भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यकाळात घडणारी सात भागांची रहस्यमय विज्ञान-भयकथा

भाग तिसरा : रक्तातली अक्षरे

“मी उत्क्रांती नाकारत नाही. मी फक्त विचारतो: संपादक आहे हे मान्य. पण लेखक कोण?”

— प्रा. विनायक साठे, ध्वनिमुद्रण क्र. ४

◆  ◆  ◆

धागा तिसरा : प्रलय आणि मूठभर वाचलेले

शतपथ ब्राह्मणात (१.८.१) मनूला एक लहानसा मासा भेटतो आणि म्हणतो, “मला वाढव, मी तुला तारीन.” प्रलय येतो. सगळे वाहून जाते. मनू एकटाच उरतो.

गिल्गमेशच्या महाकाव्यात (पाटी ११) उत्नापिश्तिम नाव बांधतो आणि तिच्यात ‘सर्व सजीवांची बीजे’ भरतो.

बायबलच्या उत्पत्ती ग्रंथात (अध्याय ६–९) नोहा, त्याचे कुटुंब आणि प्रत्येक जीवाची जोडी.

ग्रीक कथेत ड्युकॅलियन आणि पिऱ्हा; मायांच्या ‘पोपोल वुह’ मध्ये पुरात नष्ट झालेली पहिली माणसे.

वेगवेगळ्या खंडांवर, वेगवेगळ्या भाषांत, एकच भीती: एक मोठा विनाश, आणि त्यातून वाचलेले मोजके लोक.

◆  ◆  ◆

भूतकाळ · सुमारे चार हजार वर्षांपूर्वी

धोलावीरा, कच्छचे रण

त्या वर्षीही पाऊस कमी पडला.

धोलावीराच्या लोकांनी आपल्या नगरीभोवती पाण्याचे प्रचंड जलाशय खोदले होते. दगडात कोरलेले, पायऱ्या असलेले, एकमेकांना पाटांनी जोडलेले. पावसाळ्यात दोन ओढ्यांचे पाणी अडवून ते भरले जायचे आणि वर्षभर पुरायचे. पिढ्यानपिढ्या पुरले होते.

आता ते पुरत नव्हते. मोसमी पाऊस वर्षामागून वर्ष कमजोर होत होता. आजचे शास्त्रज्ञ गुहांमधल्या चुनखडीच्या थरांवरून आणि सरोवरांच्या तळातल्या गाळावरून सांगतात, की सुमारे चार हजार दोनशे वर्षांपूर्वीपासून या प्रदेशातले हवामान कोरडे होत गेले. एका दिवसात नव्हे. शतकानुशतके. इतके हळू, की कोणत्याही एका माणसाला ते जाणवले नसते. फक्त आजोबा सांगायचे, आमच्या लहानपणी जलाशय काठोकाठ भरायचा.

सुदत्ता मुद्रा कोरणारी होती. तिचे वडील मुद्रा कोरायचे, त्यांचे वडीलही. चौकोनी, अंगठ्याच्या पेराएवढ्या, मऊ दगडाच्या मुद्रा. त्यांवर एक प्राणी, बहुधा एकशिंगी, आणि वर काही चिन्हे. ती चिन्हे काय सांगतात, हे आज जगातल्या कुणालाही माहीत नाही. सुदत्ताला माहीत होते. पण ती आपल्याला सांगू शकत नाही. तिची भाषा तिच्यासोबत गेली.

त्या उन्हाळ्यात नगरीच्या उत्तर दरवाजावर एक मोठा फलक लावायचा होता. बहुधा लाकडी. त्यावर पांढऱ्या खड्यांनी जडवलेली दहा मोठी चिन्हे. प्रत्येक चिन्ह हातभर उंच. नगरीत येणाऱ्या प्रत्येकाला दुरूनच दिसेल असे. आणि ती चिन्हे जडवण्याचे काम सुदत्ताला मिळाले.

रात्री ती जलाशयाच्या पायऱ्यांवर बसली होती. पाणी खूप खाली गेले होते. तळाशी उरलेल्या थोड्याशा पाण्यात आकाश दिसत होते. आणि तिचा चेहरा.

नगरीतली अनेक घरे रिकामी झाली होती. लोक निघून जात होते. पूर्वेकडे, गंगेच्या मैदानाकडे, जिथे अजून पाऊस पडतो, असे ऐकले होते. जे उरले होते, ते मोजता येतील इतके होते.

सुदत्ताने पाण्याकडे पाहिले, आणि तिला वाटले, पाण्यातला चेहरा तिला काहीतरी सांगू पाहत आहे. पण तिला ऐकू आले ते फक्त तिच्या स्वतःच्या हृदयाचे ठोके. एकसारखे. मोजलेले.

दुसऱ्या दिवशी तिने फलकावर दहा चिन्हे जडवली. ठरल्याप्रमाणे. पण फलकाच्या पाठीमागे, जिथे कुणीही पाहणार नाही, तिने अकरावे एक लहानसे चिन्ह कोरले. एक डोळा. आणि त्याच्या खाली एक रेषा, पाण्याच्या पातळीसारखी.

पुढच्या काही पिढ्यांत धोलावीरा ओस पडली. लाकडी फलक कुजून गेला. पण त्यावरचे पांढरे खडे त्याच क्रमाने जमिनीवर पडून राहिले. १९९० च्या सुमारास पुरातत्त्वज्ञांना ते सापडले. दहा चिन्हे. सिंधू लिपीत आजवर सापडलेली सर्वात मोठ्या आकाराची अक्षरे. आजही न वाचलेली.

फलकाची पाठ कधीच सापडली नाही.

◆  ◆  ◆

वर्तमान · १४ ऑक्टोबर, दुपार

लोणार, साठे सरांचा वाडा

कडी वर उचलली गेली आणि थांबली.

ईरा श्वास रोखून उभी होती. तिचे सारे शरीर एका बिंदूवर गोठले होते. तिच्या मेंदूचा खोलवरचा, प्राचीन भाग, जो धोका जाणवताच विचार न करता प्रतिक्रिया देतो, तो किंचाळत होता: पळ. आणि तिच्या मेंदूचा सर्वात नवा भाग, कपाळामागचा, जो प्रश्न विचारतो, तो शांतपणे म्हणत होता: थांब. पाहा. मोज.

