भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यकाळात घडणारी सात भागांची रहस्यमय विज्ञान-भयकथा

भाग पहिला : दुसरा भाग

हा दुसरा भाग आहे.
पहिला भाग तुम्ही आधीच वाचला आहे. तो साडेचारशे कोटी वर्षांपूर्वी सुरू झाला आणि ज्या क्षणी तुमची नजर या ओळीवर पडली, त्या क्षणी संपला.
तुम्हाला तो आठवत नाही.
कारण तो तुम्ही वाचला नाहीत.
तो तुम्ही होतात.

◆ ◆ ◆

धागा पहिला : शब्द

“आरंभी शब्द होता, आणि शब्द देवाजवळ होता.” — बायबल, योहान १:१
“ॐ हे अक्षर म्हणजेच हे सर्व.” — माण्डूक्य उपनिषद, १
“मी वाऱ्यासारखी वाहते, सर्व भुवनांना धरून.” — वाणीचे वचन, ऋग्वेद १०.१२५.८
“आम्हा घरी धन शब्दांचीच रत्ने.” — संत तुकाराम

जगातल्या अनेक परंपरा सृष्टीची सुरुवात एका नादापासून, एका शब्दापासून सांगतात. कथा तिथूनच सुरू होते.

◆ ◆ ◆

भूतकाळ · सुमारे नऊ लाख तीस हजार वर्षांपूर्वी
आफ्रिकेतील एका आटत चाललेल्या सरोवराकाठी

त्या वर्षी पाऊस आलाच नाही. त्याच्या आधीच्या वर्षीही नाही.

सरोवर आकसत आकसत एका डबक्याएवढे झाले होते. काठावरची माती भेगाळली होती, आणि त्या भेगांमध्ये मेलेल्या माशांचे पांढरे सांगाडे अडकले होते. टोळीत आता फक्त अकरा जण उरले होते. मागच्या पावसाळ्यात तीस होते.

ती सर्वात लहान नव्हती, सर्वात मोठीही नव्हती. तिला नाव नव्हते, कारण नावे अजून जन्माला आली नव्हती. पण तिच्याकडे एक गोष्ट होती, जी टोळीतल्या इतरांकडे नव्हती. ती आकाशाकडे पाहत बसायची. शिकार शोधण्यासाठी नाही. पाऊस शोधण्यासाठीही नाही. फक्त पाहण्यासाठी.

त्या रात्री आग मंदावली होती. बाकीचे झोपले होते, एकमेकांना बिलगून, उबेसाठी. ती डबक्याच्या काठी बसली होती. पाणी स्थिर होते. आणि त्या स्थिर पाण्यात आकाश उतरले होते. तारे. आणि ताऱ्यांच्या मधोमध एक चेहरा.

तिचा चेहरा. पण तिला ते माहीत नव्हते. तिने आजवर पाण्यात असंख्य वेळा पाहिले होते, पण आज पहिल्यांदा तिला वाटले, त्या पाण्यातून कुणीतरी परत पाहत आहे.

आणि मग तिच्या छातीत काहीतरी गुणगुणू लागले. आवाज नव्हता. कंप होता. जणू तिच्या हाडांमधून एक अतिशय मंद, एकसुरी नाद वाहत होता. तिने आपल्या हृदयाचे ठोके ऐकले, आणि नकळत ते मोजू लागली. मोजणे म्हणजे काय, हे तिला माहीत नव्हते. ती फक्त प्रत्येक ठोक्याबरोबर एक बोट दुमडत होती. दोन्ही हातांची बोटे संपली. पुन्हा सुरू केली. पुन्हा. पुन्हा.

बोटांच्या सात फेऱ्या झाल्या. आठव्या फेरीत दुसरे बोट दुमडले, आणि तो नाद थांबला.

तिने पाण्यात पाहिले. तिचा चेहरा तसाच होता. पण आता तो पाहत नव्हता. ती पाहत होती.

तिने एक धारदार दगड उचलला. जवळच्या एका सपाट, मऊ दगडावर रेषा ओढल्या. सहा लहान उभ्या रेषा. मग त्यांच्या खाली, उलट्या क्रमाने, पुन्हा सहा. आणि दोघांच्या मध्ये एक बिंदू. का, हे तिला कळले नाही. तिच्या हाताला ते करायचेच होते. जणू तो नाद तिच्या बोटांतून बाहेर पडू पाहत होता.

ती पहिली खूण होती. पृथ्वीवर कुणीतरी, कुणासाठीतरी ठेवलेली.

तो दगड कधीच सापडला नाही. आज ज्ञात असलेले सर्वात जुने हेतुपूर्वक कोरलेले रेखाटन जावा बेटावरच्या एका गोड्या पाण्यातल्या शिंपल्यावर आहे. एक नागमोडी रेषा. सुमारे पाच लाख वर्षे जुनी. ती कुणी काढली, का काढली, हे कुणालाच माहीत नाही.

आणि लाखो वर्षांनी, महाराष्ट्रातल्या एका जुन्या वाड्याच्या तळघरात, एका भिंतीवर, वाचणाऱ्यांची एक यादी लिहिली जाणार होती. त्या यादीतली पहिली ओळ अशीच असणार होती. रेषा आणि बिंदू.

क्रमांक एक.

◆ ◆ ◆

वर्तमान · १४ ऑक्टोबर, रात्री २ वाजून १७ मिनिटे
जायंट मीटरवेव्ह रेडिओ टेलिस्कोप, खोडद, जिल्हा पुणे

नारायणगावच्या पलीकडच्या माळरानावर रात्री वारा वेगळ्याच आवाजात वाहतो. दिवसा ज्या तीस महाकाय छत्र्या आकाशाकडे तोंड करून उन्हात चमकत असतात, त्या रात्री काळ्या आभाळाच्या पार्श्वभूमीवर एखाद्या प्राचीन देवळातल्या मूर्तींसारख्या स्तब्ध उभ्या असतात. प्रत्येक छत्रीचा व्यास पंचेचाळीस मीटर. पंचवीस किलोमीटरच्या पट्ट्यात विखुरलेल्या या तीस डोळ्यांना एकत्र जोडले की ते एकाच प्रचंड डोळ्यासारखे बघतात. आकाशाचे ऐकणारे जगातले सर्वात मोठे कान ज्या मोजक्या ठिकाणी आहेत, त्यातले एक इथे, महाराष्ट्राच्या मातीत, उसाच्या शेतांच्या आणि बाजरीच्या रानांच्या मधोमध आहे.

