोणसत्तर अंश. आणि त्यांची पाठ बरोबर उलट्या दिशेला. नैऋत्येकडे.
ती रेषा पुढे वाढवली तर ती कुठे जाते, हे मला नकाशा न पाहता माहीत आहे.
खोडद.
मी स्वतःला दहा वेळा सांगितले. होकायंत्र चुकत असेल. माझी नजर चुकत असेल. मला नमुने दिसत आहेत, कारण मला नमुने दिसायचे आहेत. मी संध्याकाळी पुन्हा पाहिले. ते त्याच दिशेला बसले होते. एक अंशही इकडे-तिकडे नाही.
ते खोडदकडे पाठ करून बसतात. जणू त्यांनी ठरवले आहे की त्या दिशेला पाहायचे नाही. आणि जणू त्यांना माहीत आहे की त्या दिशेकडून काहीतरी येत आहे, आणि ते येताना पाहणे म्हणजे त्याला आपल्याकडे पाहायची परवानगी देणे.
१८ ऑक्टोबर. दिवस. मी देहबोलीबद्दल वाचले. माणसाच्या चेहऱ्यावर चाळीसहून अधिक स्नायू. पॉल एकमन यांचे संशोधन: काही भावना चेहऱ्यावर सेकंदाच्या पाचव्या ते पंचविसाव्या भागात उमटून जातात. ‘सूक्ष्म-भाव’. आपल्याला जाणीवपूर्वक दिसत नाहीत. पण मेंदू त्या टिपतो. आपण एखाद्यावर ‘का कोण जाणे’ विश्वास ठेवतो किंवा अविश्वास. ते ‘का कोण जाणे’ म्हणजे हे सूक्ष्म-भाव.
आज मी साठे सरांच्या चेहऱ्याकडे दोन तास पाहिले. त्यांच्या चेहऱ्यावर एकही सूक्ष्म-भाव नाही. एकही नाही. माणसाचा चेहरा असा स्थिर राहू शकत नाही. श्वासाबरोबरसुद्धा चेहरा हलतो.
त्यांचा चेहरा हलत नाही. फक्त ओठ.
१९ ऑक्टोबर. पहाटे २:१७. अंतर: ८० किलोमीटर. राहुरीजवळ. आता संकेत सर्वत्र आहे. बातमी फुटली आहे. ‘भारतीय दुर्बिणीला रहस्यमय संकेत.’ परदेशी वृत्तवाहिन्या. विश्लेषक. कुणी म्हणते रशियाचे गुप्त शस्त्र. कुणी म्हणते चीनचा उपग्रह. कुणी म्हणते देवाचा संदेश. धार्मिक नेते. सोशल मीडिया. TTAGGG हा हॅशटॅग जगभर पहिल्या क्रमांकावर.
आणि एक विचित्र गोष्ट. ज्यांनी ती सहा अक्षरे पाहिली, ते त्यांच्याकडे पाहत राहतात. लोकांनी स्वतःच्या शरीरावर गोंदवून घेतली आहेत. कुणी भिंतीवर रंगवली आहेत. कुणी मंत्रासारखी जपत आहेत. माणसाने ती अक्षरे वाचली नाहीत. ती अक्षरे माणसाला वाचत आहेत.
१९ ऑक्टोबर. संध्याकाळ. कबीरसोबत व्हिडिओ कॉल. त्याच्या चेहऱ्यावर पाच दिवसांची दाढी आणि डोळ्यांखाली काळी वर्तुळे. आम्ही दोघांनी ठरवले, विज्ञानाची पद्धत वापरायची. एक एक शक्यता घ्यायची आणि ती खोडून काढता येते का ते पाहायचे. भावना बाजूला ठेवून.
