भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यकाळात घडणारी सात भागांची रहस्यमय विज्ञान-भयकथा

भाग दुसरा : लोणार

“आपण पृथ्वीवर राहत नाही. आपण पृथ्वीच्या आठवणीत राहतो.”

— प्रा. विनायक साठे यांच्या वहीतील पहिली ओळ

◆  ◆  ◆

धागा दुसरा : लेख

“तुझ्या ग्रंथात माझे सर्व अवयव लिहिलेले होते, त्यांतला एकही अस्तित्वात येण्याआधी.” — बायबल, स्तोत्रसंहिता १३९:१६

मेसोपोटेमियाच्या पुराणकथांमध्ये ‘नियतीच्या पाट्या’: ज्याच्या हाती त्या, तो विश्वाचा क्रम ठरवतो. — अन्झूची कथा

“हे गौरवशाली कुराण आहे, जतन केलेल्या पाटीवर.” — कुराण ८५:२१–२२

महाराष्ट्राच्या लोकपरंपरेत, बाळाच्या जन्मानंतर सहाव्या रात्री सटवाई त्याच्या कपाळावर त्याचे भविष्य लिहून जाते.

माणूस जिथे जिथे राहिला, तिथे तिथे त्याला वाटले की आपले जीवन आधीच कुठेतरी लिहिले गेले आहे.

◆  ◆  ◆

भूतकाळ · सुमारे पावणेचार हजार वर्षांपूर्वी

निप्पूर, मेसोपोटेमिया

आब्बाला मातीचा वास आवडायचा. ओल्या मातीचा. नदीकाठची, बारीक, गुळगुळीत माती, जी पाण्यात मळून तळहाताएवढ्या पाट्यांमध्ये थापली जायची. त्या पाटीवर बोरूच्या टोकाने दाबले की पाचरीसारखी खूण उमटायची. एक, दोन, तीन. आणि त्या खुणा एकत्र आल्या की शब्द व्हायचे. राजांची नावे. धान्याचे हिशेब. देवांच्या कथा.

तो लेखनशाळेत शिकत होता. ‘पाट्यांचे घर’. बारा वर्षांचा होता तेव्हापासून. आता सतरा. रोज सकाळी गुरुजी, ‘उम्मिया’, एक जुनी पाटी पुढे ठेवायचे, आणि विद्यार्थ्यांनी ती जशीच्या तशी नकलायची. एक खूणही चुकली तर छडी.

त्या दिवशी नकलायची कथा होती अन्झू पक्ष्याची. अन्झूने देव एन्लिलकडून ‘नियतीच्या पाट्या’ चोरल्या होत्या. ज्याच्या हाती त्या पाट्या, त्याच्या हाती विश्वाचा क्रम. कोण जन्मेल, कोण मरेल, कोणती नदी कुठे वाहील, सगळे त्या पाट्यांवर लिहिलेले.

आब्बाने बोरू खाली ठेवला. “उम्मिया, त्या पाट्या कुणी लिहिल्या?”

गुरुजी हसले. “देवांनी.”

“आणि देवांना ते कुणी शिकवले? लिहायला?”

वर्ग हसला. गुरुजी हसले नाहीत. त्यांनी आब्बाकडे बराच वेळ पाहिले. मग हळूच म्हणाले, “प्रत्येक लिहिणाऱ्याला वाटते, तो पहिला आहे. प्रत्येक नकलणाऱ्याला माहीत असते, तो पहिला नाही.”

संध्याकाळी सगळे गेल्यावर आब्बा एकटाच उरला. ओल्या पाटीवर शेवटच्या ओळी उमटवत. अंगणातल्या पाण्याच्या रांजणात सूर्यास्ताचा लाल प्रकाश थरथरत होता. त्याने पाटी मावळत्या उन्हात वाळत ठेवली आणि रांजणात हात धुवायला वाकला.

पाण्यात त्याचा चेहरा होता. आणि त्या चेहऱ्याच्या खांद्यावरून, कुणीतरी त्याच्या पाटीकडे वाकून पाहत होते.

त्याने मागे वळून पाहिले. अंगण रिकामे होते.

पाटी जिथे ठेवली होती तिथे तो परत आला. ओली माती अजून मऊ होती. आणि त्याने न उमटवलेल्या, सहा लहान पाचरींच्या खुणा पाटीच्या कडेवर दाबलेल्या होत्या. त्यांच्या खाली, उलट्या, पुन्हा सहा.

त्याने त्या खुणा पुसल्या नाहीत. उम्मियाने सांगितले होते, पाटीवरची एकही खूण पुसायची नाही. पुसलेली खूण पुसणाऱ्याच्या बोटावर कायमची राहते.

हजारो पाट्या निप्पूरच्या ढिगाऱ्यांत गाडल्या गेल्या. एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीस पुरातत्त्वज्ञांनी त्या खोदून काढल्या. त्यांतल्या अनेक आज विद्यार्थ्यांच्या सरावाच्या पाट्या म्हणून ओळखल्या जातात, चुकांसकट. त्या ढिगाऱ्यात आब्बाची पाटी असेल, तर तिच्या कडेवरच्या बारा खुणांचा अर्थ कोणत्याही शब्दकोशात सापडणार नाही.

◆  ◆  ◆

वर्तमान · १४ ऑक्टोबर, पहाटे

अहिल्यानगर–जालना रस्ता

ईराची गाडी अंधार चिरत पूर्वेकडे धावत होती. हेडलाइटच्या पिवळ्या प्रकाशात रस्त्याकडेची बाभळीची झाडे भुतासारखी पुढे येत होती आणि मागे पळत होती. आकाशात शुक्र चमकत होता. पहाटेचा तारा. ज्याला आपले पूर्वज शुक्रतारा म्हणत, आणि ज्याचा पृष्ठभाग चारशे साठ अंश सेल्सिअसचा आहे, जिथे शिसे वितळते आणि ढगांतून सल्फ्युरिक आम्लाचा पाऊस पडतो, जो जमिनीवर पोहोचण्याआधीच वाफ होऊन उडून जातो. माणसाने ज्या ‘ताऱ्याला’, जो खरे तर तारा नसून ग्रह आहे, सौंदर्याचे प्रतीक मानले, तो प्रत्यक्षात नरक आहे. ईराला हे नेहमी गमतीशीर वाटायचे. आज वाटले नाही. आज वाटले, आपण जे पाहतो आणि जे असते, यात नेहमीच एक अंतर असते. आणि त्या अंतरात काहीतरी लपलेले असते.