डॉ. ईरा देशपांडे नियंत्रण कक्षाच्या खिडकीपाशी उभी होती. हातातला चहा कधीच थंड झाला होता. चौतीस वर्षांच्या आयुष्यातली अकरा वर्षे तिने आकाशाचा आवाज ऐकण्यात घालवली होती. लोकांना वाटते, रेडिओ खगोलशास्त्रज्ञ दुर्बिणीतून तारे पाहतात. प्रत्यक्षात ते काहीच पाहत नाहीत. ते ऐकतात. आणि आकाश बहुतेक वेळा फक्त कुजबुजते. तप्त वायूची खरखर, मरणाऱ्या ताऱ्यांचा थरथराट, विश्वाच्या जन्मानंतर उरलेल्या उष्णतेची न संपणारी शीळ.

कोकणातल्या देवगडजवळच्या एका लहानशा गावात ईराचे बालपण गेले होते. तिथे रात्री वीज गेली की अंगणात चटई टाकून आजी आणि ती आभाळ बघत पडायच्या. आजी तिला तारे दाखवायची. “ते बघ सप्तर्षी. ती अरुंधती, वसिष्ठांच्या शेजारी लपलेली. ते मृग, आणि त्याच्या मागे लागलेला व्याध.” ईरा विचारायची, “आजी, तारे बोलतात का गं?” आणि आजी हसून म्हणायची, “बोलतात. पण आपल्याला त्यांची भाषा कळत नाही. ज्या दिवशी कळेल, त्या दिवशी आपण त्यांना उत्तर देऊ.”

मोठी झाल्यावर ईराला कळले की आजी चुकीचे बोलत नव्हती. तारे खरोखरच ‘बोलतात’. फक्त त्यांचा आवाज आपल्या कानांना ऐकू येत नाही. घरातला जुना रेडिओ आठवा. त्याचे बटण फिरवले की खरखरीतून अचानक पुणे आकाशवाणी लागते, मग पुढे सरकवले की मुंबई, मग कुठलेतरी परदेशी केंद्र. ती सगळी केंद्रे एकाच वेळी हवेत आपापल्या लहरी सोडत असतात. रेडिओ फक्त एका वेळी एका लहरीशी ‘सूर जुळवतो’. रेडिओ दुर्बीण म्हणजे असाच एक प्रचंड रेडिओ. फक्त ती पुणे-मुंबईऐवजी आकाशगंगा आणि क्वेसार यांच्याशी सूर जुळवते. आणि तिचे स्पीकर म्हणजे संगणकाच्या पडद्यावरच्या वेड्यावाकड्या रेषा.

रेडिओ खगोलशास्त्रज्ञांना रात्र प्रिय असते, पण ताऱ्यांसाठी नव्हे. रेडिओ लहरींना दिवस-रात्र सारखेच. रात्र प्रिय असते, कारण रात्री माणूस झोपतो. त्याचे मोबाईल शांत होतात, कारखाने मंदावतात, गाड्यांच्या इंजिनांची ठिणगी कमी होते. माणसाचा गोंगाट कमी झाला की आकाशाची कुजबुज ऐकू येते. एखाद्या भरगच्च सभागृहात एका कोपऱ्यातून कुणीतरी हळूच हाक मारावी, आणि ती फक्त सभा संपल्यावरच ऐकू यावी, तसे.

त्या रात्री ती एका दूरच्या आकाशगंगेतल्या हायड्रोजन वायूचे निरीक्षण करत होती. हायड्रोजन हा विश्वातला सर्वात साधा अणू. एक प्रोटॉन, एक इलेक्ट्रॉन. पण तो इलेक्ट्रॉन कधीकधी, एका अणूच्या बाबतीत सरासरी एक कोटी वर्षांतून एकदा, आपली फिरण्याची दिशा उलटवतो आणि त्या क्षणी एक अत्यंत क्षीण रेडिओ लहर सोडतो. वारंवारता १४२०.४०५७५ मेगाहर्ट्झ. तरंगलांबी सुमारे एकवीस सेंटीमीटर. संपूर्ण विश्वात सर्वत्र एकसारखी. म्हणूनच शास्त्रज्ञ या वारंवारतेला विश्वाची मातृभाषा म्हणतात. आणि म्हणूनच, गेली सहा दशके, परग्रहवासीयांचा शोध घेणारे लोक याच वारंवारतेवर कान लावून बसले आहेत. कारण तर्क असा आहे की जर कुणाला आपल्याशी बोलायचे असेल, तर तो या एकाच भाषेत बोलेल जी प्रत्येक बुद्धिमान प्राण्याला ठाऊक असणारच.

“ईरा मॅडम,” मागून कबीरचा आवाज आला. आवाजात झोप नव्हती. आवाजात काहीतरी वेगळे होते.

कबीर मुल्ला रात्रपाळीचा अभियंता. सत्तावीस वर्षांचा, चष्मा लावणारा, प्रत्येक गोष्टीवर विनोद करणारा. पण आत्ता तो विनोद करत नव्हता.

“हे बघा.”

पडद्यावर स्पेक्ट्रम होता. एक आडवी, थोडीशी लहरणारी रेषा. नेहमीसारखी. आणि त्या रेषेच्या एका टोकाला, बरोबर १४२०.४०५७५ मेगाहर्ट्झवर, एक सुईसारखा उभा काटा.

ईराने चहाचा कप टेबलावर ठेवला. तो थोडासा सांडला. तिने लक्ष दिले नाही.

“बँडविड्थ?”

“दहा हर्ट्झपेक्षा कमी.”