ती शास्त्रज्ञ होती. ती मोजत राहिली.

एक. दोन. तीन. दहा. तीस. साठ.

कडी हलली नाही. कुठलाही आवाज आला नाही. बाहेर अंगणात शंकरराव खोकले. एक कावळा ओरडला. दुपारचे ऊन तसेच धुळीचे कण घेऊन तरंगत राहिले.

कदाचित लाकूड फुगले असेल, तिने स्वतःला सांगितले. ऑक्टोबरची दमट हवा. तीन वर्षे बंद असलेले घर. तापमानातला बदल. लोखंड प्रसरण पावते. लाकूड आकुंचन पावते. कडी सरकते. सर्व काही समजावता येते.

तिने वहीत लिहिलेली ती ओळ पुन्हा आठवली. तिच्याच अक्षरातली.

तळघराचं दार उघडू नकोस.

आणि मग ईराला काहीतरी जाणवले, जे तिच्या भीतीपेक्षा मोठे होते. एक प्रश्न. जर ती ओळ खरंच उद्याची असेल, जर ती ओळ खरंच तिने स्वतः लिहिली असेल, तर त्याचा अर्थ एकच होतो. उद्या ती इथे असणार आहे. उद्या ती आरशात पाहणार आहे. आणि उद्या ती स्वतःलाच सावध करणार आहे.

पण जर ती आत्ता परत गेली, तर उद्या ती इथे नसेल. तर ती ओळ कोण लिहिणार?

भविष्याने तिला एक आज्ञा दिली होती. पण ती आज्ञा पाळली, तर ती आज्ञा अस्तित्वातच राहणार नव्हती.

कालप्रवासाच्या कथांमध्ये याला ‘आजोबांचा विरोधाभास’ म्हणतात. समजा एखादा माणूस भूतकाळात गेला आणि त्याने चुकून आपल्या आजोबांना त्यांच्या लग्नाआधीच संपवले. मग तो स्वतः जन्मालाच येणार नाही. आणि जर तो जन्माला आला नाही, तर भूतकाळात जाऊन त्याने आजोबांना संपवले कसे? भौतिकशास्त्रज्ञांनी यावर गंभीरपणे विचार केला आहे. रशियन भौतिकशास्त्रज्ञ इगोर नोविकोव्ह यांनी एक तत्त्व मांडले होते: जर कालप्रवास शक्य असेल, तर विश्व फक्त अशाच घटना घडू देईल ज्या स्वतःशी सुसंगत असतील. तुम्ही भूतकाळात जाऊ शकता, पण तुम्ही तिथे जे कराल, ते आधीच घडलेले असेल. तुम्ही भूतकाळ बदलू शकत नाही, कारण तुम्ही आधीपासूनच त्याचा भाग आहात.

ईराला ते तत्त्व आठवले. आणि त्याचा अर्थ तिच्या छातीवर दगडासारखा बसला. जर ती ओळ खरोखर उद्या तिनेच लिहिलेली असेल, तर ईरा आज काहीही करो, उद्या ती ती ओळ लिहिणारच. तिची निवड खरी नव्हती. तिची निवड आधीच वाचली गेलेली होती.

ईराने दार उघडले.

◆  ◆  ◆

तळघरात दिवे लागले होते.

हा पहिला धक्का होता. वाडा तीन वर्षांपासून बंद. पण खाली उतरणाऱ्या दगडी पायऱ्यांच्या भिंतीवर एक ट्यूबलाइट मंद गुणगुणत जळत होती. नंतर ईराला कळणार होते की साठे सरांनी जाण्यापूर्वी त्यांच्या बँक खात्यातून विजेचे बिल आपोआप भरले जाईल अशी व्यवस्था केली होती. पुढची दहा वर्षे पुरेल इतकी रक्कम ठेवून. जणू ते परत येणार नव्हते, पण इथली यंत्रे थांबू द्यायची नव्हती.

तळघर एखाद्या प्रयोगशाळेसारखे होते. एका भिंतीला लागून एक लहान फ्रीझर, उणे ऐंशी अंशांवर चालणारा, त्याचा कॉम्प्रेसर हळूच घरघरत होता. एका टेबलावर तळहाताएवढे एक छोटेसे यंत्र, यूएसबी केबलने लॅपटॉपला जोडलेले. ईराने ते ओळखले. ‘मिनियन’. एक पोर्टेबल डीएनए वाचणारे यंत्र. जे काम वीस वर्षांपूर्वी एखाद्या इमारतीएवढ्या प्रयोगशाळेत होत असे, ते आता खिशात मावणारे यंत्र करू शकते. एखाद्या जीवाची संपूर्ण जनुकीय संहिता अक्षर न् अक्षर वाचू शकते.

त्याचे तत्त्व विलक्षण साधे आहे. साठे सरांनी ते एकदा एका कार्यशाळेत गावातल्या शिक्षकांना समजावले होते, आणि ईरा तिथे होती. त्यांनी एक सुई आणि दोरा घेतला होता. “आजीच्या हातात माळ ओवताना पाहिलंय ना? दोरा सुईच्या नेढ्यातून जातो. आता कल्पना करा, नेढ्याच्या कडेला एक अतिशय नाजूक काटा आहे, जो प्रत्येक मणी जाताना थोडासा हलतो. लाल मणी गेला तर थोडा जास्त. निळा गेला तर थोडा कमी. काट्याची हालचाल लिहून ठेवली की न बघता कळते, कोणत्या क्रमाने मणी ओवले गेले.” मग ते म्हणाले होते, “या यंत्रात नेढे म्हणजे पडद्यातले एक सूक्ष्म छिद्र. मणी म्हणजे डीएनएची अक्षरे. आणि काटा म्हणजे त्या छिद्रातून वाहणारा विजेचा प्रवाह. प्रत्येक अक्षर जाताना प्रवाह थोडासा बदलतो. तो बदल मोजला की अक्षर कळते.”

