भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यकाळात घडणारी सात भागांची रहस्यमय विज्ञान-भयकथा

भाग पाचवा : गाडलेली पाने

“जुन्या पुस्तकांच्या समासात लिहिलेल्या टीपा कधीकधी मूळ पुस्तकापेक्षा जास्त सांगतात. कारण त्या वाचणाऱ्याने लिहिलेल्या असतात.”

— प्रा. विनायक साठे यांच्या वहीतील तिसऱ्या भागाचे शीर्षक-वाक्य

◆  ◆  ◆

धागा पाचवा : आरसा

“आता आपण आरशात अंधुक पाहतो, पण नंतर समोरासमोर पाहू. आता मला अंशतः कळते; नंतर, जसा मी ओळखला गेलो आहे, तसेच मी पूर्ण ओळखेन.” — बायबल, १ करिंथकर १३:१२

जपानच्या ‘कोजिकी’ मध्ये सूर्यदेवता अमातेरासू गुहेत लपते; देव गुहेबाहेर याता-नो-कागामी नावाचा आरसा टांगतात; ती स्वतःचे तेज पाहते आणि बाहेर येते.

ओव्हिडच्या कथेत नार्सिसस पाण्यातल्या आपल्या प्रतिबिंबात हरवून जातो.

“मोको कहाँ ढूँढे रे बंदे, मैं तो तेरे पास में.” — संत कबीर

आरसा हा जगभरातल्या कथांमध्ये फक्त सौंदर्याचे साधन नाही. तो दुसऱ्या जगाचे दार आहे, आणि स्वतःला ओळखण्याची परीक्षा.

◆  ◆  ◆

भूतकाळ · सुमारे आठशे वर्षांपूर्वी

लोणार, कमळजा देवीचे मंदिर

सरोवराकाठच्या त्या लहानशा मंदिरात गंगाई पुजारीण होती. तिची आई होती, तिची आजी होती. तिच्या आधीच्या किती पिढ्या, हे कुणालाच आठवत नव्हते.

त्या वर्षी देवगिरीहून एक भेट आली होती. यादवांचे राज्य होते. व्यापार भरभराटीला होता. देवगिरीच्या एका श्रीमंत व्यापाऱ्याने नवस फेडण्यासाठी देवीला एक आरसा अर्पण केला होता. धातूचा. काचेचा नव्हे. त्या काळी भारतात उत्तम आरसे धातूचे बनत. तांबे, कथील आणि इतर धातूंचे खास मिश्रण वितळवून, ओतून, दिवसेंदिवस घासून, इतके गुळगुळीत केले जाई की त्यात चेहरा पाण्यापेक्षाही स्वच्छ दिसे. केरळमधल्या आरन्मुळा गावात आजही असे धातूचे आरसे पारंपरिक पद्धतीने बनवले जातात.

गंगाईने तो आरसा देवीसमोर ठेवला. देवीचा शृंगार झाल्यावर देवीला तिचे रूप दाखवायचे, अशी प्रथा होती.

त्या रात्री, आरती झाल्यावर, गंगाई एकटी मंदिरात होती. दिव्याची ज्योत स्थिर होती. तिने आरसा देवीसमोर धरला. आणि आरशात देवीचा चेहरा उमटला. शांत. गंभीर. डोळे अर्धे मिटलेले.

मग आरशातल्या देवीचे डोळे उघडले.

गंगाईच्या हातातून आरसा सुटला नाही. तिच्या आईने तिला शिकवले होते: देवळात घाबरायचे नाही. देवळात फक्त पाहायचे. तिने पाहिले. आरशातली मूर्ती दगडाचीच होती. डोळे दगडाचेच होते. पण ते पाहत होते. समोरच्या मूळ मूर्तीकडे नव्हे. गंगाईकडे नव्हे. आरशाच्या कडेच्या पलीकडे, अशा दिशेला जिथे काहीच नव्हते.

गंगाईने हळूच आरसा खाली केला. आणि उपडा ठेवला.

दुसऱ्या दिवशी तिने गावातल्या ज्येष्ठांना एकच गोष्ट सांगितली, आणि त्यांनी ती नियम म्हणून मान्य केली: देवीचा आरसा नेहमी उपडा ठेवायचा. फक्त शृंगाराच्या वेळी, एका क्षणासाठी, उलटा करायचा. आणि ज्या दिवशी सरोवराचे पाणी लाल होईल, त्या दिवशी तो उलटा करायचाच नाही.

कुणी कारण विचारले नाही. देवळाचे नियम कारणांवर चालत नाहीत, ते आठवणींवर चालतात. आणि आठवणी कारणांपेक्षा जास्त काळ टिकतात.

पुढच्या शतकांत तो नियम हळूहळू विसरला गेला. आरसा हरवला. पुजारी बदलले. फक्त एक अस्पष्ट म्हण उरली: ‘देवीचा आरसा उपडाच बरा.’ कुणी ती पाळायचे, कुणी नाही. कारण तर केव्हाच विसरले गेले होते.

साठे सरांना तो नियम आणि त्यामागचे कारण, दोन्ही सापडले होते. कसे, हे कुणालाच माहीत नाही.

◆  ◆  ◆

वर्तमान · १५ ऑक्टोबर, पहाटे ५ वाजून ४० मिनिटे

लोणार

पाण्यातला तो तारा पहाटेच्या पहिल्या प्रकाशाबरोबर विरघळला.

ईरा रात्रभर तिथेच बसून होती. डोळे पाण्यापासून दूर, पण मन पूर्णपणे पाण्यावर. तिने स्वतःला अनेकदा समजावले होते. ते परावर्तन होते. एखादा उपग्रह. एखादे विमान. दूरच्या टेकडीवरचा दिवा. पण तिला माहीत होते, आणि तिच्या आतल्या शास्त्रज्ञाला माहीत होते, की परावर्तन तेच दाखवते जे वर असते. आरसा खोटे बोलत नाही. आरसा फक्त उलटा बोलतो.

आणि वर तो तारा नव्हता.

पूर्वेला आभाळ लाल झाले. विवराच्या कडांवरच्या झाडांमधून पक्षी किलबिलू लागले. मोर ओरडले. लोणारच्या जंगलात मोर खूप आहेत. त्यांचा आवाज त्या वाडग्यासारख्या विवरात घुमतो आणि परत येतो, जणू आवाजाचाही आरसा असावा.

सरोवराच्या काठावर, अगदी पाण्याला लागून, एक लहानसे, जुने, काळ्या दगडाचे मंदिर होते. कमळजा देवीचे. तिथे घंटा वाजली.