ईराच्या पाठीतून एक थंड शिरशिरी गेली. निसर्गात जे काही आवाज करते, ते पसरट आवाज करते. वायूचे ढग, तारे, आकाशगंगा, सगळे हजारो हर्ट्झ रुंदीचे संकेत देतात, कारण त्यांच्यातले कोट्यवधी अणू वेगवेगळ्या वेगाने हलत असतात. दहा हर्ट्झपेक्षा अरुंद संकेत निसर्ग तयार करत नाही. असा संकेत फक्त एकच गोष्ट तयार करते.

यंत्र.

“आपल्या इथलाच असेल,” ईरा म्हणाली. स्वतःला समजावत. “मोबाईल टॉवर. उपग्रह. कुणाचा तरी वायरलेस कॅमेरा.”

“मॅडम, ही वारंवारता आंतरराष्ट्रीय करारानुसार संरक्षित आहे. जगात कुणालाही इथे प्रक्षेपण करायला परवानगी नाही. आणि बघा.”

त्याने दुसरा आलेख उघडला. संकेताची तीव्रता विरुद्ध वेळ. शून्यातून हळूहळू वर चढणारी, शिखर गाठणारी आणि पुन्हा हळूहळू शून्यात विरघळणारी एक घंटेसारखी वक्ररेषा.

“कालावधी?”

कबीरने आवंढा गिळला. “बहात्तर सेकंद.”

◆ ◆ ◆

बहात्तर सेकंद.

ईराला तो आकडा कुठून आला हे सांगायची गरज नव्हती. जगातल्या प्रत्येक रेडिओ खगोलशास्त्रज्ञाला तो आकडा माहीत आहे, जसा प्रत्येक गिर्यारोहकाला एव्हरेस्टची उंची माहीत असते.

१५ ऑगस्ट १९७७. अमेरिकेतल्या ओहायो राज्यात ‘बिग इयर’ नावाची एक रेडिओ दुर्बीण होती. ती हलत नसे. पृथ्वी फिरत असे आणि आकाशाचा एक एक पट्टा तिच्या नजरेसमोरून सरकत जात असे. आकाशातला कोणताही एक बिंदू तिच्या नजरेच्या टप्प्यात साधारण बहात्तर सेकंद राही. त्या रात्री, हायड्रोजनच्या वारंवारतेजवळ, एक अरुंद, प्रचंड तीव्र संकेत आला. बरोबर बहात्तर सेकंद. काही दिवसांनी जेरी एहमन नावाच्या खगोलशास्त्रज्ञाने संगणकाच्या छापील कागदावर त्या संकेताभोवती लाल पेनाने वर्तुळ काढले आणि शेजारी एकच शब्द लिहिला.

Wow!

तो संकेत पुन्हा कधीच आला नाही. दशके उलटली. शेकडो वेळा त्या दिशेला कान लावले गेले. काहीही नाही. काहींनी धूमकेतूंचे नाव घेतले, काहींनी पृथ्वीवरच्या प्रक्षेपणाचे. २०२४ साली अरेसिबोच्या जुन्या नोंदी तपासणाऱ्या एका संशोधक गटाने सुचवले की मॅग्नेटारसारख्या एखाद्या मृत ताऱ्याच्या प्रखर उद्रेकाने दूरचा, थंड हायड्रोजनचा ढग क्षणभर उजळून निघाला असावा. ते स्पष्टीकरण आकर्षक आहे, पण अजून सिद्ध झालेले नाही. आजही तो कागद, त्या लाल वर्तुळासह, विज्ञानाच्या इतिहासातल्या सर्वात मोठ्या प्रश्नचिन्हासारखा उभा आहे.

पण बिग इयरच्या बहात्तर सेकंदांचे एक साधे कारण होते. दुर्बीण स्थिर होती, पृथ्वी फिरत होती. स्रोत नजरेत आला आणि गेला.

जीएमआरटी स्थिर नाही. ती लक्ष्याचा पाठलाग करते. पृथ्वी फिरली तरी तिच्या तीसही छत्र्या हळूहळू वळत आकाशातल्या त्याच बिंदूवर नजर रोखून ठेवतात.

म्हणजे इथे बहात्तर सेकंदांचे कारण दुर्बीण नव्हती.

म्हणजे तो स्रोत स्वतःच बहात्तर सेकंद चालू झाला आणि स्वतःच बंद झाला.

कुणीतरी, कुठेतरी, जाणूनबुजून, बरोबर बहात्तर सेकंद बोलले होते.

कबीरने आणखी एक गोष्ट दाखवली. जीएमआरटीची सगळी घड्याळे उपग्रहांच्या अणुघड्याळांशी जुळवलेली असतात. एका सेकंदाच्या अब्जांश भागापर्यंत अचूक. कारण तीस छत्र्यांनी एकाच क्षणी ऐकलेले आवाज एकत्र जोडायचे असतील, तर प्रत्येकीचे घड्याळ एकमेकांशी तंतोतंत जुळलेले हवे. आणि त्या घड्याळांनुसार संकेत सुरू झाला होता रात्री दोन वाजून सतरा मिनिटे शून्य सेकंदाला. शून्य पूर्णांक शून्य शून्य शून्य. एक हजारांश सेकंदाचाही फरक नाही.

“निसर्ग असा वेळ पाळत नाही, मॅडम,” कबीर म्हणाला. “निसर्ग कधीच गोल आकड्यावर सुरू होत नाही. ही वेळ कुणीतरी निवडलेली आहे. आपल्या घड्याळानुसार.”

ईराच्या मनात एक विचित्र प्रश्न आला, आणि तिने तो लगेच बाजूला ढकलला. आपल्या घड्याळानुसार? म्हणजे पाठवणाऱ्याला आपले घड्याळ माहीत आहे?

◆ ◆ ◆

“दिशा?” ईराचा आवाज कोरडा पडला होता.

कबीरने उत्तर दिले नाही. तो पडद्याकडे पाहत होता. त्याच्या कपाळावर, ऑक्टोबरच्या त्या थंड रात्री, घामाचे बारीक थेंब होते.