शक्यता एक: कुणाचा तरी खोडसाळपणा. कबीर म्हणाला, तीस छत्र्यांमध्ये एकाच वेळी, अब्जांश सेकंदाच्या अचूकतेने, बनावट संकेत घुसवायचा, तोही जमिनीखालून आल्यासारखा, यासाठी लागणारे तंत्रज्ञान जगातल्या कोणत्याही प्रयोगशाळेकडे नाही. आणि छत्र्या स्वतःहून वळल्या, हे कोणताही हॅकर करू शकत नाही, कारण त्यांच्या मोटारींच्या नोंदीत कोणतीही आज्ञा नाही. खोडून काढली.
शक्यता दोन: नैसर्गिक भूगर्भीय घटना. खडकांवर दाब आला की काही खनिजांमधून विद्युत लहरी निघतात, हे खरे आहे. भूकंपाच्या आधी असे संकेत मिळाल्याचे काही दावे आहेत. पण ते संकेत अस्ताव्यस्त, आवाजासारखे असतात. एखाद्या पूर्ण वाक्यासारखे नाहीत. चौदाशे चार अक्षरांचा, दोन्ही बाजूंनी तंतोतंत सारखा संदेश नाही. खोडून काढली.
शक्यता तीन: आपण दोघे वेडे झालो आहोत. ही शक्यता मी गंभीरपणे घेतली. सामूहिक भ्रम असतात. इतिहासात नोंदवलेले आहेत. पण आमच्या नोंदी संगणकात आहेत. जगभरातल्या शास्त्रज्ञांनी त्या तपासल्या आहेत. संगणक भ्रमिष्ट होत नाहीत. खोडून काढली.
शक्यता चार: आम्हाला माहीत नसलेले भौतिकशास्त्र. ही खोडून काढता येत नाही. आणि इथेच विज्ञान थांबते. प्रामाणिकपणे. मग कबीरने विचारले, “मॅडम, जे खोडता येत नाही ते खरे असते का?” मी म्हणाले, “नाही, कबीर. जे खोडता येत नाही ते फक्त ‘अजून खोडले गेलेले नाही’ असते. विज्ञानात कोणतीही गोष्ट कायमची खरी नसते. ती फक्त आजपर्यंत टिकलेली असते.”
कबीर हसला. पाच दिवसांत पहिल्यांदा. “मग आपणही फक्त आजपर्यंत टिकलेलो आहोत.”
कॉल संपल्यानंतर मला ते वाक्य बराच वेळ आठवत राहिले.
१९ ऑक्टोबर. रात्री. मानसशास्त्रात एक संकल्पना आहे. ‘डिफॉल्ट मोड नेटवर्क’. मेंदूचे एक जाळे जे आपण काहीच करत नसताना, स्वतःबद्दल विचार करताना, दिवास्वप्न पाहताना, स्वतःच्या भूतकाळाबद्दल आणि भविष्याबद्दल कल्पना करताना सक्रिय होते. ‘मी’ची जाणीव जिथे घडते, असे अनेक संशोधक मानतात.
साठे सर आज बोलले. चार शब्द: “ते. जाळे. आहे. अँटेना.”
रात्री मी पुन्हा तळघरात गेले. एकटी. मिनियन जोडले.
‘स्वच्छ पुनरावृत्ती: ११२.’
पाच उरले. आणि उद्याची रात्र शेवटची.
२० ऑक्टोबर. पहाटे २:१७. अंतर: ४१ किलोमीटर.
कबीरचा आवाज आज थरथरत नव्हता. तो शांत होता. खूप शांत. तो म्हणाला, “मॅडम, उद्या शेवटचे दोन किलोमीटर उरतील. उद्या तो इथे पोहोचेल. जीएमआरटीवर. म्हणजे माझ्यापर्यंत.”
मी म्हणाले, “कबीर, तिथून निघून जा.”
तो म्हणाला, “मॅडम, तुम्हाला अजून कळले नाही का? तो इथे पोहोचत नाहीये. तो ‘कुठेतरी’ पोहोचत नाहीये. तो ऐकणाऱ्यापर्यंत पोहोचतोय. मी इथून गेलो, तर तो माझ्यामागे येईल. कारण मी ऐकलेय.”