ईरा उठली. तिचे पाय सुन्न झाले होते. ती मंदिराकडे चालू लागली.

◆  ◆  ◆

मंदिराच्या पायरीवर एक म्हातारी बसली होती. नऊवारी लुगडे, कपाळावर मोठे कुंकू, चेहऱ्यावर सुरकुत्यांचे जाळे, आणि डोळे. ईराने इतके स्वच्छ, इतके तीक्ष्ण डोळे इतक्या म्हाताऱ्या चेहऱ्यावर कधी पाहिले नव्हते.

“पुण्याहून आलीस नव्हं?” म्हातारी म्हणाली. ईराने काही बोलण्याआधीच. “साठे मास्तरांची पोरगी.”

ईरा थबकली. “तुम्ही… तुम्ही त्यांना ओळखत होतात?”

“सखूबाई म्हणत्यात मला. चाळीस वर्सं झाली, हितंच देवीची सेवा करते.” तिने शेजारची जागा थोपटली. “बस. पाय दुखत असत्याल. रातभर बसली होतीस. पाण्याकडं पाठ करून.”

ईराच्या अंगावर काटा आला. “तुम्ही पाहिलं मला?”

“समदं गाव पाहतं, पोरी. लोणार लहान आहे. आणि हितं रातच्याला कोणी बसत नाही.” सखूबाईने एक पितळेचा तांब्या पुढे केला. पाणी. ईराने घेतले. प्यायली. पाणी गोड होते. विहिरीचे. सरोवराचे नव्हे. सरोवराचे पाणी खारे आणि अल्कधर्मी असते.

“साठे मास्तर बी असंच बसायचे,” सखूबाई म्हणाली. “पण पाण्याकडं तोंड करून. आणि बोलायचे.”

“कुणाशी?”

सखूबाईने उत्तर दिले नाही. तिने समोरच्या पाण्याकडे बोट केले. मग ते बोट हळूहळू वर नेले. आकाशाकडे. मग खाली आणले. पुन्हा पाण्याकडे.

“मास्तर म्हणायचे, आजी, वर आणि खाली येगळं नाही. आपल्याला येगळं दिसतं, कारण आपण मधी उभं आहोत.”

“ते काय बोलायचे? आठवतं?”

सखूबाईने डोळे मिटले. “शबुद आठवत न्हाईत. पण आवाज आठवतो. ते लई हळू बोलायचे. एक एक शबुद. मोजून. जसं कुणीतरी लांबून, लई लांबून, तार पाठवतंय. आणि मधी मधी थांबायचे. जसं उत्तर ऐकत असावं.”

“आणि उत्तर यायचं?”

सखूबाईने डोळे उघडले. आणि ईराकडे सरळ पाहिले.

“पोरी, या पाण्याची गोष्ट ठाऊक हाय तुला?”

◆  ◆  ◆

सखूबाईने सांगितलेली गोष्ट ईराला थोडीफार माहीत होती. लोणारची स्थानिक आख्यायिका. लवणासुर नावाचा एक राक्षस होता. त्याने पृथ्वीवर उच्छाद मांडला होता. विष्णूने एका तरुणाचे रूप घेतले, लवणासुराच्या बहिणींना वश केले, आणि लवणासुर जिथे लपला होता, त्या पाताळातल्या गुहेचा पत्ता काढला. मग विष्णूने त्याचा वध केला. त्याला पाताळात गाडले. त्याचे रक्त आणि मांस पाण्यात मिसळले, म्हणून पाणी खारट. आणि त्या विजयाच्या स्मरणार्थ गावात दैत्यसूदनाचे भव्य मंदिर उभे आहे. दैत्याचा सूदन, म्हणजे वध, करणाऱ्याचे.

“पण आमच्या आजीची आजी येगळं सांगायची,” सखूबाई म्हणाली. आवाज खाली करून. जणू मंदिरातल्या देवीने ऐकू नये. “ती म्हणायची, तो राक्षस न्हवता. तो वरून पडलेला डोळा होता. पाताळात गाडला न्हाई, तर पाताळात लपवला. आणि तो मेला न्हाई. झोपलाय. आणि जवा जवा पाणी लाल होतं, तवा तवा तो डोळा उघडतो.”

ईराला २०२० चे गुलाबी पाणी आठवले. आणि कालचे.

“तुम्ही पाहिलं होतं, आजी? काही वर्षांपूर्वी? पाणी गुलाबी झालं तेव्हा?”

सखूबाईने मान हलवली. तिचे डोळे पाण्यावर स्थिर झाले. “पाहिलं. पहिल्या दिशी सकाळी मी हितंच होते. पाणी गुलाबी, जसं पोरीच्या गालावर लाली. लोक जमले. फोटो काढले. टीव्हीवाले आले. शास्त्रज्ञ आले, बाटल्यांत पाणी भरून घेऊन गेले. नंतर म्हणाले, किडे हायेत. बारीक, डोळ्याला न दिसणारे. ते वाढले म्हणून रंग आला.” ती थांबली. “मी त्यांचं खरं मानते, पोरी. मी काय शिकलेली न्हाई, पण खोटं बोलणाऱ्याचा चेहरा ओळखते. ते खरं बोलत होते.”

“मग?”

“मग रात्री. समदे गेल्यावर. मी दिवा लावायला आले. आणि पाण्याकडं पाहिलं.” सखूबाईचा आवाज एकदम खाली गेला. “पाण्याच्या मधोमध, जिथं सगळ्यात खोल हाय, तिथं पाणी गोल फिरत होतं. वावटळीसारखं. पण वारा न्हवता. आणि त्या गोल फिरण्याच्या मधी, एक काळा ठिपका. बाहुलीसारखा. डोळ्याच्या बाहुलीसारखा. तो हळूहळू मोठा झाला. आणि मग… मग तो वर बघायला लागला.”

“वर?”

“आकाशाकडं न्हाई, पोरी.” सखूबाईने ईराकडे वळून पाहिले. “माझ्याकडं.”

देवळातल्या घंटेची दोरी वाऱ्यावर हलली. घंटा वाजली नाही.

“आणि तो डोळा उघडला की काय होतं?”

“काय न्हाई,” सखूबाई म्हणाली. “तो फकस्त पाहतो.” ती थांबली. “पण ज्याला तो पाहतो, त्याला कळतं की आपल्याला कुणी पाहतंय. आणि मानसाला जर कळलं की त्याला कुणी पाहतंय, तर तो पहिल्यासारखा राहत न्हाई.”

◆  ◆  ◆

ईराने साठे सरांची वही उघडली. तिसरा भाग. समासातील टीपा.