“कबीर. दिशा.”

“मॅडम, मी तीन वेळा तपासले. ते आपल्या लक्ष्याकडून आलेले नाही. ते आकाशातून आलेलेच नाही.”

“म्हणजे?”

त्याने एक नकाशा उघडला. तीस छत्र्या. पंचवीस किलोमीटरमध्ये पसरलेल्या. प्रत्येक छत्रीपर्यंत संकेत पोहोचायला लागलेल्या वेळेतला सूक्ष्म फरक, एका सेकंदाच्या अब्जांशाच्या पातळीवर मोजलेला. जेव्हा स्रोत अतिशय दूर असतो, ताऱ्यांइतका दूर, तेव्हा त्याच्याकडून येणाऱ्या लहरी एखाद्या सपाट भिंतीसारख्या येतात. पण जर स्रोत जवळ असेल, तर लहरी वक्र असतात, तळ्यात दगड टाकल्यावर उठणाऱ्या वर्तुळांसारख्या. पंचवीस किलोमीटर रुंद डोळा ती वक्रता ओळखू शकतो. गणित सोपे आहे: डोळ्याच्या रुंदीचा वर्ग, त्याची दुप्पट, भागिले तरंगलांबी. पंचवीस किलोमीटर आणि एकवीस सेंटीमीटर घातले की उत्तर येते सुमारे साठ लाख किलोमीटर. त्यापेक्षा जवळचा कोणताही स्रोत असेल, तर जीएमआरटी लहरींच्या वक्रतेवरून त्याचे अंतर मोजू शकते.

“अंतर,” कबीर हळूच म्हणाला, “सुमारे पावणेतीनशे किलोमीटर.”

ईरा हसली. ते हसणे तिच्या स्वतःच्याच कानाला विचित्र वाटले.

“मग तो एखादा कमी उंचीवरचा उपग्रह आहे. नाहीतर विमान.”

“उंची उणे.”

“काय?”

“मॅडम, स्रोत क्षितिजाच्या खाली आहे. उणे सव्वा अंश. दिगंश एकोणसत्तर अंश. पूर्व-ईशान्य.”

ईराने डोके हलवले. पृथ्वी गोल आहे. पावणेतीनशे किलोमीटर दूर असलेली कोणतीही गोष्ट, जर ती जमिनीवर असेल, तर पृथ्वीच्या फुगवट्यामुळे इथून सुमारे सहा किलोमीटर खाली असते. ती दिसत नाही. आणि एकवीस सेंटीमीटरची रेडिओ लहर डोंगर, खडक, बेसॉल्टचे शेकडो मीटर जाड थर भेदून जाऊ शकत नाही. भौतिकशास्त्र स्पष्ट आहे. तो संकेत इथे पोहोचणे शक्यच नाही.

ईराच्या मनात एक यादी उलगडली. संपूर्ण पृथ्वी आरपार भेदून जाऊ शकणारे संदेशवाहक विज्ञानाला फक्त दोनच माहीत आहेत. पहिले, न्यूट्रिनो. इतके भुतासारखे कण, की सूर्यातून आलेले सुमारे साठ अब्ज न्यूट्रिनो दर सेकंदाला तुमच्या अंगठ्याच्या नखातून आरपार जातात, आणि तुम्हाला कळतही नाही. दुसरे, गुरुत्वीय लहरी. अवकाश-काळाच्या वस्त्रावर उमटणारे तरंग, जे २०१५ साली पहिल्यांदा पकडले गेले. एक अब्जाहून अधिक प्रकाशवर्षे दूर टक्कर झालेल्या दोन कृष्णविवरांचा तो थरकाप होता.

पण रेडिओ दुर्बीण या दोघांपैकी काहीच ऐकू शकत नाही. तिचे कान फक्त प्रकाशाच्या भावंडांसाठी, विद्युतचुंबकीय लहरींसाठी, घडवलेले आहेत. म्हणजे जे आले, ते यांपैकी काहीच नव्हते. किंवा ते असे काहीतरी होते, ज्याचे नाव अजून कुठल्याही पाठ्यपुस्तकात नाही.

“थांब,” ती म्हणाली. शास्त्रज्ञाचे मन भीतीच्या आधी शंका घेते, आणि शंकेच्या आधी पर्याय शोधते. “कधीकधी हवेचे थर आरशासारखे वागतात. गरम हवेच्या थराखाली थंड हवा अडकली की रेडिओ लहरी त्या थरांमध्ये उसळत उसळत क्षितिजापलीकडे जातात. उन्हाळ्यात रस्त्यावर पाणी दिसते ना, मृगजळ? तसेच. रेडिओचे मृगजळ.”

कबीरने मान हलवली. तो आता स्वतःचा विनोदी स्वभाव विसरून पूर्ण अभियंता झाला होता. “मी तेही तपासले, मॅडम. तसे असते तर लहरी वरून, हवेतून वाकून आल्या असत्या. त्यांची दिशा क्षितिजाच्या वर किंचित असती. आणि त्यांचा आकार विस्कटलेला असता, जसे मृगजळात झाड थरथरत दिसते. हा संकेत विस्कटलेला नाही. तो इतका स्वच्छ आहे जसा प्रयोगशाळेत यंत्राने तयार केला असावा. आणि तो खालून आला आहे. जमिनीच्या आतून. जणू पृथ्वी स्वतः पारदर्शक काच असावी आणि त्या काचेपलीकडून कुणीतरी आपल्याकडे टॉर्च रोखून धरला असावा.”

“मग उपकरणातला दोष.”

“तीस छत्र्या, मॅडम. तीस वेगवेगळे ग्राहक, तीस वेगवेगळ्या केबल्स. सगळ्यांमध्ये एकाच वेळी, एकाच सूक्ष्म फरकाने एकच दोष? त्याची शक्यता लॉटरी सलग तीस वेळा लागण्याइतकी आहे.”