तिच्या गाडीखालून जो रस्ता धावत होता, तो रस्ता ज्या जमिनीवर बांधला होता, ती जमीन जगातल्या सर्वात भयंकर घटनांपैकी एकाची साक्षीदार होती.

सहा कोटी साठ लाख वर्षांपूर्वी, आज जिथे महाराष्ट्र आहे, तिथे पृथ्वी फाटली. एकदा नाही. लाखो वर्षे, पुन्हा पुन्हा. जमिनीच्या पोटातून लाव्हारस बाहेर पडत राहिला. नद्यांसारखा. समुद्रासारखा. थरांवर थर. काही ठिकाणी दोन किलोमीटरपेक्षा जास्त जाड. आज ज्याला आपण दख्खनचे पठार म्हणतो, सह्याद्रीचे काळे कातळ म्हणतो, ज्यावर शिवरायांचे किल्ले उभे आहेत, ते सगळे त्या लाव्हारसाचे थिजलेले रूप आहे. भूगर्भशास्त्रज्ञ त्याला ‘डेक्कन ट्रॅप्स’ म्हणतात. त्या ज्वालामुखींनी वातावरणात इतके वायू सोडले की पृथ्वीचे हवामान उलटेपालटे झाले. आणि जवळपास त्याच काळात, आजच्या मेक्सिकोजवळ, दहा किलोमीटर रुंदीची एक अशनी पृथ्वीवर आदळली.

डायनोसॉर संपले.

पृथ्वीवरच्या सजीवांच्या जवळपास तीन चतुर्थांश प्रजाती संपल्या.

आणि त्या राखेतून, त्या अंधारातून, उंदराएवढे लहान, घाबरट, रात्री बिळातून बाहेर पडणारे सस्तन प्राणी बाहेर आले. त्यांचीच एक वंशज आज ही गाडी चालवत होती.

ईराला साठे सरांचे आणखी एक वाक्य आठवले. ते नेहमी म्हणायचे, “पृथ्वीच्या इतिहासात मोठे बदल कधीच हळूहळू होत नाहीत, ईरा. पान हळूहळू उलटत नाही. पान एका झटक्यात उलटते.”

तेव्हा तिला वाटायचे, ते उपमा देत आहेत.

आज तिला शंका आली की ते उपमा देत नव्हते.

◆  ◆  ◆

वर्तमान · पहाटे ५ वाजता

शेवगाव फाट्याजवळचा एक ढाबा

पूर्वेला आभाळाची कड राखाडी होऊ लागली तेव्हा ईराने गाडी एका ढाब्यापाशी थांबवली. पत्र्याचे छप्पर, बाहेर दोन खाटा, चुलीवर उकळणारा चहा आणि भिंतीला टेकून झोपलेले दोन ट्रकवाले. चहावाला म्हातारा होता. डोक्याला मुंडासे, गळ्यात तुळशीची माळ, आणि आवाजात पहाटेचा जडपणा.

“ताई, एवढ्या पहाटे एकट्या?”

“लोणारला चालले आहे.”

म्हाताऱ्याने चहा गाळला. पितळी कपात ओतला. आणि मग, कप हातात देताना, त्याचा हात क्षणभर थांबला.

“लोणार? सरोवराला?”

“हो.”

“जपून, ताई. आमच्याकडे म्हणतात, लोणारचं पाणी आरशासारखं आहे. त्यात बघणाऱ्याला आपलं तोंड दिसतं, पण कधीकधी ते तोंड आपल्यासारखं वागत नाही.” मग तो हसला. स्वतःच्याच बोलण्यावर. “म्हाताऱ्या माणसाच्या गोष्टी हो. मनावर घेऊ नका.”

ईराने चहाचा घोट घेतला. आल्याचा तिखट, उबदार स्वाद घशातून खाली उतरला आणि रात्रभराचा गारठा थोडा सैल झाला. ढाब्याच्या खांबाला एक लहानसा, तडा गेलेला आरसा टांगलेला होता. ट्रकवाले दाढी करत असावेत. ईराने तो पाहिला आणि नजर दुसरीकडे वळवली. स्वतःवरच तिला हसू आले. ती खगोलशास्त्रज्ञ होती. पीएच.डी. झालेली. आंतरराष्ट्रीय नियतकालिकांत तिचे शोधनिबंध छापून आले होते. आणि ती एका ढाब्यावरच्या तुटक्या आरशाला घाबरत होती.

पण साठे सर म्हणायचे, “लोककथांना हसू नकोस, ईरा. लोककथा म्हणजे विज्ञानाचे आजोबा. त्यांनी उत्तरे चुकीची दिली असतील, पण प्रश्न नेहमी बरोबर विचारले. माणसाने हजारो वर्षे आरशाला का घाबरून पाहिले? मृत्यूनंतर घरातले आरसे का झाकले जातात? अनेक संस्कृतींमध्ये, एकमेकांशी कधीही संबंध न आलेल्या संस्कृतींमध्ये, हीच प्रथा का आहे? उत्तर मला माहीत नाही. पण प्रश्न मला महत्त्वाचा वाटतो.”

तिने पैसे दिले. गाडीत बसली. गाडी सुरू करण्याआधी तिने मागचा आरसा हाताने खाली वळवला. स्वतःचीच कीव करत. आणि का कुणास ठाऊक, गाडी पुढे निघाल्यावरही तिला खात्री वाटत राहिली, की तो म्हातारा चहावाला रस्त्याच्या मधोमध उभा राहून तिच्या गाडीकडे पाहत असेल. हात न हलवता. जोपर्यंत ती वळणावर दिसेनाशी होत नाही, तोपर्यंत.

◆  ◆  ◆

वर्तमान · सकाळी ९ वाजता

लोणार, जिल्हा बुलढाणा

लोणारचे विवर अचानक समोर येते. सपाट पठारावरून चालत जावे आणि अचानक जमीन संपावी. पायाखाली एक प्रचंड, गोल, खोल वाडगा. जवळपास दोन किलोमीटर व्यासाचा. दीडशे मीटर खोल. कडांवर दाट झाडी, आतल्या उतारांवर जंगल, आणि तळाशी स्थिर, गूढ पाणी.