एका शिक्षकाने विचारले होते, “सर, म्हणजे माणसाचे जीवन विजेच्या चढउतारातून वाचता येते?”

आणि साठे सर म्हणाले होते, “माणसाचेच नव्हे, गुरुजी. कोणत्याही गोष्टीचे. वाचणे म्हणजे शेवटी एवढेच. एका गोष्टीत झालेला बदल दुसऱ्या गोष्टीने टिपणे. डोळा प्रकाशातला बदल टिपतो. कान हवेतला. हे यंत्र विजेतला. आणि कोणतीही गोष्ट वाचली जाताना थोडीशी बदलते. हे लक्षात ठेवा. वाचणारा कधीच निर्दोष नसतो.”

मिनियनच्या शेजारी एक जुना, धातूचा टेप रेकॉर्डर. आणि त्याच्या शेजारी व्यवस्थित क्रमांक घातलेल्या बारा कॅसेट्स. त्यांपैकी पाच कॅसेट्सवर लाल शाईत एक लहानसा ठिपका होता: एक, चार, सात, नऊ आणि बारा. बाकीच्या सात कोऱ्या होत्या. ईराने नंतर त्या लावून पाहिल्या. त्यांत फक्त खरखर होती.

आणि समोरची संपूर्ण भिंत अक्षरांनी भरलेली होती.

ईराने भिंतीवर प्रकाश टाकला नाही. अजून नाही. तिला आधी काहीतरी ऐकायचे होते. काहीतरी ओळखीचे. तिने लाल ठिपका असलेली पहिली कॅसेट उचलली. क्रमांक १. रेकॉर्डरमध्ये घातली. बटण दाबले.

खरखर. मग एक श्वास. आणि मग तो आवाज. खोल, थोडा घोगरा, प्रत्येक वाक्यानंतर थांबणारा. तीन वर्षे ज्या आवाजाची तिने आठवणीत उजळणी केली होती, तो आवाज.

◆  ◆  ◆

ध्वनिमुद्रण क्र. १

“ईरा. जर तू हे ऐकत असशील, तर संकेत आला आहे. आणि तू दार उघडले आहेस. मला माहीत होते तू उघडशील. तू नेहमी उघडतेस.

घाबरू नकोस. निदान, अजून नाही.

मी तुला तुझ्याच शरीराबद्दल काही गोष्टी सांगणार आहे. त्या सगळ्या खऱ्या आहेत. त्या प्रत्येक जीवशास्त्राच्या पुस्तकात आहेत. पण कुणी त्या एकत्र वाचत नाही. आणि त्या एकत्र वाचल्या तर काय दिसते, ते कुणी बघत नाही.

पहिली गोष्ट.

तुझ्या जनुकीय संहितेचा, तुझ्या डीएनएचा, सुमारे आठ टक्के भाग तुझा नाही.”

ईरा खुर्चीवर बसली. नकळत.

“तो विषाणूंचा आहे. रेट्रोव्हायरस. हे असे विषाणू आहेत जे पेशीत घुसतात आणि स्वतःची संहिता त्या पेशीच्या डीएनएमध्ये घुसवतात. एचआयव्ही असाच एक विषाणू आहे. लाखो, कोट्यवधी वर्षांपूर्वी असे विषाणू आपल्या पूर्वजांच्या शुक्राणू किंवा अंडपेशींमध्ये घुसले. आणि मग ते तिथेच राहिले. पिढ्यानपिढ्या. बापाकडून मुलाकडे. आईकडून मुलीकडे. आज तुझ्या प्रत्येक पेशीत त्यांचे सांगाडे आहेत. मृत. बहुतेक निष्क्रिय. पण आहेत. त्यांना एंडोजिनस रेट्रोव्हायरस म्हणतात.

तुझ्या स्वतःच्या, ‘खऱ्या’, प्रथिने बनवणाऱ्या जनुकांचा वाटा किती आहे माहीत आहे? सुमारे दीड ते दोन टक्के.

म्हणजे तुझ्यात ‘तू’ जितकी आहेस, त्याच्या चौपट ‘ते’ आहेत.”

खरखर. एक दीर्घ थांबा. मग आवाज आणखी खाली गेला.

“दुसरी गोष्ट. आणि ही गोष्ट मला रात्री झोपू देत नाही.

सिन्सिटिन. एक प्रथिन. वार म्हणजे प्लॅसेंटा, जी आईच्या गर्भाशयात बाळाला आईशी जोडते, त्या वारेचा एक अत्यंत महत्त्वाचा थर बनवण्यासाठी हे प्रथिन लागते. हे नसेल तर वार नीट बनत नाही. वार नसेल तर बाळ नाही.

हे प्रथिन बनवणारे जनुक कुठून आले, माहीत आहे?

एका विषाणूकडून.

सुमारे अडीच कोटी वर्षांपूर्वी आपल्या पूर्वजांना संसर्ग झालेल्या एका रेट्रोव्हायरसचे हे जनुक आहे. मूळ विषाणूमध्ये हे प्रथिन काय करायचे? पेशींच्या पडद्यांना एकमेकांत विलीन करायचे, जेणेकरून विषाणू एका पेशीतून दुसऱ्या पेशीत जाऊ शकेल.

आपल्या शरीराने ते चोरले. किंवा… त्या विषाणूने ते आपल्याला दिले.

ईरा. तू जन्माला आलीस, कारण एका विषाणूने तुझ्या आईच्या शरीराला तुला धारण करायला शिकवले.

प्रत्येक माणूस. प्रत्येक आई. प्रत्येक बाळ.

आपण सगळे एका जुन्या संसर्गातून जन्मलेले आहोत.”

रेकॉर्डर थांबला. कॅसेट संपली होती.

ईराचा हात नकळत तिच्या पोटावर गेला. तिला तिची आई आठवली. आई नेहमी सांगायची, ईराच्या जन्माच्या वेळी किती त्रास झाला होता, किती रात्री जागून काढल्या होत्या, आणि ईराला पहिल्यांदा हातात घेतल्यावर सगळे दुःख कसे क्षणात विरून गेले होते. आईसाठी ती आठवण पवित्र होती. एका जीवाने दुसऱ्या जीवाला जन्म दिल्याची.