ईरा गप्प झाली. तिच्या गुरूंनी, साठे सरांनी, तिला एक गोष्ट शिकवली होती: “जेव्हा सगळे सोपे पर्याय संपतात, तेव्हा उरलेला पर्याय कितीही अवघड असला तरी तो खरा असण्याची शक्यता वाढते. पण त्याचा अर्थ तो खरा आहे असा नाही. त्याचा अर्थ फक्त एवढाच, की आता तुला अधिक काळजीपूर्वक पाहायला हवे.”

आणि तरीही, सगळ्या तर्कांना धुडकावून, तो पोहोचला होता. तीसही छत्र्यांमध्ये. एकाच वेळी. एकाच वक्रतेने.

“एकोणसत्तर अंशांवर, पावणेतीनशे किलोमीटर,” ईरा पुटपुटली. तिच्या डोक्यात महाराष्ट्राचा नकाशा उलगडला. खोडदपासून पूर्व-ईशान्येला. अहिल्यानगरच्या उत्तरेकडून. गोदावरीच्या काठचे पैठण ओलांडून. जालन्याच्या दक्षिणेकडून. बुलढाणा जिल्हा.

तिचे हात थंड पडले.

कबीरने नकाशावर रेषा ओढली. ती रेषा एका लहानशा वर्तुळाकार ठिपक्यावर जाऊन थांबली. उपग्रह चित्रात तो ठिपका हिरव्या जंगलाने वेढलेल्या एका खोल वाडग्यासारखा दिसत होता, आणि वाडग्याच्या तळाशी पाणी.

लोणार.

◆ ◆ ◆

तीन वर्षांपूर्वीची गोष्ट.

प्रा. विनायक साठे. ईराचे पीएच.डी.चे मार्गदर्शक. मूळचे जनुकशास्त्रज्ञ. पुढे खगोलजीवशास्त्राकडे वळलेले. पृथ्वीवर जीव कसा आला आणि तो इतरत्र कुठे असू शकेल, हा प्रश्न त्यांनी आयुष्यभर उराशी बाळगला होता. शिष्य त्यांना ‘सर’ म्हणत आणि मागे ‘वेडा ऋषी’. कारण ते वर्गात फळ्यावर फक्त सहा अक्षरे लिहायचे आणि अर्धा तास त्या अक्षरांकडे बघत बोलत राहायचे.

TTAGGG

ईराला ते दिवस स्पष्ट आठवत होते. पुणे विद्यापीठातला तो जुना वर्ग. खडूची धूळ. खिडकीतून येणारा गुलमोहराचा लाल प्रकाश.

“ही सहा अक्षरे,” साठे सर म्हणायचे, “तुमच्या शरीरातल्या जवळपास प्रत्येक पेशीत, प्रत्येक गुणसूत्राच्या दोन्ही टोकांवर, हजारो वेळा पुन्हा पुन्हा लिहिलेली आहेत. T, T, A, G, G, G. पुन्हा T, T, A, G, G, G. याला टेलोमियर म्हणतात. बुटाच्या लेसच्या टोकाला जसे प्लास्टिकचे टोपण असते, तसे. ते नसेल तर लेस उसवते. हे नसेल तर गुणसूत्र उसवते. आणि प्रत्येक वेळी पेशी विभागते, तेव्हा हे टोपण थोडेसे झिजते. थोडेसे. थोडेसे. आणि एक दिवस संपते.”

मग ते वर्गाकडे वळायचे. चष्म्याच्या वरून पाहायचे.

“म्हणजे ही सहा अक्षरे काय सांगतात, सांगा बरं?”

कुणीच उत्तर द्यायचे नाही.

“ती सांगतात, शेवट. प्रत्येक गुणसूत्राच्या टोकावर निसर्गाने लिहून ठेवले आहे, इथे वाक्य संपते. तुम्ही आयुष्यभर तुमच्या प्रत्येक पेशीत तुमचा स्वतःचा शेवट घेऊन फिरता. आणि त्याची भाषा आहे TTAGGG.”

तीन वर्षांपूर्वी, एका पावसाळी संध्याकाळी, साठे सरांनी विद्यापीठातून दीर्घ रजा घेतली. कुणाला काहीच सांगितले नाही. जाण्यापूर्वी त्यांनी ईराला एक पोस्टकार्ड पाठवले. पोस्टकार्ड. या जमान्यात. पिवळसर कागद, निळी शाई, त्यांचे ते तिरपे, घाईघाईचे अक्षर.

ईरा,
जर कधी आकाशातून TTAGGG आलं, तर लोणारला ये.
आणि आरशात पाहू नकोस.
वि. सा.
आणि अगदी तळाशी, स्वाक्षरीच्या खाली, उजव्या कोपऱ्यात, एवढ्याशा अक्षरात, जणू लिहिणाऱ्यालाच ते कुणी वाचावे असे वाटत नव्हते:

१/७ — जो
ईरा तेव्हा हसली होती. सरांचा आणखी एक गूढ विनोद, असे तिला वाटले होते. ‘एक सप्तमांश’? ‘जो’? जो काय? कोण? सर वर्गातही अशी अर्धवट वाक्ये फळ्यावर लिहून सोडून द्यायचे आणि म्हणायचे, “बाकीचे वाक्य तुम्ही पूर्ण करा. पुढच्या तासाला.” आणि पुढचा तास कधीच आला नाही. तिने ते पोस्टकार्ड कुठल्यातरी पुस्तकात ठेवून दिले. कोणत्या पुस्तकात, हे तिला आज आठवत नव्हते. आणि आज, पहिल्यांदाच, ते न आठवणे तिला एखाद्या हरवलेल्या चावीसारखे टोचू लागले.

दोन आठवड्यांनी बातमी आली. लोणार सरोवराच्या काठी एका भाड्याच्या जुन्या वाड्यात राहणारे पुण्याचे एक ज्येष्ठ प्राध्यापक बेपत्ता. पोलिसांनी सरोवरात शोध घेतला. जंगलात शोध घेतला. काहीही सापडले नाही. ना मृतदेह. ना कपडे. ना चपला. त्यांचा मोबाईल वाड्यातल्या टेबलावर व्यवस्थित ठेवलेला होता, बंद करून.