इथे मी पृथ्वीवरची काही न उलगडलेली रहस्ये नोंदवतो. त्यातले एकही रहस्य ‘परग्रहवासीयांनी केले’ असे मी म्हणणार नाही. ती बालिश विधाने आहेत, आणि त्यांनी अनेक प्रामाणिक संशोधकांच्या कष्टाचा अपमान केला आहे. मी फक्त एवढेच म्हणतो: ही रहस्ये सगळी एकाच प्रकारची आहेत. ती पानाच्या समासात लिहिलेल्या टीपांसारखी आहेत. मूळ मजकुराचा भाग नाहीत. पण मूळ मजकूर वाचणाऱ्या कुणीतरी लिहिलेली आहेत.

गोबेक्ली टेपे, तुर्कस्तान. सुमारे ११,५०० वर्षांपूर्वी.

शेतीचा शोध लागण्यापूर्वी. चाकाचा शोध लागण्यापूर्वी. लेखनाचा शोध लागण्यापूर्वी. शिकार करून जगणाऱ्या माणसांनी, ज्यांच्याकडे धातूची हत्यारे नव्हती, साडेपाच मीटरपर्यंत उंचीचे, अनेक टन वजनाचे, कोरीव दगडी खांब वर्तुळाकार रचनेत उभे केले. खांबांवर कोल्हे, गिधाडे, विंचू, साप कोरलेले. माणसाने बांधलेल्या सर्वात जुन्या ज्ञात भव्य स्मारकांपैकी एक.

आणि मग, काही शतकांनंतर, ते मातीखाली गेले. जाणूनबुजून गाडले गेले, की उतारावरून ढासळलेल्या मातीने आपोआप झाकले गेले, यावर पुरातत्त्वज्ञांमध्ये आजही वाद आहे.

तिथे उत्खनन करणाऱ्या क्लाउस श्मिट यांनी एक धाडसी कल्पना मांडली होती: कदाचित माणसाच्या ‘सभ्यतेची’ सुरुवात मंदिराने झाली. शेताने नव्हे. आधी पूजा. मग भाकरी. सगळे पुरातत्त्वज्ञ त्यांच्याशी सहमत नाहीत. पण प्रश्न भारी आहे.

आधी कुणीतरी पाहतंय ही भावना. मग बाकी सगळे.

अँटिकिथेरा यंत्र. ग्रीस. सुमारे दोन हजार वर्षांपूर्वीचे.

१९०१ साली समुद्रात बुडालेल्या एका जहाजातून गंजलेल्या कांस्य तुकड्यांचा एक गोळा मिळाला. शतकभर संशोधनानंतर, क्ष-किरणांनी आत डोकावल्यानंतर, कळले की ते एक यंत्र आहे. तीसहून अधिक दातेरी चाकांचे. सूर्य, चंद्र, बहुधा ग्रहांचीही स्थिती, ग्रहणे, अगदी ऑलिम्पिक खेळांचे वेळापत्रकसुद्धा मोजणारे. एक अॅनालॉग संगणक.

त्याच्यासारखे गुंतागुंतीचे दुसरे यंत्र पुढची सुमारे दीड हजार वर्षे कुठेही सापडत नाही.

जणू कुणीतरी पुस्तकात खूप पुढचे एक पान चुकून आधी घातले.

आणि ते यंत्र काय करत होते? आकाश वाचत होते.

व्हॉयनिच हस्तलिखित.

सुमारे २४० पानांचे. एका अज्ञात लिपीत. अज्ञात भाषेत. विचित्र वनस्पतींची चित्रे, ज्यांतल्या बहुतेक आजपर्यंत ओळखता आलेल्या नाहीत. नक्षत्रांची चक्रे. हिरव्या द्रवात आंघोळ करणाऱ्या स्त्रिया. दुसऱ्या महायुद्धात जर्मन आणि जपानी सांकेतिक भाषा फोडणाऱ्या जगातल्या सर्वोत्तम गुप्तलिपी तज्ज्ञांनी यावर वर्षे घालवली. अपयश. आजपर्यंत एकही वाक्य निर्विवादपणे वाचले गेलेले नाही.

२००९ साली अॅरिझोना विद्यापीठात त्याच्या चर्मपत्राचा कार्बन कालनिर्णय झाला. ते चर्मपत्र सन १४०४ ते १४३८ यांदरम्यान तयार झाले.

१४०४.

(ईरा, तू हा आकडा आधी कुठे पाहिलास, ते आठवून पाहा.)

ईराला आठवायची गरज नव्हती. चौदाशे चार अक्षरे. बहात्तर सेकंद. TTAGGG आणि CCCTAA.

सिंधू लिपी.

हडप्पा, मोहेंजोदडो, धोलावीरा. साडेचार हजार वर्षांपूर्वीची, त्या काळातल्या जगातली सर्वात सुनियोजित नगरे. भुयारी गटारे. प्रमाणित विटा. प्रमाणित वजने. आणि हजारो मुद्रा, ज्यांवर चिन्हे कोरलेली.

आजपर्यंत कुणालाही ती लिपी वाचता आलेली नाही.

आपल्याच भूमीतल्या, आपल्याच पूर्वजांची भाषा. आपण ती वाचू शकत नाही. पण ते आपल्याला वाचू शकले असते का? हा प्रश्न कुणी विचारत नाही.

सातोर चौकोन.

पाच लॅटिन शब्द. पाच ओळी.

SATOR

AREPO

TENET

OPERA

ROTAS

डावीकडून उजवीकडे, उजवीकडून डावीकडे, वरून खाली, खालून वर. कसेही वाचा, तेच शब्द. सर्वात जुने ज्ञात उदाहरण पॉम्पेईच्या अवशेषांत सापडले, इसवी सन ७९ मध्ये व्हेसुव्हियसच्या राखेखाली गाडले गेलेले. पुढे शतकानुशतके तो युरोपभर चर्चच्या भिंतींवर, ताईतांवर, घरांच्या उंबरठ्यांवर कोरला गेला. त्यातल्या ‘AREPO’ या शब्दाचा नेमका अर्थ आजही कुणालाच निश्चित माहीत नाही.

आणि अगदी मधोमध एक शब्द: TENET. पुढून वाचा, मागून वाचा. एकच.

ईरा, आता आपल्या दुसऱ्या गुणसूत्राच्या जोडणीकडे पाहा. आधी TTAGGG ची रांग, मग समोरासमोर CCCTAA ची रांग. ती संपूर्ण रचना जोडधाग्यावर, उलट्या दिशेने वाचली, तर अक्षरन् अक्षर पुन्हा तीच निघते. जीवशास्त्रज्ञ अशा रचनांना ‘पॅलिंड्रोम’ म्हणतात. डीएनएमध्ये त्या अनेक ठिकाणी आहेत.