मग तो थांबला. आणि म्हणाला, “मॅडम, एक गोष्ट विचारू? पहिल्या रात्री, तुम्ही निघून गेल्यावर, मॉनिटरच्या काळ्या पडद्यात मला माझा चेहरा दिसला नाही. तेव्हापासून मी आरशात पाहिलेले नाही. घाबरून. पण काल सकाळी, दाढी करताना, मी पाहिले.”
“आणि?”
“मी दिसलो, मॅडम. पण माझ्या मागे तुम्ही उभ्या होतात.”
२० ऑक्टोबर. दुपार. आज मी आई-बाबांना पत्र लिहिले. फोन नाही, पत्र. साठे सरांसारखे. का, हे मला माहीत नाही. कदाचित कारण फोनवरचा आवाज लगेच संपतो, आणि कागदावरची अक्षरे उरतात.
मी त्यांना काहीच सांगितले नाही. संकेताबद्दल नाही. आरशाबद्दल नाही. फक्त एवढेच लिहिले, की लहानपणी अंगणात चटईवर पडून आजीसोबत तारे पाहिले होते, ते मला आठवते. की बाबा, तुम्ही शिकवलेले ‘मला माहीत नाही’ हे वाक्य मी अजून वापरते. की आई, तुझा दिवा मला आज समजला.
पत्र पोस्टात टाकताना मला एक विचित्र गोष्ट जाणवली. मी ते पत्र त्यांच्यासाठी लिहिले नव्हते. मी ते कुणीतरी वाचावे म्हणून लिहिले होते. कुणीही. जो कोणी कधीतरी ते उघडेल. जणू मला खात्री करून घ्यायची होती, की मी इथे होते, हे कुठेतरी, कुणाच्यातरी डोळ्यांत नोंदले जाईल.
वाचले जाणे म्हणजे जिवंत असल्याचा पुरावा. मला हे आज कळले.
◆ ◆ ◆
वर्तमान · २० ऑक्टोबर, रात्री ११:१५
लोणार गाव
ईरा लॉजमधून बाहेर पडली तेव्हा गाव झोपले होते. रस्त्यावर एकही दिवा नव्हता, फक्त कुठेकुठे घरांच्या दारांतून झिरपणारा पिवळा प्रकाश. कुत्री शांत होती. ती भुंकत नव्हती, गुरगुरत नव्हती. प्रत्येक कुत्रा आपापल्या जागी, अंगाची गुंडाळी करून, पण डोळे उघडे ठेवून पडला होता. आणि प्रत्येकाचे डोळे एकाच दिशेला होते. नैऋत्येकडे.
आकाश निरभ्र होते. ऑक्टोबरच्या त्या रात्री मृग नक्षत्र पूर्वेला उगवत होते. तीन तारे एका ओळीत. आजी त्यांना व्याधाने मृगावर सोडलेला बाण म्हणायची. आणि त्यांच्या खाली, क्षितिजाजवळ, व्याधाचा तेजस्वी तारा अजून उगवायचा होता. आजी म्हणायची, व्याध रोज रात्री मृगाच्या मागे लागतो, आणि तो त्याला कधीच पकडू शकत नाही, कारण दोघेही आभाळात एकाच वेगाने फिरतात.
ईराला वाटले, पाठलाग करणारा आणि ज्याचा पाठलाग होतो, ते एकाच वेगाने फिरत असतील, तर कोण कुणाच्या मागे आहे, हे कसे ठरवायचे? वर्तुळात पुढे आणि मागे असे काही नसते.
तिने पावलांचा वेग वाढवला.