ईरा कडेवर उभी राहिली. वाऱ्याने तिचे केस चेहऱ्यावर आले.

हे विवर कुठल्याही ज्वालामुखीने तयार केलेले नाही. हे वरून आले आहे. आकाशातून. एक अशनी, ताशी पन्नास हजार किलोमीटरहून अधिक वेगाने, बेसॉल्टच्या या कठीण कातळावर आदळली. आदळल्याच्या क्षणी इतकी प्रचंड उष्णता आणि दाब निर्माण झाला की खडक वितळले, बाष्पीभवन झाले, आणि काही खनिजांची रचना बदलून गेली. शास्त्रज्ञांना इथे अशी काच सापडली आहे जी फक्त अशा आघातातच तयार होते. बेसॉल्टमधले असे स्पष्ट आघात विवर पृथ्वीवर फार दुर्मीळ आहे, आणि म्हणूनच जगभरातले वैज्ञानिक लोणारकडे चंद्र आणि मंगळावरच्या विवरांचा अभ्यास करण्यासाठी येतात. कारण चंद्रावरचे काळे ‘समुद्र’ आणि मंगळाचा बराचसा पृष्ठभाग बेसॉल्टचेच आहेत.

साठे सर ही घटना वर्गात एका साध्या प्रयोगाने समजावून सांगायचे. ते एका ताटात मळलेली कणिक घ्यायचे आणि वरून एक लहानसा गोटा जोरात फेकायचे. “बघा. गोटा पडला तिथे खड्डा झाला. पण खड्डा गोट्यापेक्षा कितीतरी मोठा आहे. कारण आदळल्याच्या क्षणी गोट्याची गती लाटेत बदलते. ती लाट सगळ्या दिशांनी पसरते आणि कणिक बाजूला ढकलते. खड्ड्याची कड उचलली जाते. खड्डा नेहमी गोल असतो, गोटा कोणत्याही दिशेने आला तरी.” मग ते हसून म्हणायचे, “आणि हा गोटा जर ताशी पन्नास-साठ हजार किलोमीटर वेगाने आला असता, तर तुमच्या आईच्या स्वयंपाकघरात आज लोणार असते.”

आघात-गणितानुसार लोणारची अशनी काही दहा मीटर, फार तर शंभर मीटरच्या आसपास आकाराची असावी. पण तिने दोन किलोमीटरचा वाडगा कोरला. आघाताच्या क्षणी निघालेल्या ऊर्जेने आजूबाजूच्या खडकांचे थर उलटेपालटे झाले. काही खडक काचेत बदलले. काही खनिजांमध्ये सूक्ष्म भेगा पडल्या, ज्या फक्त प्रचंड दाबानेच पडतात. त्या भेगा आजही सूक्ष्मदर्शकाखाली दिसतात. लाखो वर्षांनंतरही खडक तो क्षण विसरलेला नाही. जणू दगडाच्या अंगावर उमटलेला एक व्रण.

ईराला वाटले, पृथ्वी काहीच विसरत नाही. फक्त आपल्याला तिची आठवण वाचता येत नाही.

हे विवर केव्हा बनले? आधी शास्त्रज्ञांना वाटले होते, सुमारे पन्नास हजार वर्षांपूर्वी. नंतरच्या, अधिक अचूक मोजमापांनी आकडा कितीतरी मागे नेला. सुमारे साडेपाच ते सहा लाख वर्षांपूर्वी.

त्या काळात पृथ्वीवर माणूस नव्हता. आपल्यासारखा माणूस नव्हता. आपले पूर्वज होते. आणि ते कसे होते, किती होते, याबद्दल ईराला नंतर असे काहीतरी कळणार होते की ज्यामुळे तिचा स्वतःच्या रक्तावरचा विश्वास उडणार होता.

पण आत्ता ती फक्त पाण्याकडे पाहत होती.

२०२० सालच्या जून महिन्यात, अवघ्या काही दिवसांत, लोणारचे पाणी गुलाबी झाले होते. रक्तासारखे नाही, गुलाबाच्या पाकळीसारखे. संपूर्ण सरोवर. देशभर बातमी झाली. लोकांनी देवाचा कोप म्हटले. काहींनी परग्रहवासीयांचा संकेत म्हटले. पुण्याच्या आघारकर संशोधन संस्थेच्या वैज्ञानिकांनी पाण्याचे नमुने तपासले आणि उत्तर दिले. ‘हॅलोआर्किया’. खारट पाण्यात जगणारे सूक्ष्मजीव. पृथ्वीवरच्या सर्वात प्राचीन जीवप्रकारांचे नातेवाईक. त्या उन्हाळ्यात पाऊस कमी पडला, पाण्याचा खारटपणा वाढला, आणि हे सूक्ष्मजीव अचानक कोट्यवधींच्या संख्येने वाढले. त्यांच्यातल्या रंगद्रव्याने सरोवर गुलाबी केले. पाऊस आला, पाणी पुन्हा नेहमीसारखे झाले.

विज्ञानाने उत्तर दिले होते. स्वच्छ, सरळ, खरे उत्तर.

आज, चौदा ऑक्टोबरच्या सकाळी, पावसाळा नुकताच संपलेला असताना, जेव्हा पाणी सर्वात जास्त आणि खारटपणा सर्वात कमी असतो, लोणारचे पाणी पुन्हा गुलाबी होते.

◆  ◆  ◆

साठे सरांचा वाडा विवराच्या काठापासून अर्ध्या किलोमीटरवर होता. गावाच्या शेवटच्या टोकाला. जुना, दगडी, एक मजली, अंगणात तुळशीवृंदावन आणि मागे पडका गोठा. घरमालक, शंकरराव जाधव, सत्तरीच्या घरातले, पांढरी टोपी, धोतर. पोलिसांनी तपास संपवल्यावर त्यांनी वाडा कुलूपबंद केला होता आणि तेव्हापासून तो कुणालाही भाड्याने दिला नव्हता.