आणि आता साठे सरांचा आवाज सांगत होता, की त्या पवित्र क्षणाच्या मुळाशी एक प्राचीन संसर्ग आहे. एक विषाणू, ज्याने अडीच कोटी वर्षांपूर्वी आपल्या पूर्वजांच्या पेशीत स्वतःची एक ओळ लिहिली, आणि ती ओळ आता प्रत्येक आईच्या गर्भात, प्रत्येक बाळाभोवती, एक संरक्षक भिंत उभी करते.

ईराला त्यात घृणा वाटली नाही. तिला भीती वाटली, पण एका वेगळ्याच प्रकारची. एखाद्या मोठ्या देवळात पहिल्यांदा पाऊल टाकताना वाटते तशी. आपण जे समजतो, त्यापेक्षा आपण कितीतरी मोठ्या आणि जुन्या गोष्टीचा एक लहानसा भाग आहोत, याची जाणीव.

ईराने हात थरथरत नसल्याची खात्री केली. ती सगळी माहिती तिला माहीत होती. तिने ती वाचली होती. शोधनिबंध पाहिले होते. पण ‘माहीत असणे’ आणि ‘जाणवणे’ यात एक भयंकर दरी असते. आणि साठे सरांच्या आवाजाने, त्या अंधाऱ्या तळघरात, ती दरी एका क्षणात भरून काढली होती.

तिने लाल ठिपका असलेली पुढची कॅसेट घातली. क्रमांक ४.

◆  ◆  ◆

ध्वनिमुद्रण क्र. ४

“आता गुणसूत्रांबद्दल.

चिंपांझी, गोरिला, ओरांगउटान. आपले सर्वात जवळचे नातेवाईक. त्यांच्याकडे गुणसूत्रांच्या चोवीस जोड्या असतात. अठ्ठेचाळीस गुणसूत्रे.

आपल्याकडे तेवीस जोड्या. सेहेचाळीस.

एक जोडी कमी. ती कुठे गेली?

उत्तर १९९१ मध्ये मिळाले. माणसाचे दुसरे गुणसूत्र, जे आकाराने दुसरे सर्वात मोठे आहे, ते प्रत्यक्षात दोन गुणसूत्रे आहेत. आपल्या पूर्वजांमध्ये कधीतरी दोन वेगळी गुणसूत्रे टोकाला टोक लावून जोडली गेली. आणि जोडणीच्या जागी, २q१३ नावाच्या ठिकाणी, शास्त्रज्ञांना काय सापडले, माहीत आहे?

टेलोमियर. शेवटाचे टोपण. TTAGGG.

आणि त्याच्या समोर, उलट्या दिशेने, CCCTAA.

दोन शेवट. समोरासमोर. एकमेकांत अडकलेले. तिथे जिथे शेवट नसायला हवा होता, तिथे, गुणसूत्राच्या अगदी मधोमध.

तुझ्या प्रत्येक पेशीत, ईरा, एक जागा आहे जिथे दोन ‘शेवट’ एकमेकांना भेटले आणि एक ‘सुरुवात’ झाली. ती सुरुवात म्हणजे माणूस.

ही जोडणी उत्क्रांतीचा पुरावा आहे. आणि ती खरी आहे. मी हे स्पष्ट सांगतो: मी उत्क्रांती नाकारत नाही. डार्विनचा नैसर्गिक निवडीचा सिद्धांत गेल्या दीडशेहून अधिक वर्षांत प्रत्येक कसोटीवर उतरला आहे. जीवाश्मांनी, जनुकांनी, प्रयोगशाळेत डोळ्यांसमोर बदलणाऱ्या जीवाणूंनी. तो खरा आहे.

पण नैसर्गिक निवड म्हणजे काय? ती एक चाळणी आहे. ती ठरवते काय टिकेल आणि काय नष्ट होईल. ती संपादक आहे. ती लाल पेनाने खोडते.

पण संपादक लिहीत नाही.

उत्परिवर्तने यादृच्छिक असतात, असे आपण म्हणतो. आणि बहुतेक असतात. पण काही ‘उत्परिवर्तने’ अशी आहेत की ती एका जीवाकडून दुसऱ्या जीवाकडे आडवी आली. विषाणूंकडून. जीवाणूंकडून. बाहेरून. सिन्सिटिनसारखी. मायटोकॉन्ड्रियासारखी.

संपादक आतला आहे.

पण काही ओळी बाहेरून लिहिल्या गेल्या आहेत.

आणि मला प्रश्न पडतो, लिहिणारा कोण?”

रेकॉर्डरमध्ये पुढची कॅसेट घालताना ईराचे लक्ष पुन्हा क्रमांकांकडे गेले. एक, चार, आणि आता सात. प्रत्येक वेळी तीनची उडी. सरांनी नेमक्या याच कॅसेट्सवर खूण का केली असावी, याचा विचार ती करत होती, तेवढ्यात फीत फिरू लागली.

◆  ◆  ◆

ध्वनिमुद्रण क्र. ७

“आज मी तुला विसरण्याबद्दल सांगणार आहे, ईरा.

मानवजातीला एक विचित्र आजार आहे. तिला आपला भूतकाळ आठवत नाही. माणसाला लेखनकला सापडली सुमारे पाच हजार वर्षांपूर्वी. त्याच्या आधीचे सगळे, लाखो वर्षांचे सगळे, फक्त दगडांत, हाडांत आणि जनुकांत उरले आहे. कोणतीही आजी आपल्या नातवाला त्या काळाची गोष्ट सांगू शकत नाही, कारण ती गोष्ट कुठल्याही आजीने ऐकलेली नाही.

पण जनुके विसरत नाहीत. ती प्रत्येक संकटाची खूण ठेवतात. आणि आजचे जनुकशास्त्रज्ञ त्या खुणा वाचून भूतकाळातल्या लोकसंख्येचा अंदाज बांधू शकतात. एखाद्या जंगलातल्या झाडांच्या खोडांवरची वर्तुळे पाहून कोणत्या वर्षी दुष्काळ पडला होता हे सांगता येते, तसे.