एक गोष्ट मात्र स्थानिक वृत्तपत्रात छापून आली होती, आणि ती वाचून ईराला त्या रात्री झोप लागली नव्हती.

वाड्यातले सगळे आरसे काळ्या कापडाने झाकलेले होते.

◆ ◆ ◆

“कबीर.” ईराचा आवाज आता थरथरत होता आणि तिने तो थरथराट लपवण्याचा प्रयत्नही केला नाही. “संकेताचा कच्चा डेटा मला दे. मॉड्युलेशन बघायचे आहे.”

बहात्तर सेकंदांचा तो संकेत सपाट नव्हता. बिग इयरच्या संकेतासारखा फक्त वर चढून खाली उतरणारा नव्हता. त्याच्या तीव्रतेत अतिशय वेगवान, अतिशय नियमित चढउतार होते. जणू एखादा माणूस एकाच सुरात, पण शब्द बदलत बोलत होता.

कबीरने तो डेटा तोडला. तीव्रतेच्या पातळ्या मोजल्या. चार पातळ्या. फक्त चार. कधी एक, कधी दोन, कधी तीन, कधी चार. मधले काहीच नाही.

“चार पातळ्या म्हणजे प्रत्येक बदलात दोन बिट्स,” कबीर पुटपुटला, जणू स्वतःशीच बोलत होता. “दर सेकंदाला किती बदल… एकोणीस पूर्णांक पाच. म्हणजे दर सेकंदाला एकोणचाळीस बिट्स. बहात्तर सेकंद गुणिले एकोणचाळीस… दोन हजार आठशे आठ बिट्स. दोन बिट्सचे एक चिन्ह म्हणजे…”

“चौदाशे चार चिन्हे,” ईराने वाक्य पूर्ण केले. तिला आकडेमोड करायची गरज नव्हती. तिचे लक्ष आकड्यांवर नव्हते. तिचे लक्ष त्या “चार” या आकड्यावर अडकले होते.

चार पातळ्या. चार चिन्हे.

पृथ्वीवरच्या प्रत्येक सजीवाची, प्रत्येक जीवाणूची, प्रत्येक झाडाची, प्रत्येक माणसाची संपूर्ण माहिती फक्त चार अक्षरांत लिहिलेली आहे. A, C, G, T.

“कबीर,” ती म्हणाली, “पहिली पातळी A, दुसरी C, तिसरी G, चौथी T. उलगड.”

कबीरने एक छोटा प्रोग्रॅम लिहिला. पडद्यावर अक्षरे उमटू लागली.

TTAGGGTTAGGGTTAGGGTTAGGGTTAGGGTTAGGG…

ईरा मागे सरकली. खुर्चीचा पाय फरशीवर घासून कर्कश आवाज झाला. नियंत्रण कक्षातल्या पंख्याचा आवाज अचानक खूप मोठा वाटू लागला.

“मॅडम? हे काय आहे?”

ईरा बोलली नाही. ती पडद्याकडे पाहत राहिली. अक्षरे सरकत होती. TTAGGG. TTAGGG. TTAGGG. एकशे सतरा वेळा. तिने मोजले. मोजण्याची गरज नव्हती, पण ती मोजत राहिली, कारण मोजण्याने मन कशावर तरी स्थिर राहत होते.

एकशे सतरा वेळा TTAGGG.

आणि मग, अगदी मध्यावर, अचानक, संकेत उलटला.

CCCTAACCCTAACCCTAACCCTAA…

पुन्हा एकशे सतरा वेळा.

एकशे सतरा अधिक एकशे सतरा, प्रत्येकी सहा अक्षरे. चौदाशे चार. एकही अक्षर जास्त नाही. एकही कमी नाही.

ईराला साठे सरांचा फळा आठवला. त्या फळ्यावर एक दिवस, नेहमीच्या TTAGGG च्या शेजारी, त्यांनी त्याचेच उलटे प्रतिबिंब लिहिले होते. CCCTAA. डीएनएच्या जोडधाग्यावर उलट्या दिशेने वाचले की TTAGGG असेच दिसते. आणि दोघांच्या मध्ये त्यांनी एक उभी रेघ ओढली होती.

“याला काय म्हणतात माहीत आहे?” ते तेव्हा म्हणाले होते. आवाज खाली गेला होता, जणू ते एखादे गुपित सांगत होते. “जेव्हा एका गुणसूत्राचा शेवट दुसऱ्या गुणसूत्राच्या शेवटाला समोरासमोर येऊन चिकटतो. दोन शेवट एकमेकांना भिडतात. आणि त्यातून एक नवीन सुरुवात होते.”

त्या दिवशी ईराने विचारले होते, “असे कुठे घडले आहे, सर?”

आणि साठे सर बराच वेळ गप्प राहिले होते. मग त्यांनी खडू खाली ठेवला. हात झटकले. आणि खिडकीबाहेर पाहत म्हणाले होते,

“आपल्यात, ईरा. ते आपल्यात घडले आहे.”

◆ ◆ ◆

“मॅडम.” कबीरचा आवाज तिला भूतकाळातून परत ओढून आणत होता. “मला जीवशास्त्र कळत नाही. शाळेत मृत बेडूक फाडायचा होता तेव्हा मी आजारी पडलो होतो. पण हे… हे काय आहे?”

ईराने एक दीर्घ श्वास घेतला. शिकवणे हे तिच्यासाठी नेहमी भीतीवरचे औषध होते. एखादी गोष्ट दुसऱ्याला समजावून सांगू लागले की ती आपल्यालाच हळूहळू समजू लागते.

“कबीर, तुझ्या शरीरात सुमारे तीस-पस्तीस लाख कोटी पेशी आहेत. प्रत्येक पेशीच्या मध्यभागी एक केंद्रक असते, आणि त्यात एक पुस्तक असते. त्या पुस्तकाची सेहेचाळीस प्रकरणे आहेत. त्यांना गुणसूत्रे म्हणतात. आणि हे पुस्तक फक्त चार अक्षरांत लिहिलेले आहे. A, C, G, T. तुझ्या डोळ्यांचा रंग, तुझ्या नाकाचा आकार, तुला चष्मा का लागला, तू घाबरलास की घाम का येतो, सगळे त्या चार अक्षरांच्या क्रमात लिहिलेले आहे.”