“कुणी घेत नाही, ताई,” ते म्हणाले. किल्ल्यांचा जुडगा हातात खुळखुळवत. त्यांची नजर ईराच्या चेहऱ्यावर नव्हती. ती वाड्याच्या खिडक्यांवर होती. “लोक म्हणतात, रात्री आत दिवा लागतो.”

“तुम्ही पाहिलाय?”

शंकररावांनी उत्तर दिले नाही. त्यांनी कुलूप उघडले. दार ढकलले. आणि उंबरठ्याच्या बाहेरच थांबले.

“तुम्ही नाही येणार आत?”

“नाही ताई. मी बाहेरच बसतो.” ते थांबले. मग खिशातून तंबाखूची चंची काढली, पण ती उघडली नाही. नुसतीच बोटांत फिरवत राहिले. “दिवा लागतो, हे खरं हाय, ताई. मी स्वतः बघितलाय. पण विजेचा दिवा नव्हं. निळसर. थंड. जसा मोबाईलच्या पडद्याचा उजेड असतो. आणि तो उजेड खिडकीतून बाहेर पडत न्हाई. आतल्या आत राहतो. जणू कुणीतरी आत बसून काहीतरी वाचतंय.”

ईराने त्या वाक्याकडे लक्ष दिले नाही. तेव्हा.

मग ते हळूच म्हणाले, “प्रोफेसर साहेब गेले त्या रात्री माझ्याकडे आले होते. मला म्हणाले, शंकरराव, उद्यापासून तुम्ही मला दिसणार नाही. पण मी तुम्हाला दिसत राहीन. मला काही कळले नाही. मी हसलो. ते पण हसले. पण त्यांचे हसणे… ” शंकरराव थांबले. शब्द शोधत. “त्यांचे हसणे उशिरा आले, ताई. तोंड आधी हसले, आवाज नंतर आला. जसा दूरच्या डोंगरावरून प्रतिध्वनी येतो.”

◆  ◆  ◆

वाड्याच्या आत तीन वर्षांची धूळ होती आणि एक विचित्र, गोडसर, ओलसर वास. पुस्तकांचा वास. ओल धरलेल्या कागदांचा वास. आणि आणखी काहीतरी. ईराला तो वास ओळखता आला नाही. प्रयोगशाळेत क्वचित येणारा वास. ओझोनचा? विजेच्या ठिणगीनंतर येतो तसा?

भिंतीवर एक जुने कॅलेंडर लटकत होते. तीन वर्षांपूर्वीच्या ऑक्टोबर महिन्याचे पान. त्या पानावर एक तारीख लाल शाईने गोल केलेली होती. सोळा. आणि त्या खाली, सरांच्या अक्षरात: ‘शेवटचे वाचन.’ ईराला आठवले, पोलिसांच्या नोंदीनुसार साठे सर सतरा ऑक्टोबरला बेपत्ता झाल्याचे लक्षात आले होते. म्हणजे सोळाच्या रात्री.

कॅलेंडरशेजारी एक लंबकाचे घड्याळ होते. जुन्या वाड्यांत असते तसे, लाकडी, काचेच्या दाराचे. ते बंद होते. त्याचे काटे थांबलेले होते. ईराने त्यांच्याकडे पाहिले आणि तिच्या घशात काहीतरी अडकले. दोन वाजून सतरा मिनिटे. आणि घड्याळाच्या काचेच्या दारावर, बाहेरच्या बाजूने, धुळीत एका बोटाने एक रेघ ओढलेली होती. जणू कुणीतरी, कधीतरी, ती काच पुसून आत पाहण्याचा प्रयत्न केला होता. आणि अर्ध्यावरच थांबले होते.

सगळे आरसे अजूनही झाकलेले होते.

दिवाणखान्यातला मोठा, जुन्या लाकडी चौकटीचा आरसा. स्वयंपाकघरातला लहान आरसा. न्हाणीघरातला. एका कपाटाच्या दारावरचा. प्रत्येकावर काळे, जाड कापड. आणि प्रत्येक कापड चारही कोपऱ्यांत खिळ्यांनी ठोकलेले. कुणी चुकून काढू नये म्हणून नव्हे. ईराला लगेच जाणवले. ते खिळे बाहेरून ठोकलेले नव्हते. ते अशा पद्धतीने ठोकले होते की कापड आतून ढकलले गेले तरी निघू नये.

तिने त्या आरशांकडे पाठ केली आणि टेबलाकडे गेली.

टेबलावर पुस्तकांचे ढीग. रिचर्ड डॉकिन्स. लिन मार्ग्युलिस. कार्ल सेगन. एर्विन श्रॉडिंगर यांचे १९४४ सालचे छोटेसे पुस्तक, ‘व्हॉट इज लाइफ?’, ज्याच्या पानांच्या कडांवर साठे सरांच्या अक्षरात शेकडो टिपणे. शेजारी ऋग्वेदाचे नासदीय सूक्त, संस्कृत आणि मराठी अर्थासह. एक जुनी, फाटलेली भगवद्गीता. आणि एका कोपऱ्यात, बाकीच्या सगळ्यांपासून थोडी वेगळी ठेवलेली, एक जाड, काळ्या कापडी बांधणीची वही.

वहीच्या मुखपृष्ठावर पांढऱ्या शाईत एकच शब्द.

नोंद

ईराने ती उघडली.

मुखपृष्ठाच्या आतल्या बाजूला, जिथे लोक सहसा आपले नाव आणि पत्ता लिहितात, तिथे साठे सरांनी नाव लिहिले नव्हते. तिथे फक्त चार ओळी होत्या:

सात शब्दांची किल्ली.

एक एक शब्द एक एक पानावर.

सगळे शब्द एकत्र आल्याशिवाय कुलूप उघडत नाही. आणि कुलूप उघडल्याशिवाय पान उलटत नाही.

२/७ — पूर्ण

ईराला पोस्टकार्ड आठवले. कोपऱ्यातले ते अर्धवट अक्षर. एक सप्तमांश. आणि आता दोन सप्तमांश. म्हणजे सरांनी हे अपघाताने लिहिले नव्हते. त्यांनी एक वाक्य तोडून तोडून, तुकड्या तुकड्यांनी, वेगवेगळ्या ठिकाणी ठेवले होते. जसे जुन्या काळी खजिन्याचा नकाशा फाडून त्याचे तुकडे वेगवेगळ्या लोकांकडे ठेवत, जेणेकरून कुणा एकाला तो खजिना मिळू नये.