आणि चौदाशे चार अक्षरांचा एखादा संदेश नेमका असाच रचलेला असेल, तर तोही दोन्ही बाजूंनी सारखाच वाचला जाईल.

दोन्ही दिशांनी सारखे वाचता येणारे वाक्य म्हणजे असे वाक्य, ज्याला काळाची दिशा नाही. ते भूतकाळातून आले की भविष्यातून, हे सांगता येत नाही.

लोणार स्वतः.

हे सरोवर माणसाच्या नोंदींमध्ये फार जुने आहे. स्कंदपुराणात आणि पद्मपुराणात लोणारचा उल्लेख आढळतो, असे अभ्यासक सांगतात. सोळाव्या शतकात अकबराच्या दरबारातल्या अबुल फजलने ‘आईन-ए-अकबरी’ मध्ये या सरोवराची नोंद केली आहे. तेव्हा इथल्या खाऱ्या पाण्यापासून मीठ आणि साबणासाठी लागणारे क्षार काढले जात.

१८२३ साली जे. ई. अलेक्झांडर नावाच्या एका ब्रिटिश अधिकाऱ्याने या विवराचे पहिले युरोपीय वर्णन लिहिले. त्याला वाटले, हा एखादा विझलेला ज्वालामुखी असेल. पुढची जवळपास दीडशे वर्षे सगळ्यांनाच तसे वाटत राहिले. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात, इथे सापडलेल्या आघाताच्या खुणांमुळे शास्त्रज्ञांना खात्री पटली की हा ज्वालामुखी नाही. हा आकाशातून आलेला आघात आहे.

म्हणजे लोणार डोळ्यासमोर असूनही माणसाने त्याला दीडशे वर्षे चुकीचे वाचले.

ही सगळ्यात महत्त्वाची टीप आहे, ईरा. एखादी गोष्ट समोर असणे आणि ती वाचली जाणे, यात शतकांचे अंतर असू शकते.

तुंगुस्का. सायबेरिया. ३० जून १९०८.

सकाळी स्थानिक वेळेनुसार सुमारे सात वाजून सतरा मिनिटांनी, आकाशात एक प्रचंड स्फोट झाला. जमिनीपासून काही किलोमीटर उंचीवर. सुमारे दोन हजार चौरस किलोमीटरवरची, अंदाजे आठ कोटी झाडे एकाच दिशेने आडवी झाली. हिरोशिमाच्या बॉम्बपेक्षा सुमारे हजार पट शक्तिशाली. साठ-सत्तर किलोमीटर दूरच्या एका व्यापारी ठाण्यावर एक माणूस ओसरीवरच्या खुर्चीतून फेकला गेला. पुढचे काही दिवस युरोपात रात्री आकाश इतके उजळलेले होते की लोक मध्यरात्री वर्तमानपत्र वाचू शकत होते.

विवर नाही. अशनीचे तुकडे जवळजवळ नाहीत. बहुतेक शास्त्रज्ञ मानतात, एक अशनी किंवा धूमकेतूचा तुकडा हवेतच फुटला. हे सर्वात योग्य स्पष्टीकरण आहे. मी ते स्वीकारतो.

मी फक्त वेळ नोंदवतो. सात वाजून सतरा मिनिटे.

ईराने वाचणे थांबवले. दोन वाजून सतरा. सात वाजून सतरा. ती स्वतःशी म्हणाली, हा योगायोग आहे. प्रत्येक तासात एक सतरावे मिनिट असते. चोवीस तासांत चोवीस. मनुष्य नमुने शोधणारे यंत्र आहे. तो ढगात हत्ती पाहतो. चंद्रावर ससा पाहतो. याला ‘पॅरिडोलिया’ म्हणतात.

आणि मग पुढच्या पानावर साठे सरांनी नेमके हेच लिहिले होते.

◆  ◆  ◆

तू आत्ता स्वतःला सांगते आहेस, हा योगायोग आहे. माणूस नमुने शोधतो. पॅरिडोलिया.

बरोबर आहेस. आणि आता मी तुला सांगतो, माणूस असा का आहे.

उत्क्रांतीच्या दृष्टीने विचार कर. गवतात सळसळ झाली. ते वाऱ्यामुळे असेल किंवा वाघामुळे. जो माणूस प्रत्येक वेळी ‘वाघ’ समजून पळाला, तो कधीकधी विनाकारण पळाला, पण जिवंत राहिला. जो माणूस ‘वारा’ समजून थांबला, तो बहुतेक वेळा बरोबर ठरला, पण एकदाच चुकला. आणि एकदाच पुरेसे होते.

म्हणून आपण त्या पहिल्या माणसाचे वंशज आहोत. आपला मेंदू सतत, प्रत्येक सावलीत, प्रत्येक आवाजात, ‘कुणीतरी’ शोधतो. मानसशास्त्रज्ञ जस्टिन बॅरेट यांनी त्याला नाव दिले: ‘हायपरअॅक्टिव्ह एजन्सी डिटेक्शन’. अतिसंवेदनशील कर्ता-शोध.

अनेक संशोधकांच्या मते, जगातल्या जवळपास प्रत्येक संस्कृतीत देव, आत्मे, भुते, पितर आहेत, याचे हे एक मूळ कारण आहे. आपला मेंदू ‘कुणीतरी पाहतंय’ असे मानायलाच घडला आहे.

आता एक प्रयोग. खरा. प्रकाशित.

२००६ साली इंग्लंडच्या न्यूकॅसल विद्यापीठात, एका विभागाच्या कॉफी-कोपऱ्यात, एक ‘प्रामाणिकपणाचा डबा’ होता. चहा-कॉफी घ्या आणि पैसे डब्यात टाका. कुणी पाहत नाही. संशोधकांनी दर आठवड्याला डब्याच्या वर एक चित्र लावले. एका आठवड्यात फुले. पुढच्या आठवड्यात मानवी डोळ्यांची जोडी. फक्त चित्र. छापलेले. कागदाचे.

ज्या आठवड्यात डोळ्यांचे चित्र होते, त्या आठवड्यात लोकांनी सरासरी जवळपास तिप्पट पैसे टाकले.

फक्त छापलेले डोळे. कुणीही पाहत नव्हते. पण माणसाचे वागणे बदलले.

ईरा, आता प्रश्न उलटा विचार.