“आणि ही सहा अक्षरे?”

“प्रत्येक प्रकरणाच्या शेवटी पुस्तक बांधणारा जसा एखादा कोरा कागद जोडतो, जेणेकरून पानांच्या कडा फाटू नयेत, तसे प्रत्येक गुणसूत्राच्या टोकावर ही सहा अक्षरे हजारो वेळा पुन्हा पुन्हा लिहिलेली असतात. TTAGGG. त्यांना काही अर्थ नसतो. ती कोणतीही गोष्ट सांगत नाहीत. ती फक्त संरक्षण करतात. आणि ही सहा अक्षरे फक्त माणसात नाहीत. ती जवळपास प्रत्येक पृष्ठवंशी प्राण्यात आहेत. माशात, बेडकात, सापात, पक्ष्यात, वाघात. कोट्यवधी वर्षांपासून. बदललेली नाहीत.”

कबीर पडद्याकडे पाहत राहिला. “म्हणजे… जो कोणी हे पाठवतोय, त्याला माहीत आहे की आपले शरीर कसे लिहिले आहे.”

“नाही, कबीर.” ईराचा आवाज कुजबुजल्यासारखा झाला. “त्याहूनही भयंकर. त्याने आपल्याला पुस्तकातले काहीच पाठवले नाही. ना डोळ्यांचा रंग, ना हृदयाची रचना, ना मेंदूचा नकाशा. त्याने फक्त पानांच्या कडा पाठवल्या आहेत. शेवट. आणि शेवटाचे प्रतिबिंब. जणू तो म्हणतोय, मला तुमच्या गोष्टीत रस नाही. मला फक्त एवढे माहीत आहे की तुमची गोष्ट कुठे संपते.”

नियंत्रण कक्षाच्या भिंतीवरचे घड्याळ टिकटिकत होते. एरवी त्याचा आवाज कधीच ऐकू येत नसे.

◆ ◆ ◆

पहाटेचे तीन वाजले होते.

कबीरने डेटाच्या प्रती तीन वेगवेगळ्या सर्व्हरवर ठेवल्या. नियमाप्रमाणे, असा कोणताही संशयास्पद संकेत आला की त्याची पडताळणी होते, जगातल्या इतर दुर्बिणींना कळवले जाते, आणि मगच कुठे काही बोलले जाते. विज्ञानाची हीच ताकद आहे. एका माणसाच्या डोळ्यांवर ते विश्वास ठेवत नाही.

“मॅडम, मी उद्या सकाळी डायरेक्टर सरांना…”

ईराचा फोन वाजला.

कंपन. एकदा. संदेश.

तिने स्क्रीनकडे पाहिले. आणि तिच्या चेहऱ्यावरचा रंग असा उडाला की कबीर खुर्चीतून अर्धवट उठला.

संदेश पाठवणाऱ्याचे नाव स्क्रीनवर होते. गेल्या तीन वर्षांत ते नाव तिने फोनमधून काढून टाकले नव्हते. तिला ते जमले नव्हते.

साठे सर

तो नंबर तीन वर्षांपासून बंद होता. दूरसंचार कंपनीने तो बंद केल्याचे तिला स्वतः माहीत होते, कारण पोलीस तपासात तिनेच तो तपासायला सांगितला होता.

संदेशात फक्त दोन ओळी होत्या.

दुसरा भाग सुरू झाला आहे.
पहिला वाचायचा प्रयत्न करू नकोस. तो तू आहेस.
ईराने फोन टेबलावर ठेवला. स्क्रीन खाली करून. मग काही क्षणांनी तिने तो पुन्हा उचलला, कारण स्क्रीन खाली केल्यावर फोनची काळी, चकचकीत पाठ वर आली होती. आणि त्या काळ्या काचेत, नियंत्रण कक्षाच्या पांढऱ्या दिव्यांखाली, तिला तिचा स्वतःचा चेहरा दिसला होता.

अर्धवट. अंधुक. पण दिसला होता.

आणि आरशात पाहू नकोस.

तिने थरथरत्या बोटांनी तो नंबर परत लावला. कानाला फोन लावला. एक क्षण शांतता. मग दूरसंचार कंपनीचा तो परिचित, यंत्रासारखा, स्त्रीचा आवाज: “आपण डायल केलेला क्रमांक अस्तित्वात नाही. कृपया क्रमांक तपासून पुन्हा प्रयत्न करा.” मग तेच हिंदीत. मग इंग्रजीत.

आणि मग फोन कट झाला नाही.

रेषा चालू राहिली. पलीकडे शांतता. पण ती शांतता रिकामी नव्हती. जुन्या घरातल्या बंद खोलीची शांतता असते तशी. जिथे कुणी नाही हे माहीत असूनही आत पाऊल टाकताना मान आपोआप खाली जाते. ईराने कान दाबून ऐकले. आणि तिला ऐकू आले. एक श्वास. खूप हळू. खूप लांब. जणू कुणीतरी एखाद्या प्रचंड, खोल विहिरीच्या तळाशी उभे राहून वर पाहत श्वास घेत होते.

तिने घड्याळाकडे पाहिले. रेषा चालू होऊन किती वेळ झाला, हे दाखवणारे आकडे फोनच्या पडद्यावर सरकत होते. एक मिनिट दहा सेकंद. अकरा. बारा.

बहात्तराव्या सेकंदाला रेषा तुटली.

ईराने फोनकडे पाहिले. कॉल लॉगमध्ये त्या नंबरवर केलेला कॉल दिसत नव्हता. फक्त आलेला संदेश होता. आणि संदेशाची वेळ: ०२:१७. संकेत आला त्याच मिनिटाची. पण तो संदेश तिच्या फोनवर आत्ता, पहाटे तीनला, उमटला होता. पाऊण तास तो कुठे होता, हे कुणालाच सांगता आले नसते.