आणि त्या खुणांमध्ये एक जखम आहे. खूप जुनी. खूप खोल. जणू एके काळी मानवजात एखाद्या अरुंद दरीतून गेली, जिथे जवळपास सगळे मागे राहिले.

जगातल्या अनेक संस्कृतींच्या पुराणांत एक गोष्ट सारखी आहे. प्रलय. मनूची नौका. नोहाची नौका. सुमेरियन गिल्गमेशची कथा. एक मोठा विनाश, आणि त्यातून वाचलेले मूठभर लोक, ज्यांच्यापासून नवी सृष्टी सुरू होते.

इतिहासकार म्हणतात, या कथा कदाचित नद्यांच्या पुरांच्या, हिमयुगानंतर वाढलेल्या समुद्राच्या आठवणी असतील. ते बरोबर असतील. मी फक्त विचारतो, ‘मूठभर लोक वाचले’ ही कल्पना माणसाच्या मनात इतकी खोल का रुजली आहे? जणू ती एखाद्या आठवणीची सावली आहे. इतकी जुनी आठवण की तिचे शब्द पुसले गेले, पण भीती उरली.

मला वाटते, ईरा, आपण एक विसरलेली गोष्ट आहोत. आणि जी गोष्ट विसरली जाते, ती पुन्हा घडण्याचा धोका असतो.”

◆  ◆  ◆

ईराने टेप थांबवला. आणि शेवटी, ती भिंतीकडे वळली.

भिंतीवर डाव्या बाजूला एक मोठा, हाताने काढलेला आलेख होता. आडवा अक्ष: काळ. मागे दहा लाख वर्षांपर्यंत. उभा अक्ष: लोकसंख्या. रेषा जवळपास सपाट, उंचावर. आणि मग, एका ठिकाणी, अचानक खाली कोसळलेली. जमिनीला टेकलेली. बराच काळ तिथेच घसरत राहिलेली. आणि मग पुन्हा वर.

आलेखाखाली साठे सरांनी संदर्भ लिहिला होता. ‘हू आणि सहकारी, सायन्स, ३१ ऑगस्ट २०२३.’

ईराला तो शोधनिबंध आठवला. तो प्रसिद्ध झाला तेव्हा जगभर चर्चा झाली होती. आजच्या माणसांच्या जनुकांचे विश्लेषण करून, एका नव्या गणितीय पद्धतीने, संशोधकांनी भूतकाळातल्या लोकसंख्येचा अंदाज बांधला होता. आणि त्यांना जे सापडले, ते अविश्वसनीय होते.

सुमारे नऊ लाख तीस हजार वर्षांपूर्वी, आपल्या पूर्वजांची लोकसंख्या अचानक कोसळली. सुमारे ९८.७ टक्के पूर्वज नष्ट झाले. आणि जे उरले, ज्यांनी पुढची पिढी जन्माला घातली, त्यांची संख्या होती:

सुमारे १२८०.

संपूर्ण पृथ्वीवर. फक्त बाराशे ऐंशी प्रजननक्षम व्यक्ती. एखाद्या लहानशा गावाएवढी लोकसंख्या. आणि ती परिस्थिती किती काळ टिकली? सुमारे

एक लाख सतरा हजार वर्षे.

ईराने डोळे मिटून तो आकडा मनात बसवण्याचा प्रयत्न केला. आज पृथ्वीवर आठशे कोटींहून अधिक माणसे आहेत. सकाळच्या गर्दीत मुंबईच्या एका लोकल गाडीत जितकी माणसे कोंबलेली असतात, त्याचा जेमतेम एक चतुर्थांश. एका शाळेतल्या मुलांएवढी. एका गावच्या जत्रेएवढी. तेवढ्याच माणसांच्या हातात, एवढ्याशा मुठीत, संपूर्ण मानवजातीचे भविष्य होते. शेक्सपिअर, तुकाराम, आइन्स्टाइन, तिची आजी, तिचा शेजारी, हे सगळे त्या एका मुठीत बंद होते.

एक लाख सतरा हजार वर्षे मानवजात नामशेष होण्याच्या अगदी टोकावर उभी होती. एका दुष्काळाने, एका रोगाने, एका वाईट हिवाळ्याने संपली असती. ती संपली नाही. कशी? कोणालाच माहीत नाही. हवामानातील बदल, हिमयुगे, आफ्रिकेतला दुष्काळ, अशी कारणे सुचवली गेली आहेत. आणि काही शास्त्रज्ञांनी अशीही शक्यता मांडली आहे की याच अरुंद काळात, याच मूठभर लोकांमध्ये, ती दोन गुणसूत्रे एकमेकांना जोडली गेली असावीत. दुसरे गुणसूत्र. दोन शेवट समोरासमोर.

ईराच्या घशाला कोरड पडली.

एकशे सतरा.

संकेतात TTAGGG एकशे सतरा वेळा होते. CCCTAA एकशे सतरा वेळा होते.

आणि बाराशे ऐंशी. साठे सरांच्या वहीत गिरवलेला आकडा.

तिच्या आतली शास्त्रज्ञ म्हणत होती, हे योगायोग असू शकतात. आकडे सगळीकडे असतात, आणि माणूस त्यांत नाती शोधतो. पण तिच्या आतल्या दुसऱ्या कुणालातरी खात्री होती, की कुणीतरी, कुठूनतरी, आकाशातून नव्हे, पृथ्वीच्या पोटातून, मानवजातीच्या सर्वात भयंकर आठवणीचे आकडे पुन्हा प्रक्षेपित करत आहे. जणू एखाद्या जुन्या कॅसेटवर लिहिलेले लेबल. ही ती फीत आहे. ही ती घटना आहे. आठवते?

तिने लाल ठिपक्यांच्या कॅसेट्सकडे पुन्हा पाहिले. पुढची खूण दहावर नव्हती. नऊवर होती. तीनची उडी मोडली होती. जणू कुणीतरी लय मुद्दाम एका पावलाने चुकवली होती, एवढ्यासाठी की ऐकणाऱ्याने ती लय लक्षात ठेवू नये. किंवा एवढ्यासाठी की त्याने ती नेमकी लक्षात ठेवावी.