किंवा जेणेकरून जो सगळे तुकडे गोळा करील, तोच त्याचा खरा वारस ठरावा.

◆  ◆  ◆

वहीतील पहिली नोंद

४५६ कोटी ७० लाख वर्षांपूर्वी.

एका मरणाऱ्या ताऱ्याच्या स्फोटाच्या लाटेने वायू आणि धुळीचा एक थंड ढग ढवळला गेला. तो आकुंचन पावू लागला. मध्यभागी सूर्य पेटला. भोवती धुळीचे कण एकमेकांना चिकटू लागले.

याची तारीख आपल्याला इतकी अचूक का माहीत आहे? कारण काही उल्कांमध्ये असे पांढरे, कॅल्शियम-अॅल्युमिनियमयुक्त कण सापडतात जे सूर्यमालेत सर्वात आधी घनरूप झाले. त्यातल्या शिसे आणि युरेनियमच्या समस्थानिकांचे गुणोत्तर मोजले की घड्याळ वाचता येते. सूर्यमालेचे वय: ४५६ कोटी ७० लाख वर्षे.

लक्षात ठेव: विश्व स्वतःची तारीख स्वतः लिहून ठेवते. दगडात. अणूत. ते वाचण्यासाठीच लिहिलेले असते.

सुमारे ४५४ कोटी वर्षांपूर्वी.

पृथ्वी. वितळलेली. लाव्हाचा महासागर.

मग थिया. मंगळाएवढा एक ग्रह. पृथ्वीला तिरपा धडकला. दोघांचे बाहेरचे थर वितळून अवकाशात उडाले. ते ढिगारे पृथ्वीभोवती फिरत एकत्र आले. चंद्र झाला.

अपोलो मोहिमांनी आणलेल्या चंद्राच्या दगडांमध्ये ऑक्सिजनच्या समस्थानिकांचे प्रमाण पृथ्वीसारखेच निघाले. जवळपास तंतोतंत. जणू चंद्र हा पृथ्वीचाच एक भाग. पृथ्वीचे प्रतिबिंब. आकाशात टांगलेला आरसा.

आणि आरसा हा शब्द इथे मी उपमेने वापरत नाही. चंद्राला स्वतःचा प्रकाश नाही. तो फक्त परावर्तित करतो.

(पानाच्या कडेला, वेगळ्या शाईत, नंतर जोडलेले.)

पृथ्वी. चंद्र. सूर्य. तीन पिंड.

दोन पिंडांचे गणित न्यूटनने पूर्ण सोडवले होते. एक तारा आणि एक ग्रह: कक्षा नेमकी, कायमची, हजार वर्षांनंतरची जागाही आजच सांगता येणारी. पण चंद्राच्या गतीत सूर्य तिसरा म्हणून शिरला की गणित हातातून निसटू लागते. चंद्राच्या सिद्धांताने आपले डोके दुखते आणि झोप उडते, असे न्यूटन म्हणाल्याची आठवण त्याच्या समकालीनांनी नोंदवून ठेवली आहे.

दोनशे वर्षांनंतर स्वीडनच्या राजा ऑस्करने एक बक्षीस जाहीर केले: सूर्यमाला कायम स्थिर राहील का, हे गणिताने दाखवा. हेन्री पॉइन्कारे यांनी १८८९ मध्ये ते बक्षीस जिंकले. आणि मग, निबंध छापला जात असताना, त्यांच्याच गणितात एक चूक सापडली. छापलेल्या प्रती परत मागवल्या गेल्या. पुनर्मुद्रणाचा खर्च बक्षिसाच्या रकमेहून जास्त झाला, तो पॉइन्कारेंनी स्वतः भरला.

लक्षात ठेव: इतिहासातले एक महत्त्वाचे पान छापून झाल्यावर पुसले गेले. आणि पुसलेल्या पानाखाली नवे शास्त्र जन्मले.

ती चूक दुरुस्त करताना पॉइन्कारेंना जे दिसले, त्याला आज ‘अराजकता’ (chaos) म्हणतात. तीन पिंडांची गती नियमांनी पूर्ण बांधलेली असते. कुठेही दैव नाही, कुठेही योगायोग नाही. तरीही सुरुवातीच्या स्थितीत केसाएवढा फरक पडला, तरी काही काळाने भवितव्य पूर्णपणे वेगळे होते. नियम पूर्ण माहीत. शेवट तरीही अज्ञात.

आपली सूर्यमालाही तशीच आहे. ग्रहांच्या कक्षांचे नेमके भविष्य काही कोटी वर्षांपलीकडे कोणताही संगणक सांगू शकत नाही.

आणि चंद्र? १९९३ च्या एका गणिती अभ्यासाने सुचवले की चंद्र नसता, तर पृथ्वीच्या आसाचा कल लाखो वर्षांच्या कालखंडात अराजकपणे डोलत राहिला असता, आणि ऋतू वेडेवाकडे झाले असते. नंतरच्या अभ्यासांनी तो परिणाम काहीसा सौम्य असल्याचे दाखवले आहे. पण दिशा तीच आहे.

आकाशात टांगलेला आरसा पृथ्वीला तोल सांभाळायला मदत करतो.

तिसरा पिंड अराजक आणतो. आणि योग्य जागी असला, तर तोच तोल देतो.

प्रत्येक गोष्टीत तिसरा कोण आहे, ते शोध, ईरा. दोन जण असले की गोष्ट ठरलेली असते. तिसरा आला की ती जिवंत होते.

सुमारे ४४० कोटी वर्षांपूर्वी.

पश्चिम ऑस्ट्रेलियातल्या जॅक हिल्समध्ये झिरकॉनचे सूक्ष्म स्फटिक सापडले आहेत. ४४० कोटी वर्षे जुने. पृथ्वीवरचे सर्वात जुने ज्ञात खनिज कण. आणि त्यांच्यातल्या ऑक्सिजनचे रासायनिक ठसे सांगतात: त्या वेळी पृथ्वीवर द्रवरूप पाणी होते.

म्हणजे पृथ्वी बनल्यानंतर फक्त दहा-पंधरा कोटी वर्षांत महासागर.

खूप लवकर.