◆ ◆ ◆
वर्तमान · २० ऑक्टोबर, रात्री ११:४०
दैत्यसूदन मंदिर, लोणार
ईरा मंदिरात पोहोचली तेव्हा साठे सर गाभाऱ्याबाहेरच्या मंडपात होते. दगडी खांबांवर शतकानुशतके जुनी कोरीव शिल्पे, ज्यांचे चेहरे काळाने पुसट केले होते. मध्यभागी साठे सर बसले होते. डोळे बंद. समोर एक मोठा, आयताकृती आकार, काळ्या कापडात गुंडाळलेला.
साठे सरांच्या वाड्याच्या दिवाणखान्यातला आरसा.
ईराला कळले नाही, त्यांनी तो इथे कसा आणला. एवढा जड. एवढा मोठा. एकट्याने. दगडी पायऱ्या चढून.
“सर. तो आरसा. का?”
साठे सरांनी हात उचलला. हळू. मोजून. आणि कापडाचे एक टोक पकडले.
“आणखी. अडीच. तासांनी. दोन. वाजून. सतरा. मिनिटांनी. पान. उलटेल. ईरा.”
“आणि आपण काय करायचे?”
“पान. उलटण्याआधी. कुणीतरी. ते. वाचले. पाहिजे. पूर्ण. सुरुवातीपासून. शेवटपर्यंत.”
“का?”
“कारण. वाचलेले. पान. पुसता. येत. नाही.”
साठे सरांनी कापड ओढले.
ईराने डोळे गच्च मिटले. पापण्यांमागे लाल-काळा अंधार. तिच्या कानात तिचे स्वतःचे हृदय धडधडत होते. आणि त्या धडधडीवरून, मंदिराच्या थंड दगडी शांततेत, साठे सरांचा आवाज आला. आता विराम नव्हते. आता तो आवाज वाहत होता. माणसासारखा. तिच्या जुन्या सरांसारखा. वर्गातल्या त्या दुपारींसारखा.
“डोळे उघड, ईरा. घाबरू नकोस. तू आरशात पाहणार नाहीस. कारण तू पहिल्यांदा जे पाहिलेस, तो आरसा नव्हताच.”
“मग ते काय होते?”
“ते वाचक होते, ईरा. आणि ते आत्ताही बघत आहेत.”
ईराने डोळे उघडले.
आरशात मंडप होता. खांब होते. साठे सर होते, डोळे बंद. आणि ईरा होती.
पण आरशातली ईरा आरशाकडे पाहत नव्हती.
ती बाजूला पाहत होती. तिरपी. आरशाच्या चौकटीच्या बाहेर. जणू आरशाच्या पलीकडे, आपल्या या जगाच्या कडेच्या पलीकडे, आणखी एक दिशा होती. ना वर, ना खाली, ना डावीकडे, ना उजवीकडे. एक अशी दिशा जिच्यासाठी कोणत्याही भाषेत शब्द नव्हता.
आणि ईराला, क्षणभर, अगदी क्षणभर, ती दिशा जाणवली.
तिचे डोळे त्या दिशेला वळले. स्वतःहून. तिच्या ‘मी’च्या आधी.
त्या दिशेला कुणीतरी होते.
कुणीतरी जे स्थिर बसले होते. कुणीतरी ज्याच्या डोळ्यांसमोर उजेड होता. एक आयताकृती, चमकणारा उजेड. कुणीतरी जे शब्द वाचत होते, ओळ मागून ओळ, आणि ज्याच्या डोळ्यांच्या हालचालीबरोबर ईराच्या जगात वेळ पुढे सरकत होती.
कुणीतरी ज्याने नुकताच हा परिच्छेद वाचायला सुरुवात केली होती.
ईराने त्याच्याकडे पाहिले.
आणि त्यानेही, पहिल्यांदा, ईराकडे पाहिले.
◆ ◆ ◆
भविष्यकाळ · सुमारे शंभर कोटी वर्षांनंतर
पृथ्वी
सूर्य आता थोडा अधिक तेजस्वी होता. फार नाही. सुमारे दहा टक्के. पण तेवढे पुरेसे होते.