◆  ◆  ◆

ध्वनिमुद्रण क्र. ९

“मी स्वतःचे जनुक वाचले, ईरा. या यंत्राने. मिनियनने. दुसऱ्या गुणसूत्राच्या त्या जोडणीच्या जागेवर.

साधारणपणे ती जागा ‘झिजलेली’ असते. कारण ती जोडणी लाखो वर्षांपूर्वी झाली. तेव्हापासून उत्परिवर्तनांनी TTAGGG ची अनेक अक्षरे बदलून टाकली आहेत. तिथे स्वच्छ, नीटनेटकी पुनरावृत्ती नसते. पुसट झालेली अक्षरे असतात. जुन्या दगडावरच्या शिलालेखासारखी.

मी पहिल्यांदा वाचले तेव्हा तेच दिसले. पुसट अक्षरे.

सहा महिन्यांनी, त्याच यंत्राने, माझ्याच लाळेचा नमुना पुन्हा वाचला.

अक्षरे स्वच्छ झाली होती, ईरा.

TTAGGG, एकशे सतरा वेळा. एकही चूक नाही. CCCTAA, एकशे सतरा वेळा. एकही चूक नाही.

मी प्रयोगशाळेतला दोष समजलो. नमुना बदलला. यंत्र बदलले. पुण्याच्या प्रयोगशाळेत पाठवला. तेच उत्तर.

माझ्या पेशींमधली ती जुनी, झिजलेली, लाखो वर्षांची ओळ, कुणीतरी पुन्हा लिहिली होती. पुसलेली अक्षरे पुन्हा गिरवली होती. जसे शाळेत शिक्षक वहीतल्या फिकट अक्षरांवर पुन्हा गिरवायला सांगतात.

आणि मग मी विचार केला. एखादे पान केव्हा पुन्हा गिरवले जाते?

जेव्हा ते पुन्हा वाचले जाणार असते.”

रेकॉर्डरमधून एक आवाज आला. खरखर नव्हे. काहीतरी दुसरे. एक हसणे. साठे सरांचे हसणे. पण विचित्र. ईराला शंकररावांचे शब्द आठवले. तोंड आधी हसले, आवाज नंतर आला.

“तुझ्या पेशींमध्येसुद्धा, ईरा, आत्ता, ही अक्षरे गिरवली जात आहेत. आणि जो कोणी हे ऐकतो आहे, त्याच्याही.”

◆  ◆  ◆

ईराने टेप थांबवला आणि त्या छोट्याशा यंत्राकडे पाहिले. मिनियन. शेजारी एका रॅकमध्ये न वापरलेले नमुने घेण्याचे किट व्यवस्थित ठेवलेले होते. नळ्या, द्रावणे, लाळ गोळा करण्याची छोटी कुपी. जणू कुणीतरी तिच्यासाठीच ते तयार ठेवले होते.

शास्त्रज्ञाचा हात कधीकधी त्याच्या भीतीच्या आधी चालतो. ईराने कुपी उघडली. त्यात थुंकली. साठे सरांच्या लॅपटॉपवर, डेस्कटॉपवर एकच फाइल होती: ‘चालव.’ तिने ती उघडली. सगळे आधीच तयार होते. कोणत्या ठिकाणचे वाचन करायचे, कोणती अक्षरे शोधायची. गुणसूत्र २. स्थान २q१३. जोडणीची जागा.

यंत्र गुणगुणू लागले. संपूर्ण संहिता वाचायला काही तास लागले असते, पण एका ठराविक जागेवरचे पहिले तुकडे काही मिनिटांतच पडद्यावर येऊ लागतात. ईरा पडद्याकडे पाहत राहिली. अक्षरे उमटू लागली. पहिल्यांदा गोंधळलेली, मग हळूहळू स्पष्ट.

TTAGGG TTGGGG TTAGGG TCAGGG TTAGGG…

पुसट. झिजलेली. काही ठिकाणी अक्षर बदललेले. नेहमीसारखी. ईराने सुटकेचा श्वास सोडला. तिच्या शरीरातली ती जुनी जखम लाखो वर्षांची होती, आणि ती लाखो वर्षांचीच दिसत होती. सर कदाचित चुकले असतील. कदाचित त्यांचे यंत्र…

पडद्याच्या कोपऱ्यात एक छोटा आकडा होता. सरांच्या प्रोग्रॅमने तयार केलेला. ‘स्वच्छ पुनरावृत्ती: ३१.’

ईराने डोळे मिचकावले.

‘स्वच्छ पुनरावृत्ती: ३२.’

यंत्र नवे नवे तुकडे वाचत होते, आणि प्रत्येक नव्या तुकड्याबरोबर तो आकडा वाढत होता. पुसट झालेली अक्षरे वाचली जात असतानाच स्वच्छ होत होती. जणू वाचणाऱ्या यंत्राच्या नजरेखाली ती जागा स्वतःला दुरुस्त करत होती. एखादी लाजाळू मुलगी कुणी बघत असल्याचे लक्षात येताच केस नीट करते, तशी.

‘स्वच्छ पुनरावृत्ती: ४०.’

‘४७.’

ईराने यंत्राची केबल उपसली. पडदा गोठला. शेवटचा आकडा तिथेच अडकला.

‘५८.’

एकशे सतराच्या जवळपास अर्धा.

तिने लॅपटॉप बंद केला. आणि त्याच्या काळ्या झाकणावर तिला तिचा चेहरा दिसला नाही, कारण तिने आधीच डोळे मिटले होते.

◆  ◆  ◆

बारा कॅसेट्सपैकी शेवटची, क्रमांक १२, बाकीच्यांपेक्षा वेगळी होती. तिचे आवरण काळे नव्हते, पारदर्शक होते. आत फीत दिसत होती. आणि तिच्या लेबलवर नाव नव्हते, तारीख नव्हती. फक्त साठे सरांच्या अक्षरात:

३/७ — वाचतो

ईराने ती रेकॉर्डरमध्ये घातली. बटण दाबले.