सुमारे ४२० कोटी वर्षांपूर्वी.

लुका. Last Universal Common Ancestor. सर्व सजीवांचा शेवटचा समान पूर्वज. आज पृथ्वीवर जगणारा प्रत्येक जीव, तू, मी, वड, वाघ, बुरशी, जीवाणू, सगळे त्या एकाच पेशीचे वंशज.

२०२४ साली ‘नेचर इकॉलॉजी अँड इव्होल्यूशन’ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या एका अभ्यासाने जनुकांच्या घड्याळाचा आधार घेऊन त्याचे वय सुमारे ४२० कोटी वर्षे काढले. आणि त्या पूर्वजाचा जनुकसंच आधीपासूनच सुमारे दोन हजार सहाशे प्रथिने घडवण्याइतका मोठा होता. आजच्या काही जीवाणूंएवढा. विषाणूंशी लढणारी एक आदिम प्रतिकारशक्तीसुद्धा होती.

म्हणजे पृथ्वी बनल्यानंतर फक्त ३० ते ४० कोटी वर्षांत, एक गुंतागुंतीची, पूर्ण विकसित पेशी. जी आधीच विषाणूंशी लढत होती.

विषाणूंशी? म्हणजे तिच्या आधी आणि तिच्या भोवती आणखी काहीतरी होते.

खूप, खूप लवकर.

हे पहिले कोडे आहे, ईरा. (होय, मला माहीत आहे तू हे वाचशील.)

जीवन इतक्या लवकर का आले? पृथ्वी थंड होते न होते तोच? जणू ते वाटच पाहत होते. जणू कुणीतरी पान उघडले आणि लगेच शाई पसरली.

ईराचे हात थांबले.

होय, मला माहीत आहे तू हे वाचशील.

तिने वहीच्या पहिल्या पानाकडे पुन्हा पाहिले. कुठेही तारीख नव्हती. पण शाई जुनी होती. काही ठिकाणी पसरलेली. ओलसरपणाने फिकट झालेली. ही नोंद तीन वर्षांपूर्वीची होती. त्या वेळी साठे सरांना कसे माहीत असेल की…

तिने तो विचार झटकला. सर नेहमी असे लिहायचे. त्यांच्या नोंदी नेहमी कुणाला तरी उद्देशून असायच्या. आपल्या लाडक्या विद्यार्थिनीच्या नावाचा उल्लेख असणे यात विलक्षण काहीच नाही.

तिने पान उलटले.

◆  ◆  ◆

सुमारे २४० कोटी वर्षांपूर्वी.

महान ऑक्सिडीकरण घटना. सायनोबॅक्टेरिया नावाच्या सूक्ष्मजीवांनी सूर्यप्रकाशापासून अन्न बनवताना ऑक्सिजन सोडायला सुरुवात केली. तेव्हाच्या बहुतांश जीवांसाठी ऑक्सिजन हे विष होते. पृथ्वीवरचा पहिला मोठा विनाश जीवांनी स्वतःच घडवला.

आणि पुढच्या दोनशे कोटी वर्षांत, काही वेळा, हिमपृथ्वी. संपूर्ण पृथ्वी बर्फाने झाकली गेली, असे अनेक शास्त्रज्ञ मानतात. विषुववृत्तापर्यंत.

सुमारे २०० कोटी वर्षांपूर्वी.

गॅबॉन. आफ्रिका. ओक्लो.

१९७२ साली फ्रान्सच्या अणुऊर्जा प्रकल्पासाठी इथून आणलेल्या युरेनियमची तपासणी करताना एका वैज्ञानिकाला काहीतरी विचित्र दिसले. युरेनियम-२३५ चे प्रमाण कमी होते. जगात सर्वत्र ते ठराविक प्रमाणात असते. फक्त इथे कमी. जणू कुणीतरी ते आधीच ‘वापरले’ होते.

तपास झाला. उत्तर हादरवणारे होते. सुमारे दोनशे कोटी वर्षांपूर्वी इथे जमिनीखाली नैसर्गिक अणुभट्ट्या चालू होत्या. भूगर्भातले पाणी युरेनियमच्या थरांमध्ये झिरपायचे, साखळी अभिक्रिया सुरू व्हायची, उष्णता वाढली की पाणी वाफ होऊन उडून जायचे, अभिक्रिया थांबायची, पाणी परत यायचे, पुन्हा सुरू. सुमारे अर्धा तास चालू, अडीच तास बंद. लाखो वर्षे. एखाद्या हृदयासारखी. एखाद्या घड्याळासारखी.

विज्ञान याला नैसर्गिक घटना मानते. आणि ते बरोबरच आहे. सर्व पुरावे तेच सांगतात.

पण मी एक प्रश्न विचारतो: ज्या काळात पृथ्वीवर फक्त एकपेशीय जीव होते, त्या काळात पृथ्वीने स्वतःच्या पोटात अणुभट्टी चालवली. का? कुणासाठी?

आणि त्याच काळाच्या आसपास, दुसरी एक घटना घडली.

सुमारे २०० कोटी वर्षांपूर्वी (पुन्हा).

एका पेशीने दुसऱ्या पेशीला गिळले. पण पचवले नाही. आत ठेवून घेतले. ती आतली पेशी ऊर्जा बनवू लागली. ती आज तुझ्या प्रत्येक पेशीत आहे. तिला मायटोकॉन्ड्रिया म्हणतात. तिचा स्वतःचा, वेगळा डीएनए आहे. ती तुझ्या आईकडून तुझ्याकडे आली, तिच्या आईकडून तिच्याकडे, आणि अशीच मागे मागे, त्या पहिल्या ‘गिळण्यापर्यंत’.

लिन मार्ग्युलिस नावाच्या एका जिद्दी जीवशास्त्रज्ञ स्त्रीने हे सिद्ध केले. आधी तिचा शोधनिबंध पंधरा नियतकालिकांनी नाकारला. आज तो जीवशास्त्राचा पाया आहे.

तू एकटी नाहीस, ईरा. तू कधीच एकटी नव्हतीस. तुझ्या आत एक दुसरा जीव राहतो. आणि त्याने गेली दोनशे कोटी वर्षे तक्रार केलेली नाही.

निदान आपल्याला ऐकू येईल अशी.