“मॅडम, काय झालं? कुणाचा मेसेज?”

ईराने उत्तर दिले नाही. तिने खुर्चीवरचे जॅकेट उचलले. गाडीची चावी शोधली.

“मॅडम, पहाटेचे तीन वाजलेत. कुठे निघालात?”

दारापाशी ती थांबली. मागे वळली नाही. बाहेर माळरानावर तीसही छत्र्या अंधारात उभ्या होत्या. वाऱ्याचा आवाज थांबला होता. आणि ईराला, क्षणभर, अगदी क्षणभर, असे वाटले की त्या छत्र्या आता आकाशाकडे पाहत नाहीयेत.

त्या तिच्याकडे पाहत आहेत.

“कबीर,” ती म्हणाली, “उद्या रात्री दोन वाजून सतरा मिनिटांनी पुन्हा त्याच दिशेला कान लाव.”

“तो पुन्हा येईल असे वाटते तुम्हाला?”

ईरा काही क्षण गप्प राहिली.

“तो पुन्हा येईल,” ती म्हणाली. “प्रश्न हा नाही की तो येईल की नाही. प्रश्न हा आहे की तो आपल्याला काय वाचायला लावतोय.”

दार बंद झाले.

कबीर एकटा उरला. बाहेर ईराच्या गाडीचा आवाज दूर दूर जात विरला. मग माळरानावरची ती जुनी, ओळखीची शांतता परत आली. रातकिड्यांची किरकिर. दूर कुठेतरी एखाद्या शेतातल्या पंपाचा मंद धडधडाट. कबीरला लहानपणी रत्नागिरीत समुद्रकाठी रात्री होड्या परतताना ऐकू येणारा आवाज आठवला. त्याचे वडील म्हणायचे, “रात्री समुद्र ऐकायचा असतो, बघायचा नसतो. बघायला गेलास तर तो तुला बघतो.” कबीर तेव्हा हसायचा. आज त्याला ते वाक्य आठवले आणि त्याने पाठ ताठ केली.

पडद्यावर अजूनही ती अक्षरे सरकत होती. TTAGGG. CCCTAA. शेवट आणि त्याचे प्रतिबिंब. समोरासमोर.

त्याने डोळे चोळले. मॉनिटर बंद केला.

आणि मॉनिटरच्या काळ्या पडद्यात त्याला स्वतःचा चेहरा दिसला.

त्याच्या मागे, नियंत्रण कक्षाच्या रिकाम्या खुर्चीवर, कुणीतरी बसले होते.

कबीर गर्रकन मागे वळला.

खुर्ची रिकामी होती.

तो पुन्हा पडद्याकडे वळला.

पडद्यात खुर्ची रिकामी होती.

पण आता त्याचा स्वतःचा चेहरा पडद्यात नव्हता.

◆ ◆ ◆

भविष्यकाळ · सुमारे शंभर वर्षांनंतर
पुणे

मीराला ती कथा अपघाताने सापडली.

शाळेच्या प्रकल्पासाठी तिला ‘एकविसाव्या शतकातले मराठी डिजिटल साहित्य’ या विषयावर दहा पाने लिहायची होती. महाराष्ट्र राज्य संग्रहालयाच्या डिजिटल अभिलेखागारात लाखो जुनी संकेतस्थळे जतन केलेली होती. बहुतेक मृत. दुवे तुटलेले. चित्रे गायब. शंभर वर्षांपूर्वीचे इंटरनेट हे एखाद्या पडक्या वाड्यासारखे होते: खोल्या होत्या, पण त्यांत राहणारे कुणीच नव्हते.

एका नावाशिवायच्या ब्लॉगवर तिची नजर थांबली. वर फक्त एक ओळ: कृपया भाग क्रमानेच वाचा. पहिल्यापासून शेवटपर्यंत.

तेरा वर्षांच्या मीराला कुणी काहीही ‘क्रमानेच’ करायला सांगितले की ती उलटे करायची. तिने थेट शेवटचा भाग उघडला.

ती तो वाचू शकली. शब्द मराठी होते. वाक्ये सरळ होती. पण तिला काहीच कळले नाही. सहा अक्षरे. एकशे सतरा. बाराशे ऐंशीवी ओळ. कुणाची ओळ? कसली अक्षरे? एका वाक्याचे सहा शब्द छापलेलेच नव्हते, फक्त ठिपके होते. जणू कुणीतरी पानावरून अक्षरे खरवडून काढली होती.

तिला राग आला. मग अस्वस्थ वाटले. आणि मग, का कुणास ठाऊक, भीती वाटली. एखाद्या खोलीत शिरल्यावर आत्ताच कुणीतरी तिथून उठून गेल्यासारखी उबदार खुर्ची लागते, तशी.

तिने पहिला भाग उघडला. ‘हा दुसरा भाग आहे.’

ती वाचू लागली. आणि तिच्या लक्षात आले नाही की खिडकीबाहेरचे ऊन कधी सरले. तिच्या खोलीतला दिवा आपोआप लागला. पण तिने मान वर केली नाही.

पहिला भाग संपल्यावर तिने डोळे चोळले. पडद्याच्या काचेत, मजकुराच्या मागे, तिला तिचा स्वतःचा चेहरा दिसला. फिकट. पारदर्शक. जणू अक्षरांच्या पलीकडे उभा.

आणि त्या चेहऱ्याच्या मागे, खूप मागे, आणखी एक चेहरा. खाली झुकलेला. तोही वाचत होता.

मीराने गर्रकन मागे वळून पाहिले. खोली रिकामी होती.

तिने पुढचा भाग उघडला.

◆ ◆ ◆

भाग पहिला समाप्त.
तुम्ही आत्ता जो वाचलात तो दुसरा भाग होता.
पुढचा भाग तिसरा नाही.
पुढचा भाग लोणार आहे.
सात दारे आहेत. पहिले तुमच्या नकळत उघडले. ते लक्षात आले नसेल, तर दुसरे दार तुम्हाला दिसणारच नाही.

पुढील भाग : भाग २ →