काहीच आवाज नाही. खरखरसुद्धा नाही. फीत फिरत होती, चाके फिरत होती, पण स्पीकरमधून पूर्ण शांतता. ईराने आवाज वाढवला. पूर्ण. तरी काही नाही.

ती मनात सेकंद मोजत होती. आणि साठाव्या सेकंदानंतर तिला कळले, की आपण का मोजत आहोत. तिला माहीत होते ही शांतता किती वेळ चालेल.

बहात्तर.

बहात्तराव्या सेकंदाला फीत थांबली. आपोआप. संपली नव्हती. रिळावर अजून बरीच फीत शिल्लक होती. पण चाके थांबली होती.

आणि त्या शांततेनंतरच्या शांततेत ईराला जाणवले, की ती ध्वनिमुद्रित शांतता नव्हती. ती ऐकण्याची शांतता होती. त्या बहात्तर सेकंदांत रेकॉर्डर बोलत नव्हता. तो ऐकत होता.

तो तिला ऐकत होता.

◆  ◆  ◆

ईराने टेप बंद केला. रेकॉर्डरमधून कॅसेट बाहेर काढली. आणि ती भिंतीच्या उजव्या बाजूकडे वळली, जिथे आत्तापर्यंत तिने पाहिलेच नव्हते. पाहायचे टाळले होते.

उजवी भिंत नावांनी भरलेली होती.

हजारो नावे नव्हे. ईराने लगेच अंदाज केला. सुमारे बाराशे-तेराशे. ओळीत. व्यवस्थित. प्रत्येक नावापुढे क्रमांक.

आणि ती नावे वेगवेगळ्या लिपींत होती.

सर्वात वरची नावे ईराला वाचताच आली नाहीत. ती लिपी म्हणजे फक्त रेषा आणि बिंदू. पुढे काही ओळी पाचरीच्या आकाराच्या खुणांमध्ये, मेसोपोटेमियाच्या क्यूनिफॉर्म लिपीसारख्या. मग काही चित्रलिपी, इजिप्तच्या हायरोग्लिफसारख्या. मग सिंधू संस्कृतीतल्या मुद्रांवरची ती चिन्हे, जी आजपर्यंत कुणालाही वाचता आलेली नाहीत. मग ग्रीक. मग ब्राह्मीपासून आलेली गुप्तकालीन लिपी. त्या लिपीतल्या एका नावापाशी ईरा थांबली. ती लिपी तिला थोडीफार वाचता येत होती, कारण विद्यापीठात एका प्राचीन खगोलशास्त्राच्या अभ्यासक्रमात तिने ती शिकली होती. आर्यभट. ज्याने पंधराशे वर्षांपूर्वी सांगितले होते की आकाश फिरत नाही, पृथ्वी स्वतःभोवती फिरते, आणि नावेत बसलेल्या माणसाला काठावरची झाडे उलट्या दिशेने जाताना दिसतात तसेच आपल्याला तारे पश्चिमेकडे सरकताना दिसतात. ज्या माणसाने आकाशाचे पान पहिल्यांदा उलट बाजूने वाचले. मग चिनी. मग अरबी. मग लॅटिन. मग देवनागरी.

आणि जसजशी ती खाली येत गेली, तसतशी नावे ओळखीची होत गेली.

एका ओळीवर, अरबी अक्षरांत, एका विद्वानाचे नाव, जो हजार वर्षांपूर्वी भारतात आला होता आणि ज्याने इथल्या खगोलशास्त्राचा अभ्यास करून त्यावर ग्रंथ लिहिला होता. पुढे, जुन्या देवनागरीत, एका स्त्रीचे साधेसे नाव, ‘गंगाई’, आणि शेजारी एकच शब्द: ‘लोणार’. आणखी खाली, लॅटिनमध्ये, एका इटालियन खगोलशास्त्रज्ञाचे नाव, ज्याने दुर्बीण आकाशाकडे वळवली आणि गुरूभोवती फिरणारे चंद्र पाहिले. मग, मोडी लिपीच्या वळणदार अक्षरांत, ‘हरी, देहू’. गंगाई आणि हरी ही नावे ईराने कधी ऐकली नव्हती. आणखी खाली, एका जर्मन गणितज्ञाचे नाव. आणखी खाली, एका भारतीय गणितज्ञाचे नाव, ज्याने म्हटले होते की त्याला सूत्रे स्वप्नात देवी सांगते.

प्रत्येक नाव मोठे नव्हते. काही नावे इतिहासाच्या पुस्तकांत होती, काही कुठेच नव्हती. त्या यादीत, ईराला माहीत नसलेली, एका लेखनशाळेतल्या विद्यार्थ्याची, एका विहिरीकाठच्या मुलाची, एका मुद्रा कोरणारीची नावेही होती. ईराला वाटले, ही यादी प्रसिद्ध माणसांची नाही. ही यादी अशा माणसांची आहे ज्यांनी कधीतरी, एका क्षणी, पाण्यात किंवा आरशात किंवा आकाशात पाहताना असे जाणवले की कुणीतरी परत पाहत आहे. आणि ज्यांनी त्या क्षणी पाठ फिरवली नाही.

ईराच्या लक्षात आले. ही यादी कुणाची आहे.

ही वाचणाऱ्यांची यादी होती. ज्यांनी विश्वाचे पान पहिल्यांदा, खोलवर, स्वतःच्या डोळ्यांनी वाचण्याचा प्रयत्न केला, त्यांची.

यादीच्या तळाशी, देवनागरीत, क्रमांक १२७९:

विनायक साठे

आणि त्याखाली, क्रमांक १२८०.

ओळ रिकामी होती.

रिकाम्या ओळीपुढे फक्त एक पेन्सिल, भिंतीला चिकटपट्टीने लावलेली. आणि ओळीच्या शेवटी, अगदी लहान, साठे सरांच्या अक्षरात, कंसात:

(वाचणारा)

ईराला एकाच वेळी दोन गोष्टी जाणवल्या.

पहिली: ती रिकामी ओळ तिच्यासाठी राखून ठेवली होती.

दुसरी: ती रिकामी ओळ तिच्यासाठी नव्हती.