सुमारे ५३ कोटी ८० लाख वर्षांपूर्वी.

कँब्रियन स्फोट. काही दशलक्ष वर्षांत, भूगर्भीय काळाच्या दृष्टीने एका डोळ्याच्या उघडझापीत, आजच्या प्राण्यांच्या जवळपास सर्व मूलभूत शरीररचना अचानक जीवाश्मांमध्ये प्रकट होतात.

आणि त्या काळात एक अवयव पहिल्यांदा व्यवस्थित विकसित झाला.

डोळा.

ज्या क्षणी पृथ्वीवर पहिल्यांदा काहीतरी ‘पाहू’ लागले, त्याच क्षणी पृथ्वीवरचे जीवन स्फोटासारखे फुलले.

योगायोग? जीवशास्त्रज्ञ अँड्र्यू पार्कर यांनी हाच प्रश्न विचारला आणि त्याला ‘प्रकाश स्विच सिद्धांत’ असे नाव दिले. डोळ्यामुळे शिकारी आणि सावज यांच्यात शर्यत लागली आणि उत्क्रांती वेगावली.

मी पुढचा प्रश्न विचारतो, जो त्यांनी विचारला नाही:

जर पाहण्याने जीवन फुलते, तर ‘पाहिले जाण्याने’ काय होते?

सुमारे तीन ते साडेतीन हजार वर्षांपूर्वी.

सप्तसिंधूच्या काठावर बसलेल्या एका ऋषीने आकाशाकडे पाहिले आणि एक प्रश्न विचारला. ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातले १२९ वे सूक्त. नासदीय सूक्त. सृष्टीच्या उत्पत्तीविषयी. पण त्यात उत्तर नाही. त्यात फक्त प्रश्न आहेत.

तेव्हा सत् नव्हते, असत् नव्हते. मृत्यू नव्हता, अमरत्व नव्हते. रात्र आणि दिवस यांचा भेद नव्हता. ही सृष्टी कुठून आली? देव तर नंतर आले, मग ती कुठून आली हे कोण सांगणार?

आणि मग शेवटचा श्लोक. मी तो रोज रात्री वाचतो:

इयं विसृष्टिर्यत आबभूव यदि वा दधे यदि वा न।

यो अस्याध्यक्षः परमे व्योमन्त्सो अङ्ग वेद यदि वा न वेद॥

ही सृष्टी ज्याच्यापासून झाली, त्याने ती धारण केली किंवा केली नाही. जो परम आकाशात तिचा अध्यक्ष आहे, तोच ते जाणतो. किंवा कदाचित तोही जाणत नाही.

ईरा, जगातल्या कोणत्याही धर्मग्रंथात इतका प्रामाणिक शेवट मी वाचलेला नाही. ‘कदाचित तोही जाणत नाही.’

पण माझे लक्ष त्या एका शब्दावर अडकते. अध्यक्ष. अधि-अक्ष. जो वरून डोळा ठेवून आहे. जो पाहतो आहे.

साडेतीन हजार वर्षांपूर्वी एका माणसाला वाटले की या सगळ्याकडे कुणीतरी पाहत आहे. आणि त्याचवेळी त्याला वाटले की पाहणाऱ्यालाही सगळे कळत नसेल.

पाहणारा आहे. पण पाहणाऱ्याला गोष्टीचा शेवट माहीत नाही.

म्हणूनच तो वाचतो आहे.

◆  ◆  ◆

ईराने वही बंद केली. तिचे श्वास उथळ झाले होते.

बाहेर दुपार झाली होती. खिडकीतून ऊन आत येत होते. धुळीचे कण त्या उन्हात तरंगत होते. तिला वाटले, आपण कुठेतरी चुकीचे वाचत आहोत. हे सगळे विज्ञान आहे. तिला माहीत असलेले, पडताळलेले, प्रकाशित झालेले. ओक्लो खरे आहे. मायटोकॉन्ड्रिया खरे आहे. कँब्रियन खरे आहे. या वहीत एकही असत्य वाक्य नाही.

आणि म्हणूनच ती घाबरली होती.

कारण सत्याचे तुकडे एका विशिष्ट क्रमाने मांडले की ते असे काहीतरी सांगू लागतात जे कोणत्याही एका तुकड्यात नसते. एखाद्या मोझॅकसारखे. जवळून पाहिले तर फक्त रंगीत खडे. दूर गेले की एक चेहरा.

आणि ईराला तो चेहरा अजून दिसत नव्हता. पण तिला जाणवत होते, की तो चेहरा तिच्याकडे पाहत आहे.

तिने वहीची पाने भराभर उलटली. नोंदी. आलेख. समीकरणे. रेखाचित्रे. एका पानावर फक्त सहा अक्षरे, तीनशे वेळा, हाताने लिहिलेली. TTAGGG TTAGGG TTAGGG. दुसऱ्या पानावर एक वर्तुळ आणि त्याच्या आत एक बिंदू, आणि खाली लिहिलेले: ‘पाहणारा आणि पाहिला जाणारा एकच असेल तर?’ तिसऱ्या पानावर एक आकडा, मोठ्या अक्षरांत, अनेकदा गिरवलेला:

१२८०

आणि मग, वहीची शेवटची काही पाने कोरी होती. पिवळसर. रिकामी.

शेवटचे पान वगळता.

शेवटच्या पानावर लिहिलेले होते. निळ्या शाईत. ताज्या. शाई अजून चमकत होती. ईराने नकळत बोट लावले आणि बोटाला निळा डाग लागला.

अक्षर साठे सरांचे नव्हते.

ते अक्षर ईराचे होते.

तिचे स्वतःचे. ती जो गोलसर ‘ग’ काढते, ‘र’ला जी विचित्र गाठ मारते, जी तिच्या शाळेतल्या बाई नेहमी खोडून काढायच्या, ते अक्षर. तेच.

१५ ऑक्टोबर.

मी आलेय.

मी आरशात पाहिलं.

ईरा, परत जा. आत्ताच. मागे वळून पाहू नकोस.

तळघराचं दार उघडू नकोस.

पंधरा ऑक्टोबर.

उद्याची तारीख.