आपला मेंदू ‘कुणीतरी पाहतंय’ हे जाणवण्यासाठी इतका संवेदनशील का झाला? तू म्हणशील, वाघामुळे.

मी म्हणतो, कदाचित. पण कदाचित असेही असेल की, कोट्यवधी वर्षे, खरोखरच कुणीतरी पाहत होते. आणि ज्या जीवांना ते जाणवले, त्यांनी वेगळे वर्तन केले. आणि ते टिकले.

श्रद्धा ही अंधश्रद्धा नसेल तर? श्रद्धा हा एक अवयव असेल तर? डोळ्यासारखा? जो प्रकाशाऐवजी ‘पाहिले जाणे’ ओळखतो?

मी हे सिद्ध करू शकत नाही. आणि हे मी स्पष्टपणे कबूल करतो. हा माझा सिद्धांत आहे. विज्ञान नव्हे. पण ज्या दिवशी आकाशातून TTAGGG येईल, त्या दिवशी हा प्रश्न विज्ञानाचा होईल.

ईराने वहीवरून बोट फिरवले. तिच्या मनात दोन आवाज होते. एक तिच्या वडिलांचा. वडील विज्ञानाचे शिक्षक होते. ते कधी देवळात गेले नाहीत. पण कुणाची श्रद्धा त्यांनी कधी हिणवलीही नाही. ते म्हणायचे, “प्रश्न विचार, ईरा. पुरावा माग. आणि पुरावा मिळाला नाही तर ‘मला माहीत नाही’ असे म्हणण्याची हिंमत ठेव. ‘माहीत नाही’ हे विज्ञानातले सर्वात प्रामाणिक वाक्य आहे.”

दुसरा आवाज तिच्या आईचा. आई रोज संध्याकाळी देवापुढे दिवा लावायची. एकदा ईराने, कॉलेजात असताना, तिला थोड्या उद्धटपणे विचारले होते, “आई, देव खरंच आहे असं तुला वाटतं?” आई दिव्याची वात सारखी करत म्हणाली होती, “मला माहीत नाही, बाळा. पण दिवा लावला की मला वाटतं, कुणीतरी पाहतंय. आणि कुणीतरी पाहतंय असं वाटलं की मी थोडी चांगली वागते. एवढं पुरे नाही का?”

ईराला आता जाणवले, की वडील आणि आई दोघेही एकच गोष्ट सांगत होते. फक्त वेगवेगळ्या भाषांत. ‘माहीत नाही.’ आणि त्या ‘माहीत नाही’ च्या पोकळीत आईने एक दिवा ठेवला होता, आणि वडिलांनी एक प्रश्नचिन्ह.

साठे सर त्या पोकळीत आणखी काहीतरी ठेवू पाहत होते. एक डोळा.

सात धागे. आणि एक इशारा.

ईरा, मी आयुष्यभर जगातले धर्मग्रंथ आणि महाकाव्ये वाचली. वेद, उपनिषदे, गीता. बायबल. कुराण. गिल्गमेश. इजिप्तचे ‘मृतांचे पुस्तक’. नॉर्स एड्डा. जपानचे कोजिकी. मायांचे पोपोल वुह. संतांचे अभंग. आणि मला त्यांत सात धागे पुन्हा पुन्हा दिसले.

एक, शब्द. सृष्टीची सुरुवात नादाने किंवा शब्दाने.

दोन, लेख. आपले जीवन कुठेतरी आधीच लिहिलेले आहे.

तीन, प्रलय. एक मोठा विनाश, आणि मूठभर वाचलेले.

चार, डोळा. आकाशात कुणीतरी पाहत आहे.

पाच, आरसा. प्रतिबिंब म्हणजे दुसऱ्या जगाचे दार.

सहा, चक्र. निर्मिती, विनाश, पुन्हा निर्मिती.

सात, लेखाजोखा. शेवटी सगळे वाचले जाते.

हे धागे खरे आहेत. तुलनात्मक पुराणशास्त्राचे अभ्यासक गेली दीडशे वर्षे ते नोंदवत आले आहेत. स्टिथ थॉम्सन नावाच्या एका लोकसाहित्य-अभ्यासकाने जगभरच्या लोककथांमधले हजारो समान ‘आकृतिबंध’ एका प्रचंड सूचीत गोळा केले. प्रलयाची कथा जवळपास प्रत्येक खंडावर सापडते.

आणि आता इशारा. तो नीट ऐक. यातून मी असा निष्कर्ष काढत नाही की प्राचीन ऋषींना आधुनिक विज्ञान माहीत होते, किंवा परग्रहवासीयांनी आपल्या पूर्वजांना गुपिते सांगितली, किंवा धर्मग्रंथांत सांकेतिक भाषेत भौतिकशास्त्र दडलेले आहे. असे दावे करणारे लोक धर्मग्रंथांचाही अपमान करतात आणि विज्ञानाचाही. धर्मग्रंथ विज्ञानाची पुस्तके नाहीत. ते माणसाच्या भीतीचे, आशेचे आणि प्रश्नांचे ग्रंथ आहेत. आणि त्याच अर्थाने ते अमूल्य आहेत.

मग हे धागे सारखे का? विद्वान चार उत्तरे देतात, आणि चारही खरी असू शकतात.

पहिले: अनुभव सारखे. पूर सगळीकडे येतात. शेवटच्या हिमयुगानंतर समुद्राची पातळी सुमारे सव्वाशे मीटरने वाढली, आणि अनेक किनारे पाण्याखाली गेले. ऑस्ट्रेलियातल्या मूळ रहिवाशांच्या काही तोंडी कथा हजारो वर्षांपूर्वी बुडालेल्या किनाऱ्यांची आठवण जपतात, असे काही संशोधकांचे मत आहे.

दुसरे: मेंदू सारखा. प्रत्येक सावलीत ‘कुणीतरी’ शोधणारा. ते मी तुला आत्ताच सांगितले.

तिसरे: कथा प्रवास करतात. व्यापारी, यात्रेकरू, सैनिक, त्यांच्यासोबत गोष्टी एका देशातून दुसऱ्या देशात जातात.

चौथे, आणि सगळ्यात विवादास्पद: काही कथा कदाचित इतक्या जुन्या असतील की त्या माणसाने आफ्रिकेतून जगभर पसरण्याआधीपासूनच्या असतील. मायकेल विट्झेल नावाच्या विद्वानाने हा सिद्धांत मांडला आहे. अनेक विद्वान त्याच्याशी सहमत नाहीत.