कारण साठे सरांनी तिथे ‘ईरा’ लिहिले नव्हते. त्यांनी लिहिले होते ‘वाचणारा’. जो कोणी हे वाचत असेल तो. जो कोणी, कुठेही, कधीही, या भिंतीसमोर, या कथेसमोर, या शब्दांसमोर उभा असेल तो.

वरच्या मजल्यावर पावले वाजली.

ईरा गोठली.

स्पष्ट पावले. दगडी फरशीवर. सावकाश. एक. दोन. दिवाणखान्याच्या एका टोकापासून दुसऱ्या टोकाकडे. मोठ्या आरशाच्या दिशेने.

“शंकरराव?” तिने हाक मारली. तिचा स्वतःचा आवाज तिला कोवळ्या मुलीसारखा वाटला.

उत्तर नाही.

तिने पुन्हा हाक मारली नाही. कारण तिच्या लक्षात आले, की ती पावले शंकररावांची असू शकत नाहीत. शंकरराव चपला घालून होते, आणि त्यांच्या चालीत म्हातारपणाचे एक लंगडे अडखळणे होते. ही पावले अनवाणी होती. आणि ती अडखळत नव्हती. ती इतक्या नियमितपणे पडत होती, जणू कुणीतरी त्यांची लय घड्याळावर लावली होती.

पावले थांबली.

आणि मग, वरून, एक आवाज. खूप ओळखीचा. कापड फाटल्याचा. खिळे उपटल्याचा. एक. दोन. तीन. चार. चारही कोपरे.

आणि मग जड, मऊ आवाज. कापड जमिनीवर पडल्याचा.

वरच्या दिवाणखान्यातला मोठा आरसा आता उघडा होता.

आणि तळघराच्या पायऱ्यांवरून, जिथून ती खाली आली होती, ट्यूबलाइटचा प्रकाश वर चढत होता. वर जाण्यासाठी तिला त्या पायऱ्या चढायला लागणार होत्या. आणि पायऱ्यांच्या शेवटी, दाराच्या चौकटीतून, सरळ समोर, दिवाणखान्याच्या भिंतीवर, तो आरसा होता.

तळघरातून बाहेर पडायचा एकच रस्ता होता.

आणि तो रस्ता सरळ आरशात जात होता.

◆  ◆  ◆

भविष्यकाळ · सुमारे बारा हजार वर्षांनंतर

एका डोंगरउतारावरचे गाव

त्या काळी ध्रुवतारा वेगळा होता.

पृथ्वीचा आस भोवऱ्यासारखा डोलत डोलत आता अभिजिताकडे, व्हेगाकडे, झुकला होता. एक तेजस्वी, निळसर पांढरा तारा, उत्तरेच्या आकाशात स्थिर. गावातल्या मुलांना माहीत नव्हते की कधीकाळी दुसराच एक मंद तारा ध्रुव होता. त्यांच्यासाठी अभिजित नेहमीच अढळ होता. माणसाला नेहमी असेच वाटते. जे आपल्या आयुष्यात बदलत नाही, ते कधीच बदलले नाही.

गावात नेमकी किती माणसे होती, हे म्हातारी अन्वया सांगायची: “बोटांवर मोजता येतील, आणि पायांच्या बोटांवरही. पुन्हा पुन्हा. पण फार वेळा नाही.” आधीच्या काळात काय घडले, माणसे इतकी कमी कशी झाली, याची नोंद त्यांच्याकडे नव्हती. काही जुनी यंत्रे होती जी कुणालाच चालवता येत नव्हती. काही जुनी पुस्तके होती, ज्यांची पाने ओलाव्याने एकमेकांना चिकटली होती. आणि गोष्टी होत्या. तोंडी. आजीकडून नातीकडे.

त्या रात्री अन्वयाने मुलांना एक गोष्ट सांगितली. एका स्त्रीची, जिने आकाशाचा आवाज ऐकला. एका सरोवराची, जे आकाशातून पडलेल्या दगडाने तयार झाले. एका भिंतीची, जिच्यावर वाचणाऱ्यांची नावे होती.

“आणि त्या भिंतीवर शेवटची ओळ रिकामी होती,” अन्वया म्हणाली.

“का?” एका मुलाने विचारले.

“कारण ती ओळ ऐकणाऱ्याची असते.” अन्वया हसली. “म्हणजे तुझी.”

मुले घाबरून एकमेकांना बिलगली. मग एका मुलीने विचारले, “आजी, ती गोष्ट मधूनच सांग ना. जिथे भीती वाटते तिथून.”

अन्वयाने मान हलवली. “नाही. ही गोष्ट मधून सांगता येत नाही. मधून सांगितली तर ती रिकामी होते. माझ्या आजीने मला सांगितले होते, ही गोष्ट क्रमानेच सांगायची. पहिल्यापासून शेवटपर्यंत. नाहीतर तिचे शब्द हरवतात.”

त्या रात्री मुले झोपल्यावर अन्वया झऱ्याकडे गेली. पाण्यात अभिजित चमकत होता. आणि तिचा म्हातारा चेहरा.

आजीच्या त्याच गोष्टीत, फार फार पूर्वीच्या, लाखो वर्षांपूर्वीच्या एका मूठभर गावाचा उल्लेख होता, असे तिला आठवले. बाराशे ऐंशी माणसे, की असेच काहीतरी. आणि ते गाव संपले नव्हते.

तिने पाण्यातल्या आपल्या चेहऱ्याकडे पाहून हळूच म्हटले, “आम्हीही संपणार नाही.”

पाण्यातल्या चेहऱ्याने उत्तर दिले नाही. पण त्याने आधी मान हलवली.

◆  ◆  ◆

भाग तिसरा समाप्त.

तुमच्या रक्तात आत्ता किती अक्षरे गिरवली जात आहेत, हे मोजण्याचे यंत्र अजून तयार झालेले नाही.

पण मोजणी चालू आहे.

जी फीत काहीच बोलली नाही, तिच्या अंगावर काहीतरी लिहिलेले होते. शांततेलाही लेबल असते.

← मागील भाग | पुढील भाग →