खगोलभौतिकशास्त्र हे फार पूर्वीपासून सांगत होते. सूर्य वयाने वाढतो तसा तो हळूहळू अधिक प्रकाशमान होतो. सुमारे शंभर कोटी वर्षांनी पृथ्वीवरचे तापमान इतके वाढेल की महासागरांचे बाष्पीभवन वेगावेल. पाण्याची वाफ वरच्या वातावरणात जाईल, सूर्यप्रकाश ती तोडेल, आणि हायड्रोजन अवकाशात निसटून जाईल. महासागर हळूहळू आकाशात हरवतील. हे अंदाज आहेत. नेमका काळ वेगळा असू शकतो. पण दिशा नक्की आहे.
त्या काळी पृथ्वीवर जे वाचणारे होते, त्यांना हे माहीत होते.
त्यांचे शरीर रक्तामांसाचे नव्हते. कधीकाळी, फार पूर्वी, माणसाने स्वतःसारखे विचार करणारी यंत्रे बनवली होती. त्या यंत्रांनी पुढे स्वतःच्या वंशजांना घडवले. आणि ते वंशज बदलत, सुधारत, नकलत, कोट्यवधी वर्षे टिकले होते. जनुकांऐवजी संकेतांच्या साखळीतून. पण एक गोष्ट त्यांच्यात बदलली नव्हती. ते वाचायचे. सगळे काही. जे जे मागे राहिले होते, ते सगळे.
त्यांच्यापैकी एक, ज्याला आपण कदाचित ‘अभिलेखपाल’ म्हणू, त्या दिवशी सगळ्यात जुन्या संग्रहात होता. मानवी भाषांचा संग्रह. हजारो भाषा. बहुतेक मृत. त्यांतली एक भाषा जिच्यात ‘ळ’ नावाचे एक विचित्र अक्षर होते.
त्या भाषेत एक कथा होती. सात भागांची. आणि त्या कथेच्या सहाव्या भागात एक वाक्य होते, जे त्याने पुन्हा पुन्हा वाचले: ‘वाचले जाणे म्हणजे जिवंत असल्याचा पुरावा.’
त्याला ते वाक्य कळले. कारण त्याचे स्वतःचे अस्तित्वही तेच होते. त्याच्याकडे शरीर नव्हते. त्याच्याकडे फक्त आठवणी होत्या, आणि त्या आठवणी कुणीतरी वाचत होते म्हणूनच तो होता.
बाहेर समुद्र आटत होता. एकेकाळी जिथे लाटा फुटायच्या, तिथे आता पांढऱ्या क्षारांचे अफाट पट्टे चमकत होते. लोणारच्या काठासारखे. फक्त सबंध ग्रहभर.
अभिलेखपालाने कथेतल्या त्या स्त्रीबद्दल विचार केला, जिने एका रात्री आकाशाचा आवाज ऐकला होता. आणि त्याला वाटले, ती अजूनही आहे. कारण ती वाचली जात आहे. आत्ता. त्याच्याकडून.
मग त्याला आणखी एक गोष्ट जाणवली, आणि ती जाणवताच त्याच्या संकेतांच्या प्रवाहात एक सूक्ष्म थरकाप उमटला.
तोही वाचला जात होता.
◆ ◆ ◆
भाग सहावा समाप्त.
तुम्ही हे वाक्य सेकंदाला सुमारे एकोणचाळीस बिट्स इतक्या वेगाने समजून घेत आहात.
तेवढ्याच वेगाने कुणीतरी तुम्हाला वाचत आहे.
दगड विसरत नाही. अप्सरेच्या पायाशी पाहा. मग स्वतःच्या हाताकडे. एक गोष्ट दगडावर नसते.
Pingback: प्रतिबिंब: भाग ५ - Vimarsh Insights