म्हणून, ईरा, मी हे धागे संदेश मानत नाही. मी त्यांना माणसाच्या मनाचा आराखडा मानतो. जगात कुठेही जन्मलेले मूल मोठे झाल्यावर हेच सात प्रश्न विचारते. सुरुवात कशी झाली? माझे भविष्य ठरलेले आहे का? सगळे संपले तर? मला कुणी पाहत आहे का? आरशातला मी कोण? हे सगळे पुन्हा होईल का? आणि शेवटी माझे काय होईल?

माझा सिद्धांत, जो विज्ञान नाही, फक्त एवढाच आहे: जर कुठे कुणी वाचणारा असेल, तर तो हाच आराखडा वाचत असेल. कारण पानावरचे सगळ्यात स्पष्ट अक्षर तेच असते, जे प्रत्येक ओळीत पुन्हा पुन्हा येते.

शेवटची टीप. आणि सर्वात महत्त्वाची.

२०१८ साली नासाचे हवामानशास्त्रज्ञ गॅविन श्मिट आणि खगोलभौतिकशास्त्रज्ञ अॅडम फ्रँक यांनी एक गंभीर, वैज्ञानिक शोधनिबंध प्रसिद्ध केला. प्रश्न होता: जर पृथ्वीवर लाखो किंवा कोट्यवधी वर्षांपूर्वी, माणसाच्या आधी, एखादी औद्योगिक संस्कृती होऊन गेली असती, तर आज आपल्याला तिचा पुरावा सापडला असता का?

त्यांनी त्याला गमतीने नाव दिले, ‘सिल्युरियन गृहीतक’, एका ब्रिटिश दूरचित्रवाणी मालिकेतल्या, माणसाच्या आधी पृथ्वीवर राज्य करणाऱ्या सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या नावावरून.

त्यांचे उत्तर: कदाचित नाही.

लाखो वर्षांनंतर शहरे उरत नाहीत. यंत्रे उरत नाहीत. प्लॅस्टिक उरत नाही. खडकांमध्ये फक्त रासायनिक ठसे उरतील, कार्बन, नायट्रोजन, काही धातूंचे विशिष्ट प्रमाण. आणि असे ठसे नैसर्गिक घटनांमुळेही तयार होतात. त्यांना वेगळे ओळखणे जवळजवळ अशक्य.

त्यांनी स्वतः स्पष्ट लिहिले की अशी संस्कृती होऊन गेली असे त्यांना वाटत नाही. त्यांचा मुद्दा फक्त एवढा होता: आपल्याला ते कळू शकणार नाही.

ईरा. पान पूर्ण पुसले गेले की, नव्या पानावर लिहिणाऱ्याला कधीच कळत नाही की आधी तिथे काहीतरी लिहिले होते.

फक्त समासात, कधीकधी, एखादी टीप उरते. पुसता न आलेली.

गोबेक्ली टेपे. अँटिकिथेरा. व्हॉयनिच. सिंधू मुद्रा. ओक्लो.

आणि आपले दुसरे गुणसूत्र.

◆  ◆  ◆

ईराने ती शेवटची टीप दोनदा वाचली. सिल्युरियन गृहीतक तिला माहीत होते. ते प्रसिद्ध झाले तेव्हा विज्ञानवर्तुळात त्यावर गमतीने चर्चा झाली होती. पण आज, साठे सरांच्या मांडणीत, ते गमतीचे वाटत नव्हते.

तिच्या मनात एक चित्र उभे राहिले. एक प्रचंड ग्रंथालय. अगणित पाने. आणि प्रत्येक पान पुसून त्यावर पुन्हा लिहिलेले. जुन्या काळी चर्मपत्र महाग असे, म्हणून लोक जुना मजकूर खरवडून काढून त्यावर नवा लिहीत. अशा हस्तलिखिताला ‘पॅलिम्प्सेस्ट’ म्हणतात. आणि आधुनिक काळात, अतिनील प्रकाशाखाली किंवा क्ष-किरणांखाली ठेवल्यावर, कधीकधी खालचा पुसलेला मजकूर पुन्हा दिसू लागतो. आर्किमिडीजचे एक हरवलेले लेखन असेच, एका प्रार्थनापुस्तकाच्या खाली, शतकानुशतके लपलेले होते, आणि ते क्ष-किरणांच्या साहाय्याने पुन्हा वाचले गेले.

पृथ्वी एक पॅलिम्प्सेस्ट असेल तर? आणि आपण त्या खरवडलेल्या पानावरचा सर्वात नवा मजकूर असू, तर? आणि कुणीतरी, कुठेतरी, आपल्याला अतिनील प्रकाशाखाली धरून वाचत असेल, तर?

ईराने वही बंद केली. सखूबाई तिच्याकडे पाहत होती.

“काय लिवलंय मास्तरांनी?”

“ते म्हणतात, आपण पहिले नाही आहोत.”

सखूबाईने मान हलवली. जणू हे तिला आधीपासूनच माहीत होते. “आणि शेवटचे बी न्हाई.”

ती उठली. मंदिरात गेली. देवीपुढे दिवा लावला. आणि ईराला दिसले, की देवीच्या मूर्तीसमोर, हळदी-कुंकवाच्या करंड्याशेजारी, एक लहानसा, तांब्याचा, चकचकीत आरसा ठेवलेला होता. जुन्या देवळांत देवीच्या शृंगारासाठी ठेवतात तसा.

तो आरसा पालथा ठेवलेला होता.

“मास्तरांनी उपडा ठेवायला सांगितला,” सखूबाई म्हणाली. न विचारता. “म्हणाले, आजी, ही जुनी रीत हाय. तुमच्या आजीच्या आजीच्याबी आधीची. आपण विसरलो होतो. तीन वर्सं झाली. मी उलटा केला न्हाई.”

ईरा आरशाजवळ गेली. पालथ्या आरशाची पाठ वर होती. तांब्याची, हिरवट झाक आलेली, जुन्या नाण्यासारखी. आणि त्या पाठीवर, सुईच्या टोकाने कोरल्यासारखी, अगदी बारीक अक्षरे होती. दिव्याच्या पिवळ्या ज्योतीत ती क्षणभर चमकली.

५/७ — पुढचा

“हे कुणी कोरलं?”

“मास्तरांनी. जाताना.” सखूबाई देवीसमोर हात जोडून उभी होती. “मला म्हणाले, आजी, ज्या दिवशी त्यांची पोरगी येईल, त्या दिवशी तिला ही पाठ दाखव. पण तोंड दाखवू नको. तोंड ती स्वतः बघेल. वेळ आल्यावर.”