ईराने ते पान डोळ्यांजवळ नेले. खोटे अक्षर ओळखण्याच्या पद्धती तिने कधीतरी एका लेखात वाचल्या होत्या. नक्कल करणारा माणूस सावकाश लिहितो. त्याच्या रेषा थरथरतात. तो विचार करून वळणे काढतो, म्हणून शाई काही ठिकाणी जाड साचते. हे अक्षर तसे नव्हते. ते वेगात, सहज, न अडखळता लिहिलेले होते. जसे माणूस स्वतःचे नाव लिहितो. विचार न करता. आणि ‘मी आलेय’ मधल्या ‘ल’ला ती जी लहानशी शेपटी लावते, जी फक्त तिलाच माहीत होती, कारण ती शेपटी तिने अकरावीत एका मैत्रिणीसोबत गुप्त खूण म्हणून ठरवली होती, ती शेपटीसुद्धा तिथे होती.

तिच्या पोटात खड्डा पडला. तिच्या हातापायांतले रक्त थंड पडल्यासारखे वाटू लागले. भीतीचे शरीरशास्त्र तिला माहीत होते. मेंदूतला अमिग्डला नावाचा बदामाएवढा भाग धोका ओळखतो आणि रक्त त्वचेकडून, बोटांच्या टोकांकडून मोठ्या स्नायूंकडे वळवतो, पळण्यासाठी किंवा लढण्यासाठी. म्हणूनच घाबरलेल्या माणसाचे हात गार पडतात. पण इथे पळायचे कुठे? आणि लढायचे कुणाशी? स्वतःच्याच अक्षराशी?

ईराच्या हातून वही खाली पडली. धप्प असा आवाज झाला. आणि त्या आवाजाच्या प्रतिध्वनीत, दिवाणखान्यातल्या मोठ्या झाकलेल्या आरशामागून, काळ्या कापडाच्या आतून, एक अतिशय हलका आवाज आला.

टक.

जणू कुणीतरी आतून काचेवर बोटाने हळूच टकटक केले होते.

एकदा.

टक.

दोनदा.

आणि मग तिसऱ्यांदा नाही. तिसऱ्यांदा आवाज आला तो पायाखालून. जमिनीखालून. दिवाणखान्याच्या कोपऱ्यातल्या जुन्या लाकडी फळ्यांखालून, जिथे ईराने आत्तापर्यंत लक्षही दिले नव्हते, तिथे एक चौकोनी, लोखंडी कडी असलेले दार होते.

तळघराचे दार.

आणि त्याची कडी हळूहळू, अगदी हळूहळू, स्वतःहून वर उचलली जात होती.

◆  ◆  ◆

भविष्यकाळ · सुमारे एक हजार वर्षांनंतर

एक अभिलेखागार

तेजसचे काम नकलणे होते.

एकविसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला काही शास्त्रज्ञांनी एक इशारा दिला होता. त्यांनी त्याला ‘डिजिटल अंधारयुग’ म्हटले होते. मातीच्या पाट्या पाच हजार वर्षे टिकल्या. चर्मपत्र दोन हजार. कागद काही शतके. पण संगणकातली माहिती? ज्या यंत्रावर ती लिहिली, ते यंत्र कालबाह्य झाले की ती वाचता येत नाही. ज्या प्रकारात ती साठवली, तो प्रकार विसरला गेला की ती मूक होते. इशारा देणाऱ्यांचे म्हणणे होते, जर काळजी घेतली नाही, तर आपले शतक भविष्यासाठी एक कोरे पान ठरेल.

काही लोकांनी तो इशारा गंभीरपणे घेतला. त्यांच्या वंशजांपैकी तेजस एक होता. त्याचे काम सोपे होते आणि कधीच न संपणारे. जुने मजकूर उघडायचे, वाचायचे, आणि नव्या, टिकाऊ माध्यमात नकलायचे. शब्दशः. अक्षरशः. चूक न करता.

त्या दिवशी त्याच्या रांगेत एक लहानसा संग्रह होता. सात भाग. एक प्रश्नोत्तरी. वर एक ओळ: कृपया भाग क्रमानेच वाचा.

त्याने क्रमानेच वाचले. नियम होता.

दुसऱ्या भागात, एका वहीच्या पानावरच्या मजकुरात, त्याला एक अक्षर विचित्र वाटले. ‘मी आलेय’ मधल्या ‘ल’ला एक लहानशी शेपटी. नकलणाऱ्याचे यंत्र ती शेपटी ओळखू शकत नव्हते. ते सरळ ‘ल’ लिहीत होते.

तेजसने यंत्र थांबवले. हाताने ती शेपटी काढली. मग त्याला स्वतःचेच आश्चर्य वाटले. नियमानुसार तो एक बदल होता. एक ‘उत्परिवर्तन’. नकलेतली एक चूक, जी पुढच्या प्रत्येक नकलेत जाणार होती.

किंवा कदाचित ती चूक नव्हती. कदाचित त्याने फक्त हरवलेली गोष्ट परत लिहिली होती.

त्याने नकलेच्या शेवटी नोंद केली: ‘एका अक्षराची दुरुस्ती. मूळप्रतीनुसार.’ मग थोडा थांबला. ‘मूळप्रत’ म्हणजे कोणती? त्याच्याकडे जी होती, ती स्वतःच कितव्यांदा नकललेली होती, हे कुणालाच माहीत नव्हते.

नकल पूर्ण झाल्यावर पडदा काळा झाला. आणि त्या काळ्या काचेत तेजसला त्याच्या खांद्यावरून कुणीतरी त्याच्या कामाकडे वाकून पाहताना दिसले.

त्याने मागे वळून पाहिले नाही. अभिलेखागारात सगळ्यांना ते माहीत होते. जुन्या मजकुरांसोबत काम करताना असे वाटतेच. कोणीतरी पाहत आहे असे. ‘त्यांना पाहू द्या,’ त्याचे गुरू म्हणायचे. ‘नकलणाऱ्याला वाचणारा लागतोच.’

◆  ◆  ◆

भाग दुसरा समाप्त.

ज्या पानावर तुमचे स्वतःचे अक्षर दिसते, ते पान कधीच शेवटचे नसते.

जिथे माणसे आपले नाव लिहितात, तिथे कुणीतरी नाव लिहिले नाही. नावापेक्षा जड असे काहीतरी ठेवून गेले.

← मागील भाग | पुढील भाग →