ईराने मनात मोजले. जो. पूर्ण. वाचतो. तोच. पुढचा. पाच शब्द. एक अर्धवट वाक्य, जे अजून काहीच सांगत नव्हते आणि तरीही खूप काही सांगत होते. एखाद्या जुन्या गाण्याची पहिली ओळ आठवावी, आणि दुसरी ओठांवर येता येता अडकावी, तसे.

सखूबाई गुणगुणू लागली. एक ओवी. जुन्या जात्यावरची. ईराने ती आधी कधी ऐकली नव्हती.

सरोवराच्या काठी, उभी देवी कमळजा,

पाण्यामधी पाहे, कोण दुसरा आपुला.

वरच्या आभाळाला, खालचं आभाळ पुसे,

वाचणाऱ्या डोळ्यामागे, आणखी डोळा असे.

“ही कुणी रचली, आजी?”

“ठाव न्हाई. आईकडून आली. आईला तिच्या आईकडून.” सखूबाई हसली. “गाणी पण जनुकासारखी असत्यात, पोरी. कोणी लिहिली ते विसरतं. पण गाणं उरतं.”

◆  ◆  ◆

सकाळचे साडेसहा वाजत आले होते. ऊन विवरात उतरू लागले होते. ईरा सरोवराकडे चालत गेली. का, ते तिला कळत नव्हते. तिचे पाय आपोआप चालत होते. जणू कुणीतरी तिला चालवत होते. जणू तिचे पाय तिच्या आधी निर्णय घेत होते.

ती पाण्याच्या अगदी काठावर उभी राहिली. काठावरची माती ओलसर, निसरडी होती आणि त्यातून एक खारट, किंचित कुजकट वास येत होता. अल्कधर्मी पाण्याचा. साबणाच्या फेसासारखा. पाण्याच्या कडेला पांढऱ्या क्षारांची एक बारीक पट्टी चमकत होती, जणू सरोवराने आपल्या ओठांवर मीठ फासले असावे. काही अंतरावर एक बगळा एका पायावर स्थिर उभा होता. तोही पाण्याकडे पाहत होता. शिकार शोधत. किंवा स्वतःला.

पाणी स्थिर होते. वारा नव्हता. आणि पाण्यात सकाळचे निळे आकाश परावर्तित होत होते. विवराच्या कडांवरची झाडे. उडणारे पक्षी. आणि…

तिने खाली पाहिले.

तिला थांबवता आले नाही. जसे उंच कड्यावर उभे राहिल्यावर खाली पाहायचेच असते. जसे एखादे पत्र न उघडण्याचे ठरवल्यावरच ते उघडायचे असते.

पाण्यात ईरा होती.

तिचाच चेहरा. तिचेच केस, वाऱ्याने अस्ताव्यस्त. तिचेच जॅकेट. तिच्याच हातात तीच काळी वही.

आणि मग तिने उजवा हात उचलला. प्रतिबिंबाने डावा हात उचलला. बरोबर. आरशात उजवे-डावे उलटे होतात.

तिने डोळे मिचकावले.

प्रतिबिंबाने डोळे मिचकावले.

पण आधी.

अगदी किंचित आधी. एका सेकंदाच्या दहाव्या भागाने आधी. कदाचित त्याहूनही कमी. पण आधी.

ईरा शास्त्रज्ञ होती. तिला माहीत होते की आपण जे पाहतो, ते नेहमी भूतकाळ असते. प्रकाशाला डोळ्यापर्यंत यायला लागणारा वेळ, आणि त्यापेक्षा कितीतरी जास्त, मेंदूला ती माहिती प्रक्रिया करायला लागणारा वेळ, साधारण दहाव्या भागाच्या आसपास. आपल्याला जाणवणारा ‘आत्ता’ हा प्रत्यक्षात नेहमी थोडासा मागचा असतो. मेंदू तो फरक लपवतो. शिवून टाकतो. आपल्याला कधीच कळू देत नाही.

म्हणजे आरशातले प्रतिबिंब कधीच ‘आधी’ हलू शकत नाही. भौतिकशास्त्रानुसार ते अशक्य आहे.

पण पाण्यातली ईरा आधी हलली होती.

आणि आता, पाण्यातल्या ईराचे ओठ हलले. ईराचे स्वतःचे ओठ बंद होते. ती तोंड उघडत नव्हती. ती श्वासही घेत नव्हती.

पाण्यातल्या ईराने एकच शब्द उच्चारला. आवाजाशिवाय. पण ओठांच्या हालचालीवरून, अगदी स्पष्ट.

दुसरा.

तो शब्द उच्चारून झाल्यावर पाण्यातली ईरा हसली. ते हसणे ईराच्या स्वतःच्या चेहऱ्यावर कधीच उमटले नव्हते. ते हसणे ओठांनी सुरू झाले नाही. ते डोळ्यांनी सुरू झाले, आणि हळूहळू खाली ओघळत ओठांपर्यंत आले. एखाद्या शाईच्या थेंबासारखे, जो कागदावर पडल्यावर सावकाश पसरतो.

आणि बगळा उडाला. पंखांचा फडफडाट विवरात घुमला. पाण्यावर तरंग उठले. प्रतिबिंब तुटले. हजार तुकड्यांत. प्रत्येक तुकड्यात एक हसणारा डोळा.

◆  ◆  ◆

ईरा कधी आणि कशी लॉजवर परतली, तिला आठवत नाही. स्मृतीत एक भगदाड पडले होते. जणू एखाद्या चित्रपटाच्या फितीतून मधला तुकडा कुणीतरी कापून काढला असावा आणि दोन्ही टोके इतक्या सफाईने जोडली असावीत, की पाहणाऱ्याला कळूच नये. मेंदू असे करतो, हे तिला माहीत होते. धक्क्याच्या क्षणी तो नोंद ठेवणे थांबवतो. पण आत्ता तिला वाटले, कदाचित नोंद ठेवली गेली होती. फक्त ती तिच्याकडे ठेवली गेली नव्हती.

तिला आठवते ते एवढेच, की ती टेबलापाशी बसली होती. समोर साठे सरांची वही उघडी होती. शेवटचे पान. तेच पान, ज्यावर तिच्या अक्षरातला संदेश होता.

आणि तिच्या हातात निळ्या शाईचे पेन होते.

ती लिहीत होती.

तिने खाली पाहिले. अक्षरे उमटत होती. तिचा हात चालत होता. तिच्या आधी. तिच्या इच्छेशिवाय. नाही. तिच्या इच्छेने. तिला हेच लिहायचे होते. तिला ते लिहायलाच हवे होते.

१५ ऑक्टोबर.

मी आलेय.

मी आरशात पाहिलं.

ईरा, परत जा…

ईराचा हात थांबला.

पानावर आधीच ते शब्द होते. कालपासून. तिने काल ते वाचले होते. आणि आज ती तेच, अक्षरशः तेच शब्द, त्याच शाईने, त्याच जागी, त्या शब्दांवरून गिरवत होती.

कुणीतरी फिकट अक्षरे गिरवायला सांगतात, तशी.

तिला साठे सरांच्या ध्वनिमुद्रणातले वाक्य आठवले. एखादे पान केव्हा पुन्हा गिरवले जाते? जेव्हा ते पुन्हा वाचले जाणार असते.

ईराने पेन खाली ठेवले. आणि पहिल्यांदा, पूर्ण स्पष्टपणे, तिला समजले की तिच्यासमोर असलेले हे पान एकाच वेळी दोन ठिकाणी अस्तित्वात आहे. काल तिने वाचलेले. आणि आज तिने लिहिलेले.

ते पान तिनेच लिहिले होते, कारण तिने ते वाचले होते.

आणि तिने ते वाचले होते, कारण तिनेच ते लिहिले होते.

सुरुवात नाही. शेवट नाही. दोन टोके. समोरासमोर. एकमेकांत अडकलेली.

TTAGGG.

CCCTAA.

तेवढ्यात, टेबलावरचा तिचा फोन, स्क्रीन खाली केलेला, थरथरला. संदेश.

तिने तो उचलला नाही. उचलण्याची गरज नव्हती. ती स्क्रीन खाली असली तरी तिला माहीत होते संदेश कुणाचा आहे.

कारण त्या क्षणी, लॉजच्या खोलीच्या बाहेर, लाकडी जिन्यावर, पावले वाजू लागली होती.

सावकाश. मोजून. एक एक पाऊल. जसा कुणीतरी लांबून, खूप लांबून, तार पाठवत असावा.

आणि त्या पावलांच्या लयीत, ईराला एक संख्या ऐकू आली. ती मोजत नव्हती. पण तिच्या मेंदूने मोजले. आपोआप. जसे तो नेहमी नमुने शोधतो.

दर सेकंदाला, जवळपास, दोन पावले.

आणि प्रत्येक पावलासोबत एक श्वास. आणि प्रत्येक श्वासासोबत एक शब्द. आणि प्रत्येक शब्दासोबत…

ईराने हिशेब केला. आणि तिच्या अंगातले रक्त गोठल्यासारखे झाले.

एकोणचाळीस.

◆  ◆  ◆

भविष्यकाळ · सुमारे पाच कोटी वर्षांनंतर

एका खडकाच्या कड्याखाली

भूमध्य समुद्र आता नव्हता. आफ्रिका उत्तरेकडे सरकत सरकत युरोपला भिडली होती, आणि जिथे पाणी होते तिथे आता नव्या पर्वतरांगा उभ्या होत्या. भारतीय भूखंड आशियात आणखी खोलवर घुसला होता. नकाशे ओळखू येण्यापलीकडे बदलले होते.

ती संशोधक होती. ‘ती’ हा शब्द तिच्या प्रजातीसाठी योग्य होता की नाही, कुणास ठाऊक. पण तिचे काम आपल्या भूगर्भशास्त्रज्ञांसारखेच होते. खडकांचे थर वाचणे. प्रत्येक थर म्हणजे एक पान. सर्वात खालचा सर्वात जुना.

एका कड्याच्या पायथ्याशी तिला एक विचित्र थर सापडला. पातळ. अगदी बोटाच्या पेराएवढा. त्याच्या खाली आणि वर सामान्य गाळ. पण त्या पातळ थरात काहीतरी वेगळे होते.

कार्बनच्या समस्थानिकांचे प्रमाण अचानक बदललेले. जणू कुणीतरी फार कमी काळात जमिनीखालचा प्रचंड कार्बन जाळून हवेत सोडला होता. नायट्रोजनचे विचित्र प्रमाण. काही धातूंची अनैसर्गिक गर्दी. आणि काजळीचे सूक्ष्म कण, ज्यांचा आकार कोणत्याही वणव्याच्या काजळीसारखा नव्हता.

तिने तो थर दहा वेळा तपासला. मग तिच्या ग्रंथालयात एक जुना प्रश्न शोधला. तिच्या प्रजातीतल्या कुणीतरी, फार पूर्वी, तो विचारला होता: आपल्या आधी या ग्रहावर कुणी विचार करणारे होते का? आणि जर होते, तर ते आपल्याला कळेल का?

उत्तर होते: कदाचित नाही. कोट्यवधी वर्षांनी शहरे उरत नाहीत. यंत्रे उरत नाहीत. फक्त असे पातळ, रासायनिक ठसे उरतात. आणि ते ठसे नैसर्गिक घटनांमुळेही तयार होऊ शकतात.

तिला माहीत नव्हते, की तोच प्रश्न पाच कोटी वर्षांपूर्वी दोन माणसांनी विचारला होता, आणि त्याला गमतीने एक नाव दिले होते.

त्या रात्री तिने तिच्या संग्रहातली एक जुनी कथा वाचली. ती कथा तिच्यापर्यंत कशी पोहोचली, हे कुणालाच सांगता आले नसते. नकलांची एक अतूट साखळी. तोडली गेली असती तर कथा संपली असती. ती तोडली गेली नव्हती. जनुकांसारखी. एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे. प्रत्येक नकलेत थोडी बदललेली, पण आराखडा तोच.

कथेच्या पाचव्या भागात एक वाक्य होते: ‘पान पूर्ण पुसले गेले की, नव्या पानावर लिहिणाऱ्याला कधीच कळत नाही की आधी तिथे काहीतरी लिहिले होते.’

ती दिवसभर ज्या थराकडे पाहत होती, तो पातळ, काळा थर, तिच्या डोळ्यांसमोर आला.

आणि तिला पहिल्यांदा वाटले, की ती एका समासातल्या टीपेकडे पाहत होती.

◆  ◆  ◆

भाग पाचवा समाप्त.

आपला मेंदू वास्तवाच्या मागे सुमारे सेकंदाचा दहावा भाग धावतो.

म्हणजे तुम्ही हे वाक्य वाचून संपवले, त्या क्षणी ते आधीच भूतकाळ झाले होते.

प्रश्न एवढाच आहे: तो एक दशांश सेकंद कोण वाचतो?

उपड्या ठेवलेल्या गोष्टींची पाठ कधीकधी त्यांच्या तोंडापेक्षा जास्त बोलते.

← मागील भाग | पुढील भाग →